Yol Tengri

Yol Tengri, Dunhuang elyazmaları arasında bulunan runik fal kitabı Irk Bitig’in yol tanrısıdır. Eski Türk külliyatında ne Tengri’nin kendisi ne de toprağın bir gücü olan az sayıdaki ilahi figürden biridir.^[1] Konusunun tamamı, yola çıkan bir insanın başına ne geleceği olan bir kitapta yer alır.

İçinde durduğu kitap

Irk Bitig bir falcılık kılavuzudur. Numaralı altmış beş fal içerir ve her fal kısa bir sahnedir. Hepsi aynı formülle biter: böyle bil, fal iyidir, ya da çok iyidir, ya da kötüdür.^[1] Kitabın dünyası yolda olan insanın dünyasıdır: bir at, bir yol, bir konak, bir yırtıcı kuş ve bulunan kayıp bir şey. Bu dünyanın başında yol tanrısı durur.^[2]

Yol tanrısı iki falda konuşur. İkinci falda alaca bir atın üzerindedir. Korkmuş iki yolcuyla karşılaşır ve onlara korkmamalarını söyler, çünkü onlara ilahi lütfunu verecektir. Kırk sekizinci falda yaşlı yol tanrısıdır. Kırık olanı onardığını ve ülkeyi düzene soktuğunu söyler.^[3]

Elyazması dokuzuncu ya da onuncu yüzyıla tarihlenir. Göktürk kağanlıklarına değil, Uygur dönemine aittir. Sözvarlığı da Maniheist ve Budist terimlerin o sırada zaten bulunduğu bir dünyadan gelir. Onu bir Göktürk kaynağı olarak okumanın ilk sınırı budur. Metin Türkçedir ve İslam öncesine aittir, ancak anıtlardan daha geç bir tarihe düşer.

Addaki belirsizlik

Yol, insanın üzerinde yürüdüğü yoldur. Eski Türkçede ve o günden bu yana Türkçede, insanın karşılaştığı talih ya da kısmet de yol diye anılır. Sözcük, bir hayatın izlediği yolu olduğu kadar o hayatın nasıl gittiğini de anlatır.

Ad bu yüzden iki yoruma açıktır ve metin ikisini birbirinden ayırmaz. İlk yorumda yol tanrısı bir yolculuk tanrısıdır: insanı yolda tutar ya da tutamaz. Bu açık anlamdır ve yolculuk eden insanların danıştığı bir fal kitabına uyar. İkinci yorumda yol tanrısı başa gelenin tanrısıdır: her insana gidişinin seyrini paylaştıran güçtür. Bu yorum figürü Kut’un ve ayrılmış pay anlamındaki ülüg’ün yanına yerleştirir. Kağanlar yazıtlarda ülüg’ü Gök’ten aldıkları şey olarak anar.

Külliyatta ikinci yorumun paraleli daha güçlüdür. Kül Tegin yazıtında Gök bir ömrün süresini paylaştırır ve bir kağan, Kut’u ve payı kendisinde olduğu için hüküm sürer. Bir yolculuğun seyrini paylaştıran yol tanrısı, aynı fikri tek bir insanın ölçeğinde dile getirir.^[4] Birinci yorumun bağlamı ise daha güçlüdür, çünkü kitap yolculuklarla ilgilidir. İki yorumdan hiçbiri zorlanamaz ve iki anlam büyük olasılıkla birbirinden ayrı tutulmamıştı.

Tengri ile ilişki

Addaki Teŋri olağan ilahi sözcüktür. Bir niteleyici ve ardından teŋri gelen bu yapı, anıtlarda Göktürklerin Tengri’si anlamına gelen türk teŋrisi’ni de veren yapıdır.^[4] Yapı, ayrı bir varlığın mı yoksa tek gücün hitap edildiği bir yönün mü kastedildiğini belirlemez.

Göktürk dönemi külliyatında bir yol tanrısını adlandıran hiçbir şey yoktur.^[4] Anıtlar Gök’ü siyasette eyleyen bir güç olarak gösterir. Gök kağanları tahta oturtur, ordulara güç verir ve düzensiz olduğunda dünyayı da düzensizleştirir. Anıtlar, alanı bir bireyin özel talihi olan hiçbir figürü adlandırmaz.^[4] Fal kitabında ikincisi vardır, birincisi ise neredeyse yoktur. İki metin arasındaki fark bu nedenle inanç farkından olduğu kadar, en az onun kadar amaç farkından da kaynaklanır.

Notlar

^ a b Tekin 1993
^ Irk Bitig
^ Tekin 1993, p. 9, 21; 1442, 1448; Seçkin 2015, p. 9, 21; 1442, 1448
^ a b c d Kül Tegin inscription

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Talat Tekin, Irk Bitig: The Book of Omens (1993)
Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
Kuban Seçkin, Irk Bitig: Toplumsal İyi ve Toplumsal Kötünün İnşasında İdeolojik Bir Fal Kitabı (2015)