Gürgan

Gürgan, Hazar Denizi’nin güneydoğu köşesindeki, Yunanların Hirkanya’sı olan ülkedir.^[1] Elburz ile Kopet dağları arasında yer alır.^[2] İran kralları için her zaman kuzey bozkırının halklarına karşı bir üs olmuştur.^[1] Sasani kralı I. Hüsrev orayı kalelerle çevirdi. Sul’daki yapıları için taş orada ocaktan çıkarıldı.^[3]^[4]

Göktürklerden önce sınır

Kral Peroz, Gürgan ile Sul kapısı arasında Roshan-Peroz adlı bir kasaba kurdu.^[5]^[6] Lazarus, Peroz’un Eftalitlere karşı yola çıktığı ve yenilenlerin kaçtığı yer olarak Gürgan’ı anar. Priscus ve Prokopios da onu anar.^[7] Seçim arazinin durumuyla açıklanabilir. Batı Horasan sınırı çölden gelen akınlara açıktı. Gürgan’dan bu akınlara karşılık verilebilirdi.^[7] Birkaç Sasani kralının orada göçebelere karşı surlar yaptırdığı da söylenir.^[7]

I. Hüsrev’in kaleleri

Taberî’nin anlatımında I. Hüsrev, Sul bölgesinde kasabalar ve kaleler, surlar ve daha birçok yapı kurdu. Taşı Gürgan bölgesindeki ocaklardan çıkardı.^[3] Halk ani saldırılarda onlara sığınacaktı.^[3] Kağan Sincibu, “bütün Türklerin en cesuru ve en güçlüsü”, bunun üzerine büyük bir orduyla bölgeye saldırdı.^[8] Sul’daki tahkimatın ne kadar güçlü olduğunu duyunca geri döndü.^[4] Sincibu’nun İstemi ile özdeş olduğu ileri sürülmüştür.^[9] Taberî, yapılar kurulduktan sonra Gürgan’ın karşısında yaşayan düşmanların artık ülkeye akın edemediğini ve onu alamadığını ekler.^[4]

Sul’un nerede olduğu tartışmalıdır. Taberî, Sul’u Kafkasya halkı Alanların yanına koyar.^[3]^[10] Taberî, Gürgan’daki yapıları Kafkasya’dakilerle karıştırmış olabilir, çünkü kimse Kafkasya’da inşaat için Gürgan’da taş ocağı açmazdı.^[11] Öyleyse Sincibu’nun hedefi, Gürgan tahkimatının koruduğu Horasan kesimiydi.^[11]

Seâlibî yapıları ayrı tutar. Onun anlatımında Hüsrev geçitleri kapattı ve sınırları tahkim etti.^[12] Gürgan’da taştan kaleler, beş fersah uzunluğunda ve mermerden Sul kapısını ve Hazarlara karşı bir set olarak Bab al-Abwab’daki duvarı yaptırdı.^[13] Ayrıca imparatorluğu ile Kafkasya arasında yüzden fazla hisar yaptırdı. Bunlar İran’ı düşmanlarına, yani Türklere, Hazarlara ve Ruslara karşı koruyacaktı.^[13] Seâlibî’nin imparatorluğu dört bölgeye ayırmasında Gürgan ikinci bölgeye, Medya, Ermenistan, Azerbaycan ve Taberistan ile birlikte girer.^[14]

İstemi ve 588 ordusu

Bir modern anlatım, bir Göktürk kuvvetinin 560’ta çölü geçip İran toprağına girmesini anlatır. Kuvvet Hazar kıyısındaki Gürgan’da görünür.^[15] Hüsrev büyük bir orduyla oraya yürüdü ve İstemi’yle bizzat buluştu. İstemi savaş istemediğini bildirdi.^[15] O anlatıma göre iki kral sınırı Ceyhun boyunca belirledi. İstemi’nin kızının Hüsrev’le evlenmesiyle bir saldırmazlık paktı mühürlediler.^[16]

Aynı anlatım Göktürkleri 588’de geri getirir.^[17] Herat’ı ve Baktriya şehirlerini aldıktan sonra o yılki Göktürk ordusu batıya yürümeyi sürdürdü. İstemi’nin bir zamanlar girdiği Hirkanya’ya ulaştı.^[17]

Smbat Bagratuni Vrkan’da

II. Hüsrev döneminde Ermeni Smbat Bagratuni, Gürgan’ın marzbanı oldu. Sebeos’a atfedilen Ermeni tarihi bu eyalete Vrkan der.^[18] Kral ona İranlı ve Ermeni birlikler verdi. Smbat harap olmuş bir ülkeye refahı geri getirdi.^[19] Sebeos aynı eyalette Ermenistan’dan sürülmüş bir topluluk yerleştirir. Topluluk, T’urk’astan ile Delhastan’dan uzanan büyük çölün kenarına yerleştirilmişti.^[19] Bazı araştırmacılar Smbat’ın atanmasını 599 ya da 600’e, sekiz yıl sonraki emekliliğini 606 ya da 607’ye tarihler.^[2] Başkaları atanmayı 595’e koyar.^[20]

Hüsrev daha sonra Smbat’ı Kuşanlara karşı doğuya gönderdi. Smbat, Vrkan’dan kendi Ermeni birliklerini, yaklaşık iki bin atlıyı çağırdı.^[21] Kuşanların kralları büyük kağanı yardıma çağırdı. Kağanın ordusuyla savaş bunu izledi.^[21] Kaynaklarda Gürgan, Peroz’dan II. Hüsrev’e kadar İran’ın bozkıra bakan tahkimli köşesi olarak kalır.

Notlar

^ a b Nöldeke 1879, p. 17
^ a b Howard-Johnston 1999, p. 181
^ a b c d Tabari; Nöldeke 1879, p. 158
^ a b c Tabari; Nöldeke 1879, p. 160
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 123
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 578
^ a b c Nöldeke 1879, p. 131
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 158–159
^ Chavannes 1903, p. 226–227
^ Nöldeke 1879, p. 157
^ a b Nöldeke 1879, p. 158
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 610–611
^ a b aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 611
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 609
^ a b Yavuz 2025, p. 278
^ Yavuz 2025, p. 278–279
^ a b Yavuz 2025, p. 323–324
^ Sebeos; Howard-Johnston 1999, p. 43–44
^ a b Sebeos; Howard-Johnston 1999, p. 44
^ Howard-Johnston 1999, p. 44
^ a b Sebeos, ch. 28; Howard-Johnston 1999, p. 50

Kaynaklar

Literatür

Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
Hermann Zotenberg (ed., trans.), Histoire des rois des Perses par Abou Mansour ʿAbd al-Malik ibn Mohammad ibn Ismaʿil al-Thaʿalibi (1900)
R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)