Kayen

Kayen, bir Göktürk prensesiydi. Sasani kralı I. Hüsrev’in eşi ve onun oğlu ile halefi IV. Hürmüz’ün annesiydi.^[1]^[2] Adını, yedinci yüzyılda yazılmış olan ve Sebeos’a atfedilen Ermeni tarihi verir.^[1] Arap ve Fars geleneği onu Türklerin kağanının kızı olarak tanır.^[3]^[2]

Evlilik

Arap tarihçi Taberî, Hüsrev’in Eftalitlere karşı yürümeden önce evlilik yoluyla kağanın hısmı olduğunu söyler. Kağandan da onlara karşı yürümesini istemişti.^[4] Seâlibî’nin Fars krallarının tarihinde kağan, kralın kendisinden çocuk sahibi olması umuduyla Hüsrev’e kızını önerir.^[5] Hüsrev kabul eder. Kağan onu alayla, „Türklerin sahip olduğu her şeyden sayısız servetle“ ona gönderir.^[5] Fars destanı ve Fars Taberî’sinin bazı yazmaları, kağanın kızının nasıl seçildiğine dair romantik hikâyeler anlatır.^[6]

Bir anlatım onu İstemi’nin kızı sayar.^[7] 560’ta İstemi ile Hüsrev Gürgan’da buluştu. Göktürklerle İran arasındaki sınırı Ceyhun üzerinde belirlediler. İstemi, anlaşmayı mühürlemek için kızlarından birini Hüsrev’e gelin olarak verdi.^[7] Kızın adı büyük olasılıkla Kayan’dı ve IV. Hürmüz büyük olasılıkla onun oğluydu.^[8] Aynı anlatım ona Kayen der.^[9] Kaynaklar babasının adını vermez. Sebeos ona büyük Khakʿan der. Taberî kağan der, bir kez de yaşlı kağan. Seâlibî Türklerin kralı kağan der.^[1]^[10]^[2] Onun İstemi olup olmadığı bu yüzden tartışmalıdır.

Oğlu

Sebeos, Hürmüz’ün hükümdarlığını annesiyle açar: „Annesi, Kayēn diye anılan, Tʿetalların kralı büyük Khakʿan’ın kızıydı ve babası Khosrov’un eşiydi.“^[1] Hürmüz, diye ekler, baba tarafından seçkindi, anne tarafından ise daha da dikkate değer ve yırtıcıydı.^[1] Tʿetallar aslında Eftalitlerdir. Ermeni yazarlar bu adı çoğu kez gevşek biçimde, Eftalitlerin ardından Pers’in doğudaki başlıca göçebe düşmanı olan Göktürklere verir.^[11]

Taberî, Hürmüz’ü Hüsrev’in seçtiği halef olarak anar: „annesi kağanın ve hatunun kızıydı“.^[3] Taberî’nin çevirmeni, Hürmüz’ün kardeşlerine yeğlenmesinin nedeninin annesinin yüksek rütbesi olduğunu kesin sayar.^[12] Seâlibî’de Hüsrev „kağanın, Türklerin kralının kızından doğan oğlu Hormoz’u“ seçer.^[2] Hüsrev’in vezirlerinden biri sonra Hürmüz’e „Türk kadınının oğlu“ der.^[13] Bu akrabalığa rağmen Hürmüz Türklerle iyi geçinmedi. Onun zamanında 588 savaşı yapıldı.^[14]

Adı

KayēnErmeniceSebeos 10
QāqinArapça
KatinFransızca

Kayēn, Sebeos’un verdiği biçimdir.^[1] Mes’ûdî de onun adını anar, ama adın metnindeki biçimleri çok değişir.^[15] Taberî’nin çevirmeni bunlar arasından Qāqin’i seçti, çünkü Ermeni yazar ona Kaiēn demiş görünüyor.^[15] Sebeos’un daha eski bir Fransızca çevirisi adı Katin diye verdi.^[14] Kaynaklar arasında yalnızca Sebeos, onun adını kesin okunabilecek bir biçimde verir.

Notlar

^ a b c d e f Sebeos, ch. 10; Howard-Johnston 1999, p. 14
^ a b c d aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 636
^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 252
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 167
^ a b aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 611
^ Nöldeke 1879, p. 167
^ a b Yavuz 2025, p. 278
^ Yavuz 2025, p. 279
^ Yavuz 2025, p. 293
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 264
^ Howard-Johnston 1999, p. 168
^ Nöldeke 1879, p. 252
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 639
^ a b Chavannes 1903, p. 242
^ a b Nöldeke 1879, p. 264

Kaynaklar

Literatür

R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)
Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
Hermann Zotenberg (ed., trans.), Histoire des rois des Perses par Abou Mansour ʿAbd al-Malik ibn Mohammad ibn Ismaʿil al-Thaʿalibi (1900)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)