Seâlibî’ye atfedilen Pers hükümdarları tarihi, Arapça bir evrensel tarihin ilk bölümüdür. Yalnızca üç el yazmasıyla günümüze ulaşmıştır. Üçü de eksiktir, biri Konstantinopolis’te, ikisi Paris’tedir.[1] Pers bölümü Kayūmarṯ’tan Sasanilerin sonuncusu III. Yazdgird’e kadar uzanır.[2]

Yazar ve tarih

El yazmaları yazar konusunda uyuşmaz. Konstantinopolis’teki nüsha, başka türlü bilinmeyen bir al-Ḥusayn ibn Muḥammad al-Marġanī’yi anar. Musul’dan gelen nüsha ise Abū Manṣūr aṯ-Ṯaʿālibī’yi anar.[3] Neşreden, ikinci adı tanınmış edebiyatçı Abū Manṣūr ʿAbd al-Malik ibn Muḥammad ibn Ismāʿīl aṯ-Ṯaʿālibī adının kısa biçimi saydı. Metnin kendisinde, aynı yazarın başka eserlerinde de yinelediği pasajlar buldu.[4]

Yazar eserini, patronu emir Abū l-Muẓaffar Naṣr’ın emriyle yazdı. Naṣr, Gazneli sultanı Maḥmūd’un kardeşiydi, Horasan ordusunun komutanıydı ve Nişabur valisiydi.[5] Naṣr genç yaşta, hicretin 412’si dolaylarında öldü.[6] Neşreden, eserin yazılış tarihini metindeki pasajlardan 408 ile 412 arasına, yani yaklaşık 1017 ile 1021’e yerleştirdi.[7] Pers hükümdarları tarihi, Firdevsi’nin Şehname’siyle aşağı yukarı aynı zamanda, aynı çevrede ve aynı kaynaklardan yazıldı.[8]

Metinde Göktürkler

I. Hüsrev Anuşirvan bölümünde kral geçitleri kapatır ve sınırlarını tahkim eder. Gürgan’da, Sul Kapısı’nda, uzunluğu beş fersah olan ve mermerden taş kaleler yaptırır. Ayrıca İran ile Hazarlar arasında bir engel olarak Bâbü’l-Ebvâb surunu yaptırır. İmparatorluğu ile Kafkaslar arasında, halkını “Türklere, Hazarlara ve Ruslara” karşı korumak için yüzden fazla kale yükseltir.[9] Krallar boyun eğdiklerini bildirmek ve haraç ödemek için armağanlarla elçiler gönderir. Kağan, torun sahibi olma umuduyla kızını Anuşirvan’a eş olarak sunar. Kral kabul edince kağan, kızı Göktürklerin sahip olduğu her şeyden sayısız hazineyle bir alay eşliğinde ona gönderir.[9] Anuşirvan kırk sekiz yıl sonra ölünce mobedler ve marzbanlar halef olarak oğlu Hürmüz’ü seçer. Hürmüz “Türklerin kralı kağanın kızından doğmuştur”.[10]

En uzun pasaj, IV. Hürmüz’ün Göktürklerle savaşıdır. Düşmanlar her sınırdan bastırıyordu ve “Şaba Şah denen kağan” yüz bin atlıyla Belh üzerine yürüdü. Hürmüz’ün danışmanları en büyük tehlikenin Göktürkler olduğuna karar verdi. Çoğu, Azerbaycan marzbanı Behram Çubin’i onlara karşı komuta etmek üzere önerdi.[11] Behram on iki bin seçme adam aldı.[12] Savaştan önce Şaba Şah, kardeşi Faghfura’yı, Behram’a hizmet ve İran’ın yönetimini önermek için gönderdi. Behram, efendisinin kendisini Şaba Şah’ın başı için gönderdiğini söyledi.[13] Savaşta Behram geri çekilir gibi yaptı, sonra hücum etti. Şaba Şah kaçarken Behram ona bir ok attı. Ok zırhını ve gövdesini delip tüylerine kadar yere saplandı. Behram Şaba Şah’ın başını kesti.[14] Faghfura ölüler arasında bulundu. Şaba Şah’ın oğlu Barmūdha, hazineyle ve Göktürklerin ileri gelenleriyle birlikte Baykand’a kapanmıştı. Hürmüz, Behram’a ona karşı yürümesini emretti.[15]

Şehname ile ilişkisi

Neşreden, eseri Şehname’nin yanına hikâye hikâye koydu. Firdevsi’nin Anuşirvan dönemine ait birkaç hikâyesi burada yoktur. Bunların arasında kağanın Eftalitlerle savaşı ile Anuşirvan’ın kağana karşı seferi ve kağanın kızıyla evliliği vardır. Firdevsi’nin Behram Çubin anlatısının büyük bölümü de burada yoktur.[16] İkisinin uyuştuğu yerde, biri öbürünü kopyaladığı için değil, aynı Pers geleneğinden yararlandıkları için uyuşurlar.

Güvenilirlik

Tarih Göktürkleri, Pers hanedan geleneğinin dört yüzyıl sonra hatırladığı biçimde bildirir: bir Sasani kralına kızını veren bir kağan ve Behram’ın okuyla öldürülen bir Göktürk kralı. Anuşirvan zamanının kağanını adlandırmaz. Hürmüz’ün savaşında verdiği adlar, yani Şaba Şah, Faghfura ve Barmūdha, yalnızca Arap-Fars geleneğine aittir.

Notlar

  1. ^ Zotenberg 1900, i
  2. ^ Zotenberg 1900, ii, v
  3. ^ Zotenberg 1900, iii–iv
  4. ^ Zotenberg 1900, v, xviii
  5. ^ Zotenberg 1900, v–vi
  6. ^ Zotenberg 1900, vii
  7. ^ Zotenberg 1900, vii–viii
  8. ^ Zotenberg 1900, xix
  9. ^ a b aṯ-Ṯaʿālibī
  10. ^ aṯ-Ṯaʿālibī
  11. ^ aṯ-Ṯaʿālibī
  12. ^ aṯ-Ṯaʿālibī
  13. ^ aṯ-Ṯaʿālibī
  14. ^ aṯ-Ṯaʿālibī
  15. ^ aṯ-Ṯaʿālibī
  16. ^ Zotenberg 1900, xxxix

Literatür

  • Hermann Zotenberg (ed., trans.), Histoire des rois des Perses par Abou Mansour ʿAbd al-Malik ibn Mohammad ibn Ismaʿil al-Thaʿalibi (1900)

Bu kaynağa dayanan maddeler 14

Bahram Chobin · Derbent · Faghfura · Gate of Sul · Göktürk prisoners with the cross (591) · Göktürk–Persian war, 588–589 · Gurgan · Hormizd IV · Istemi · Kayen · Khorasan · Murder of Bahram Chobin · Natra · Parmudha

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler12

Kişiler
Bahram Chobin · Faghfura · Hormizd IV · Istemi · Kayen · Natra · Parmudha
Savaşlar
Göktürk–Persian war, 588–589
Yerler
Gate of Sul · Gurgan · Khorasan
Kaynaklar
Tabari

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “aṯ-Ṯaʿālibī.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/al-thaalibi/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026