Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Sebeos adıyla anılan tarih, yedinci yüzyıldan kalma bir Ermeni vakayinamesidir.[1] Konusu Sasani kralı II. Hüsrev’in hükümdarlığı, Pers ile Roma arasındaki son büyük savaş ve ilk Arap fetihleridir.[1] Kısa bir giriş beşinci yüzyılın sonuna uzanır. Asıl anlatı 572 Ermeni ayaklanmasıyla başlar.[2] Metin, Göktürkler için Yunan ve Çin tanıklarının yanında duran Ermeni tanıktır. Göktürkleri Pers sınırının öbür yanından görür.

El yazması ve yazar

Metin tek bir istinsah koluyla günümüze ulaşmıştır. En eski tanık 1672’de Bitlis’teki Vaftizci Yahya manastırında yazılmıştır ve bugün Erivan’daki Matenadaran’da, 2639 numarada durur. Bilinen öbür bütün nüshalar ondan türer. 1568 tarihli daha eski bir el yazması ise kaybolmuştur.[3] El yazmaları esere ne bir yazar ne de bir başlık verir.[3] Eser 1833’te Sebeos’un kayıp tarihi olarak tanındı. 1851’de İstanbul’da Piskopos Sebeos’un Herakleios Tarihi adıyla basıldı.[3]

Sebeos adı tek bir adamdan bilinir: 645’te Dvin Konsili’nin kanonlarını imzalayan Bagratuni piskoposu.[4] Sonraki Ermeni tarihçi listeleri, bir Herakleios Tarihi’nin yazarı olarak bir Sebeos’u anar.[5] Sonraki hiçbir tarihçi bugünkü metni onun adıyla alıntılamaz. Günümüze ulaşan Herakleios Tarihi parçaları ise olayları farklı anlatır.[6] Bu yüzden yazar atfı bir varsayımdır ve yazar ile özgün başlık bilinmemektedir.[7] Ad kolaylık için korunur.[8]

Tarih ve yöntem

Ana metin 655’in ortasında biter. Bir kapanış bölümü ve sonradan eklenmiş üç not onu Muaviye’nin halife olduğu 661’e kadar getirir.[9] Yazar muhtemelen yedinci yüzyılın başlarında doğmuştur. Yüzyılın orta onyıllarındaki olaylara yakın bir zamanda yazmıştır.[2] Belgelerden yararlanmıştır. Metinde bütün mektuplar yer alır, 572’den itibaren Ermenistan valilerinin bir Pers listesi de anlatıya dağılmış hâlde bulunur.[10] Ermeni komutan Smbat Bagratuni’nin Pers hizmetindeki kariyeri için, onu öven kayıp bir biyografiden yararlanmıştır.[11]

Metinde Göktürkler

Sebeos hiçbir Göktürk hükümdarının adını vermez. Kuzey ülkelerinin kralı “büyük Khakʿan”dan söz eder.[12] Bu ifade onu, bozkırın öbür kağanları üzerinde tek bir yüce hükümdar olarak gösterir.[13] Metin, Pers sınırının ötesine Kuşanları ve Tʿetalları, bir kez de Mazkʿutʿkʿ’ı yerleştirir. Tʿetal adı geniş anlamda kullanılır. Doğu halklarını Kuşanların yanında, başka yerlerde ise kuzey halklarını kapsar.[14]

IV. Hürmüz’ün annesi

Sebeos, Pers tahtına geçiş anlatısında IV. Hürmüz’ün annesinin Kayēn adını taşıdığını ve “Tʿetalların kralı büyük Khakʿan’ın kızı” olduğunu söyler.[15] Kağanın adını vermez. Kayēn’in oğlunun anne tarafından babasından daha vahşi olduğunu da ekler.[15] O kağanın İstemi olup olmadığı kesinleşmemiştir.

Aynı bölüm, Pers’in doğu bölgelerinin prensi Vahram’ın Tʿetalların ordusuna saldırışını anlatır. Vahram, Belh’i ve Ceyhun’un ötesindeki bütün Kuşan topraklarını aldı.[16] Vahram, sonradan isyan edecek olan Behram Çubin’dir.[17] Büyük nehrin ötesinde “Mazkʿutʿkʿ’ın büyük kralı”yla savaştı. Onun ordusunu yendi ve kendisini öldürdü.[16]

Smbat Bagratuni ve büyük kağanın ordusu

Smbat Bagratuni, II. Hüsrev adına kuzeydoğuda komuta ediyordu. Kuşan kralları büyük Khakʿan’dan yardım istedi.[12] “Üç yüz bin kişilik bir ordu” onların yardımına gelip Sebeos’un Vehrot dediği Ceyhun’u geçti.[12] Datoyean komutasındaki Pers yardım kuvvetini yendi ve Rey sınırlarına, İsfahan eyaletine kadar akın etti.[18] Sonra büyük Khakʿan’dan Chembukh’a bir emir geldi. Ordu nehri yeniden geçip evine döndü.[18]

Üç yüz bin sayısı eleştirel metindeki sayıdır.[19] Daha eski bir Fransızca çeviri otuz bin der.[20] Chembukh bir ad değil, bir unvandır.[21] Bu söz, sonraki bölümdeki Chepetukh gibi yabgu unvanının bozulmuş bir biçimidir. Yabgu, ikinci sıradaki kağanın unvanıdır ve Movsēs Dasxurancʿi onu Jebu Khakʿan diye daha yakın bir biçimde aktarır.[22]

Sebeos sefer için bir yıl vermez. Sefer bir tarihlemeye göre 597 ve 598’dir.[23] İkinci bir tarihleme onu 614 ve 615’e yerleştirir, Göktürklerin yalnızca ilk sezona katıldığını kabul eder.[24] Bu tarihleme Smbat’ın ölümünden geriye sayar. Sebeos bu ölümü II. Hüsrev’in yirmi sekizinci yılına koyar, yani 616 ya da 617’ye.[25] Üçüncü bir tarihleme savaşı 606 ve 607’ye yerleştirir.[26]

Çor Geçidi, 627

Sebeos, Smbat’ın ölümünden sonra şöyle yazar: “Sonra isyan ettiler ve Çinli Chepetukh’un yönetiminde, kuzey ülkelerinin kralı büyük Khakʿan’a bağlandılar. Kralları Khakʿan’ın emriyle, o Chepetukh’un ordusuna katılmak için kuzey ülkeleri üzerinden doğudan batıya gittiler. Çor Geçidi’nden çok sayıda askerle geçerek Rumların kralına yardıma gittiler.”[25]

Cümlenin açıkça belirtilmiş bir öznesi yoktur ve paragraf yerinden kopmuş görünür.[27] Çor Geçidi, Derbent’teki geçittir.[28] Paragraf hiçbir halkın adını vermez.[27] Burası, Sebeos’un Herakleios’a Hazar yardımını anlattığı tek yer olabilir.[29] Bir başka olasılığa göre isyancılar, Göktürklerin 627’de Transkafkasya’ya yaptığı akına katılan Kuşanlar olarak yorumlar. O yıl yabgu büyük bir orduyla geçitten geçmiş ve Tiflis önünde Herakleios’la buluşmuştur.[30] Bu durumda “Çinli” sıfatı, Göktürklerin önceki onyılda Çin sınırında yaptığı savaşların yankısı olabilir.[30] Ermenice sözcük aynı zamanda bir Kafkas halkının adıdır.[27]

Sebeos önsözünde “Herakleios’un kuzey bölgelerine, Tʿetalların kralına karşı yaptığı sefer”i anlatacağını vaat etmişti.[31] Günümüze ulaşan tarih bu vaadi tutmaz. Ondan geriye kalan yalnızca bu paragraftır.[27] 627 yabgusunun Tong Yabgu’nun kendisi olup olmadığı tartışmalıdır.

Hazar kapılarında Tʿetalkʿ, 655

Ad, tarihin sonunda yeniden görünür. Bir Arap ordusu Hazar kapılarına doğru kuzeye yürüdü, Çor Geçidi’ni aştı ve dağın eteğindeki ülkeyi yağmaladı.[32] Hunların Kapısı denen yerden küçük bir kuvvet, yani oranın muhafızları, onu yendi. Tʿetalkʿ topraklarından başka bir ordu geldi ve Arapları kılıçtan geçirdi.[32] Sağ kalanlar geçitten geri dönemedi. Birkaçı Kafkasya’yı aşarak kurtuldu ve Ktesifon’a çıplak ve yaya ulaştı.[33]

Yenilgi 655 ilkbaharının sonuna ya da yazın başına aittir.[34] Burada Tʿetalkʿ adı kuzeyli bir halkı gösterir. En olası adaylar, o sırada Kafkasya’nın kuzeyindeki bozkırda gücünü kuran Hazarlar’dır.[34] Doğuda aynı ad, son Sasani kralı III. Yezdcerd’in sığındığı orduyu kapsar. Sebeos’a göre onu yakalayıp öldüren Tʿetalkʿ ordusuydu.[35]

Güvenilirlik

Tarih, dönemin başka kaynaklarıyla karşılaştırılabildiği yerde doğru çıkar.[36] Herakleios’un 624 ile 626 arasındaki seferlerinde Theophanes’e yakın düşer ve ikisi ortak bir kaynağa dayanıyor olabilir. Bu seferler için bağımsız tanık sayılmazlar.[37] Göktürkler konusunda ise Sebeos’un notları tek başına durur. Sebeos onları Pers işlerinden, Smbat’ın kariyerinden ve Kafkas geçitlerinden tanıyordu. Yunan ya da Çin kayıtlarında bu notların arkasında duran bir şey yoktur.

Yunan tarihçiler ad, Çinliler saltanat yılı verirken Sebeos unvan verir: kuzeyin büyük kağanı, Ceyhun’daki bir Chembukh, Çor Geçidi’ndeki bir Chepetukh. Onun kattığı şey, yedinci yüzyılın ortasında Ermenistan’dan, Pers sınırının öbür yanından görülen manzaradır: Ceyhun’dan Hazar kapılarına uzanan tek bir güç.

Notlar

  1. ^ a b Howard-Johnston 1999, xi
  2. ^ a b Howard-Johnston 1999, lxi
  3. ^ a b c Howard-Johnston 1999, xxxi
  4. ^ Howard-Johnston 1999, xxxiv
  5. ^ Howard-Johnston 1999, xxxvii
  6. ^ Howard-Johnston 1999, xxxvi
  7. ^ Howard-Johnston 1999, xxxiv, xxxviii
  8. ^ Howard-Johnston 1999, xxxv
  9. ^ Howard-Johnston 1999, lxiv
  10. ^ Howard-Johnston 1999, lxiii–lxv
  11. ^ Howard-Johnston 1999, lxvii
  12. ^ a b c Sebeos, ch. 28
  13. ^ Howard-Johnston 1999, p. 185
  14. ^ Howard-Johnston 1999, p. 149
  15. ^ a b Sebeos, ch. 10
  16. ^ a b Sebeos, ch. 10
  17. ^ Howard-Johnston 1999, p. 15
  18. ^ a b Sebeos, ch. 28
  19. ^ Howard-Johnston 1999, p. 50
  20. ^ Macler 1904, p. 49
  21. ^ Howard-Johnston 1999, p. 51
  22. ^ Howard-Johnston 1999, p. 187
  23. ^ Chavannes 1903, p. 251
  24. ^ Howard-Johnston 1999, p. 184
  25. ^ a b Sebeos, ch. 29
  26. ^ Yavuz 2025, p. 359
  27. ^ a b c d Howard-Johnston 1999, p. 54
  28. ^ Howard-Johnston 1999, p. 148
  29. ^ Macler 1904, p. 52
  30. ^ a b Howard-Johnston 1999, p. 188
  31. ^ Sebeos, ch. 7
  32. ^ a b Sebeos, ch. 51
  33. ^ Sebeos, ch. 51
  34. ^ a b Howard-Johnston 1999, p. 278
  35. ^ Sebeos, ch. 48
  36. ^ Howard-Johnston 1999, lxxiv
  37. ^ Howard-Johnston 1999, lxxv

Kaynaklar

  • Sebeos, chs. 7, 10, 28, 29, 48, 51

Literatür

  • R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)
  • Frédéric Macler (trans.), Histoire d'Héraclius par l'évêque Sebêos (1904)
  • Robert Bedrosian (trans.), Sebeos' History (1985)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)

Bu kaynağa dayanan maddeler 21

Arab–Khazar Wars (642–737) · Badghis · Bahram Chobin · Chepetukh · Derbent · Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk–Persian war, 588–589 · Great Khan · Gurgan · Hormizd IV · Istemi · Kayen · Khorasan · Murder of Bahram Chobin · Oxus · Paikent · Shegui Khan · Smbat Bagratuni's war with the khan · The Caucasus campaign, 627–629 · Tong Yabgu · Western Göktürk Khaganate

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler15

Kişiler
Bahram Chobin · Hormizd IV · Istemi · Kayen
Savaşlar
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk–Persian war, 588–589 · The Caucasus campaign, 627–629
Muharebeler ve olaylar
Smbat Bagratuni's war with the khan
Yerler
Badghis · Gurgan · Khorasan
Kurumlar ve Unvanlar
Chepetukh · Great Khan
Kaynaklar
Tabari · Theophanes the Confessor

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Sebeos.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/sebeos/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026