Ulukayın

Türk kozmolojisinin en tanınmış tek imgesi, dünyanın merkezinde duran bir ağaçtır. Ağaç alt dünyaya kök salmıştır, üst dünyaya erişir ve ruh medyumu ona tırmanır.^[1] Bu imgenin kanıtı geç bir döneme aittir. Göktürk dönemi kaynakları yalnızca bir ağaç verir ve bu ağaç bir veraset sorununu karara bağlar.^[2]

Zhou Shu’daki ağaç

Zhou Shu, kurt efsanesinin yanında ikinci bir köken anlatımı kaydeder. Bu anlatım, Asya Hunlarının kuzeyindeki Suo devletinde geçer.^[2] Kurttan doğan Nishidu rüzgâr ve yağmuru çağırabilirdi. Yaz tanrısı ile kış tanrısının kızları olduğu söylenen iki kadınla evlendi.^[2] Tek doğumdan dünyaya gelen dört oğuldan biri, Türk adını taşıyan halkın hükümdarı oldu.^[2] Bu adamın, yani Nadulu’nun on karısı vardı. Oğulları annelerinin boylarını soyadı olarak aldı. Aşina da bunların arasındaydı, ikincil bir karının oğluydu.^[2]

Veraset bir ağaç aracılığıyla karara bağlanır. Nadulu ölünce, on annenin oğulları aralarından birini yükseltmek istedi. Birlikte büyük bir ağacın altına gittiler ve ağaca doğru en yükseğe sıçrayanı hükümdar yapmak üzere aralarında anlaştılar.^[2] Aşina’nın oğlu, içlerinden en küçüğü, en yükseğe sıçradı. Diğerleri onu Axian Şad unvanıyla efendileri olarak yükseltti.^[2]^[3] Bei Shi aynı anlatımı verir, ancak ikinci bir tanık değildir.^[4]

Bölümün sınırları

Anlatımda ağaç, bir karar yeri ve bir yükseklik ölçüsüdür. Çince metin ağacın kökleri, tepesi ya da bir arada tuttuğu herhangi bir dünya hakkında bir şey söylemez.^[2] Ağacı dünya ekseni olarak anlamak bir çıkarımdır ve makul bir çıkarımdır. Bir ağaçta yapılan ve en yükseğe çıkanın lehine sonuçlanan bir yükselme yarışı, dünyalar arasındaki bir eksene uyar. Yine de bu bir çıkarımdır. Metnin kendisi yalnızca daha dar yorumu destekler: ağaç toplantının yapıldığı yerdir ve sıçrayış ona göre ölçülmüştür.

Pasajın yeri ise daha geniş yoruma karşı çıkar. Zhou Shu ağacı, güvenmediği bir efsanenin içinde verir. İkinci anlatımın tamamını şu sözle kapatır: bu anlatım farklı olsa da sonunda kurt soyundandırlar.^[2] Kurt, derleyicinin Göktürk kökenleri anlatımıdır. Ağaç ise onun yanına koyduğu çeşitlemedir.

Ağaçsız külliyat

Kağanlıkların runik yazıtlarının hiçbiri bir ağaç, bir dünya ekseni ya da dünyalar arasında bir tırmanış adlandırmaz.^[5] Yazıtlar kutsal yerleri adlandırır: bir orman, bir pınar ve genel olarak ülke. Bunlar ıduk olarak Ötüken, Tamag’ın kutsal başı ve Yer-Su’dur. Hiçbiri bir üst ile bir alt dünya arasına uzanan bir şey olarak anlatılmaz.^[5] Kutsal sayılan bir orman ile göğü taşıyan bir ağaç farklı fikirlerdir. Külliyat ilkini verir.

Başka halkların buluntularında kartal ve ağaç

Tepesinde kuş bulunan bir ağaç, milattan sonra ilk yüzyıllara ve beşinci yüzyıla ait buluntularda görülür. Hiçbiri Göktürk değildir. Kuban kıyısındaki Ust-Labinskaja’da, orta imparatorluk çağına ait yağmalanmış bir Sarmat mezarında altın yaprakla kaplı üç bronz figür vardı. Bunlar bir dağ keçisi, bir geyik ve dört yan dalında kuşlar bulunan bir ağaçtı. Ağacı çift başlı bir dağ keçisi taşıyordu.^[6] Don kıyısındaki Verchne-Jabločno’da bir Hun çağı kadın mezarından çıkan bir çift altın şakak süsü, tanecikli altınla işlenmiş, tepesinde kuş bulunan bir ağaç gösterir. Üstte dağ keçileri, altta geyikler ağacı kuşatır. Don kıyısındaki Novočerkassk’tan geç Helenistik bir alın tacı da ağacı, kuşları, geyikleri ve dağ keçilerini aynı biçimde birleştirir.^[7] Kore’de Kyŏngju’daki Silla kralları ve soylularının beşinci yüzyıl mezarlarında ölüler yaldızlı bronzdan taçlar takıyordu, kral ise altından bir taç takıyordu. Taçlarda dik ağaçlar vardı. Ölüler ayrıca kuş kanatlı başlıklar da takıyordu.^[8]

Bu buluntular, dünya ağacının tepesinde bir kartala inanıldığının işareti olarak alınır. Ust-Labinskaja’da figürler bir Sarmat şamanının donanımı olabilir. Başka bir öneri, figürlerin gömü için yapıldığıdır. Buluntu tektir ve bu ikisi birbirinden ayırt edilemez. Silla taçlarının ise ölüler için yapılmış şaman başlıklarının kopyası olduğu kabul edilir.^[9] Her iki öneri de Yakutlar ve Sibirya’nın diğer halkları arasındaki sonraki benzerlere dayanır.^[10] Buluntular, kuşlu ağaç imgesini milattan sonra ilk yüzyıllardan beşinci yüzyıla kadar, Göktürk çağından önce, at halklarının ve komşularının arasına yerleştirir.^[11] Göktürkler hakkında hiçbir şey söylemezler.

Sonraki malzeme

Dünya ağacının bilinen biçimi, Altay’ın ve Sibirya’nın Türkçe konuşan halklarının on sekizinci yüzyıldan itibaren kaydedilen etnografyasından gelir. Bu biçimde Ulukayın göğün katmanları boyunca yükselir, sonraki destanlarda bay terek görünür ve şaman ağaca tırmanır.^[12] Bu etnografya üzerine kurulan yirminci yüzyıl sentezleri imgeyi sabitledi. On dokuzuncu yüzyılda kaydedilen Altay anlatısında yaratıcı, yerden dokuz dallı bir ağaç büyütür. Her dalın altına bir insan yerleştirir ve bu dokuz insan, yeryüzünün dokuz halkının atalarıdır.^[13] Bu anlatı, o halklar için o yüzyıllarda iyi bir kanıttır.

Bu figür Türk dünyasının dışında da çok geniş bir alana yayılmıştır: Sibirya’da, kuzey Avrupa’da ve genel olarak İç Asya’da. Bu yüzden herhangi bir halkın herhangi bir tarihte neye inandığını saptamak için elverişsiz bir araçtır. Ortak bir imge, temasın, ödünç almanın ya da bağımsız icadın kanıtı olarak eşit ölçüde işe yarar. Göktürk dönemi kaynaklarında bunlar arasında karar verecek hiçbir şey yoktur.

Notlar

^ Şenesen 2024, p. 1523–1524; 62; Şen 2018, p. 1523–1524; 62
^ a b c d e f g h i Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Ögel 1993, p. 25–28
^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
^ a b Kül Tegin inscription
^ Werner 1956, p. 69–70
^ Werner 1956, p. 64, 69–70
^ Werner 1956, p. 74–76
^ Werner 1956, p. 71–72, 75–76
^ Werner 1956, p. 70–71
^ Werner 1956, p. 74, 76
^ Holmberg 1927, p. 340,349–351
^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 4

Kaynaklar

Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99 (after Wei Shu, Zhou Shu and Sui Shu)
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Kül Tegin inscription

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
Ali Ahmetbeyoğlu, Hüseyin Şen, Eski Türk Dininin Kozmolojisi ve Kozmogonisi (2018)
İsmail Şenesen, Tengri İnancında Üç Dünya İle İlgili Ritüeller (2024)
Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
Joachim Werner, Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches (1956)
Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)