Ceyhun

Ceyhun, Pamir’den çıkıp Orta Asya’yı geçer. Göktürklerin tarihi için o, bir ırmaktan çok bir çizgidir. İstemi ile I. Hüsrev, Eftalit ülkesini birlikte yıktıktan sonra topraklar ırmak boyunca bölüşüldü. Irmağın kuzeyindeki ülke Göktürklere, güneyindeki ülke Sasani İranı’na kaldı.^[1]

Bu çizgi iyi tutmadı. 588 savaşı ırmak aşılarak yapıldı ve Göktürkler onu güçlük çekmeden geçti. Sınır hiçbir zaman bir duvar olmadı.^[1] Ceyhun kıyısındaki küçük devletler kağana vergi verir ve Soğdiyana üzerinden ticaret yapardı. Demir Kapı, Semerkant’ın güneyinde, yazıtların ırmağın öte yakasında ileri sürdüğü en uzak noktayı gösterir.^[2]

Irmağın adları

Sasani İranlıları ırmağa “iyi ırmak” anlamına gelen Weh-rōd derdi. Avesta’nın günümüze ulaşan bölümleri bu adı bilmez.^[3] Sebeos, Behram Çubin’in “Vehrot denen büyük ırmağı” geçip Kazbion adlı bir yere ulaştığını anlatır. Çevirmenler Vehrot’u Ceyhun sayar.^[4]^[3] Çin tarihleri Wuhu adlı bir ırmaktan söz eder. Sui Shu ile Wei Shu, Eftalit başkentini bu ırmağın güneyine yerleştirir. Irmak Ceyhun olarak tanımlanır.^[5]^[6]^[7] Wei Shu’nun daha eski bir okuması, Merv’in Murgab’ı olan Ma-hu’yu veriyor ve başkenti bu gerekçeyle Badghis’e yerleştiriyordu. Wuhu okuması onun yerini aldı.^[7] Başkentin nerede olduğunu Eftalitler maddesi ortaya koyar.

Notlar

^ a b Yavuz 2025
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 289
^ a b Markwart 1938, p. 34
^ Sebeos, ch. 10; Howard-Johnston 1999, p. 15
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 83; Wei Shu, juan 102
^ Markwart 1938, p. 47–48
^ a b Herrmann 1925, p. 573

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
Albert Herrmann, Die Hephthaliten und ihre Beziehungen zu China (1925)
R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)