IV. Hürmüz

IV. Hürmüz, 579’dan 590’a kadar Sasani İranı’nın şahanşahıydı.^[1] I. Hüsrev’in oğluydu. Taberî, annesine yaşlı kağanın kızı der.^[2] Saltanatında ilk büyük Göktürk-İran savaşı yapıldı. Generali Behram Çubin, batı Göktürklerinin ordusunu Ceyhun’un ötesine püskürttü.^[3]

Göktürk annesi

Taberî, Hüsrev’in halefi olarak Hürmüz’ü anar ve annesinin “kağanın ve katunun kızı” olduğunu söyler.^[4] Annesinin yüksek mevkii, tahta çıkmasının nedeni olmalıdır.^[5] Taberî, Hürmüz’ü ayrıca kurnaz ve kötü niyetli bulur, “annesi yoluyla soyundan geldiği Türklere huyunda benzeyen” biri olarak niteler.^[6] Mesudî onun adını belirsiz bir biçimde verir. Bir Ermeni yazar ona Kaien der.^[7] Bu Ermeni yazar, Sebeos’a atfedilen tarihtir. Tarih, Hürmüz’ün saltanatını annesiyle açar: “Annesi, Kayēn adlı, Tʿetallerin kralı büyük Khakʿan’ın kızı ve babası Khosrov’un karısıydı”.^[8] Sebeos, Hürmüz’ün baba tarafından seçkin, anne tarafından ise daha da dikkate değer ve vahşi olduğunu ekler. Sebeos ayrıca Hürmüz’ün İran’ın soylularını ve eski hanedanlarını yok ettiğini söyler.^[8] Seâlibî’nin İran krallarının tarihinde kağan, kralın kendisinden çocuğu olur umuduyla Hüsrev’e kızını önerir. Kızı, “Türklerin sahip olduğu her şeyden sayısız servetle” bir alayla Hüsrev’e gönderir.^[9] Aynı tarihte Hüsrev’in iki yaşlı veziri Hürmüz’e “Türk kadınının oğlu” der.^[10] Literatür onu bu lakapla tanır.^[1]

Bazı araştırmacılar onu, 560 dolaylarında Ceyhun’daki antlaşmayı mühürlemek için Hüsrev’e verilen İstemi’nin kızı yapar. Bu araştırmacılar ona büyük olasılıkla Kayan adını verir.^[11] Bu durumda Hürmüz büyük olasılıkla onun oğluydu. İran’ı on bir yıl yönetti.^[12] Taberî’de evlilik önce gelir. Hüsrev, Eftalitlere karşı yürümeden önce kağanın evlilik yoluyla akrabası olmuştu. Kağandan da Eftalitlere karşı yürümesini istedi.^[13] Sebeos, Taberî ve Seâlibî kağanın adını vermez.

588 savaşı

Taberî’ye göre Hürmüz’ün on birinci yılında “Türklerin yüce kralı” Şaba, üç yüz bin adamla ona karşı yürüdü. Şaba, Badgis’e ve Herat’a ulaştı.^[14] Aynı sırada Roma imparatoru Suriye çölündeydi, Hazarların kralı da Derbent’teydi.^[15] 30 Haziran 578’den sayıldığında Hürmüz’ün on birinci yılı 588 yazından 589 yazına uzanır.^[16] Hürmüz, Şaba’ya karşı Çubin denen general Behram’ı on iki bin seçme askerle gönderdi.^[17] Müzakere ve çatışmadan sonra Behram, Şaba’yı bir okla öldürdü. Sonra Şaba’nın oğlu Parmuda’yı bir kaleye kapattı. Parmuda’yı hazineyle birlikte esir olarak Hürmüz’e gönderdi.^[18]

Göktürk komutanı olarak Bağa Kağan da anılır. Bu anlatıya göre Behram onu Nisan 588’de Hirkanya kayalığında kesin olarak yenmiş ve ordusunu Ceyhun’a kadar kovalamıştır.^[19] Başkaları Şaba’nın yenilgisini 589’a ve Herat’a tarihler.^[20] Theophylaktos Simokattes’e göre Türkler eskiden Farslardan sükûnet bedeli olarak kırk bin altın alırdı. İran altınıyla o kadar zenginleşmişlerdi ki altından divanlar, masalar, tahtlar ve at takımları dövdürmüşlerdi.^[21] Türkler sonra antlaşmayı bozdu ve alışılmış bedelden fazlasını istedi. Farslar savaşı seçti.^[22] Hürmüz’ün zaferinden sonra Türkler bunun yerine İran’a haraç ödedi. Altın divanları, masaları ve tahtları ganimet olarak götürüldü.^[22] 588–589 savaşı batı Göktürklerinin, Romalıların ve Arap müttefiklerinin İran’a karşı birlikte giriştiği bir çabanın parçası da sayılmıştır.^[23]

Düşüşü

Theophylaktos’a göre Behram Göktürk savaşında büyük şan kazandı ve krala çok büyük ganimet gönderdi. Sonra Romalılar onu Arran’da yendi ve Hürmüz onu korkaklıkla suçladı.^[24] Behram romanı, kralın ona bir iğ ve kadın giysileri gönderdiğini anlatır.^[24] Behram ayaklandı. Hürmüz’ün gözleri kör edildi ve II. Hüsrev tahta oturdu.^[25]

İran geleneğine göre Hürmüz, bir Göktürk kağanının torunuydu. Aynı zamanda Göktürklerin İran’la ilk büyük savaşını yaptığı kraldı.

Notlar

^ a b Chavannes 1903, p. 242
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 264
^ Yavuz 2025, p. 324,359
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 252
^ Nöldeke 1879, p. 252
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 267
^ Nöldeke 1879, p. 264
^ a b Sebeos, ch. 10; Howard-Johnston 1999, p. 14
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 611
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 639–640
^ Yavuz 2025, p. 278-279
^ Yavuz 2025, p. 279
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 167
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 269
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 269-270
^ Nöldeke 1879, p. 269
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 270-271
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 271-272
^ Yavuz 2025, p. 324
^ Golden 1992, p. 132
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 80–81
^ a b Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 81
^ Golden 1992, p. 133
^ a b Nöldeke 1879, p. 272
^ Chavannes 1903, p. 244

Kaynaklar

Literatür

Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)
Hermann Zotenberg (ed., trans.), Histoire des rois des Perses par Abou Mansour ʿAbd al-Malik ibn Mohammad ibn Ismaʿil al-Thaʿalibi (1900)
Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)