Üç dünya, birçok modern anlatımın Türk kozmolojisini açıkladığı üst, orta ve alt âlemlerdir. Üst dünya göksel varlıkları içerir. Orta dünyada insanlar yaşar. Alt dünya ölülerle ve yeraltı güçleriyle ilişkilendirilir. Bu model büyük ölçüde, modern dönemde Altay ve Sibirya Türk halkları arasında kaydedilen geleneklere dayanır. Modelin Göktürklere uygulanıp uygulanamayacağı, bu sonraki geleneklerin daha eski kanıtlarla nasıl ilişkilendirildiğine bağlıdır.

Kül Tegin yazıtı yukarıdaki göğü ve aşağıdaki yeri adlandırır, insanlığı da ikisinin arasına koyar.[1] Yazıt bu pasajda ayrı bir yeraltı âlemi anlatmaz. Dolayısıyla bu kalıp, sonraki etnografyadan tanıdık olan üç dünyanın doğrudan bir anlatımını vermez.[2]

YAZITLARIN VERDİĞİ SONRAKİ MALZEMENİN EKLEDİĞİ üze kök teŋri yukarıda mavi gök asra yagız yer aşağıda kahverengi yer ekin ara kişi oglı ikisinin arasında insanoğulları: bir konum, üçüncü bir dünya değil öŋre · kün togsık: önde, gün doğuşunda Çadır doğuya açılır. Balbal dizisi doğuya uzanır. Kaynakların üstünde durduğu tek yön yataydır. yedi ya da dokuzgök orta dünya altdünya Modern dönemde Altay'da ve Sibirya'da kaydedilmiştir. Katların sayısı halktan halka değişir. Kağanlıkların hiçbir kaynağı aşağıda bir dünya adlandırmaz.
Yazıtlar iki katı adlandırır ve insanlığı ikisinin arasına koyar. Sayılan gökler ve aşağıdaki dünya, modern dönemde Altay'da ve Sibirya'da kaydedilmiş etnografyadan gelir. Şematiktir: sağdaki katların sayısı kaydedilen halklar arasında değişir.

Yazıtlarda gök ve yer

Kül Tegin yazıtı gökün, yerin ve insanlığın oluşumuyla başlar. Yazıtın terimleri mekânsal bir ilişki kurar: üze yukarıda, asra aşağıda, ekin ara ise ikisinin arasında demektir.[1] Aşağıdaki yer, ölülerin yaşadığı bir yeraltı dünyası olarak tanımlanmaz.[3]

Gök ve yer, Göktürk devletinin varlığını sürdürmesine dair pasajlarda da geçer. Bunlardan biri, gök çökmedikçe ya da yer yarılmadıkça devleti ve töresini kimin yıkabileceğini sorar. Bir başkası gök ile yer arasındaki düzensizliği Kağan’ın halkı arasındaki düşmanlıkla ilişkilendirir.[1] Bu pasajlar kozmik düzeni siyasi düzene bağlar. Amaçları kozmosun her bölgesini sıralamak değil, devletin konumunu ve talihini açıklamaktır.[4]

Doğu yönelimi

Kaynaklar doğunun önemini de anlatır. Zhou Shu’ya göre Kağan’ın çadırı, saygının ifadesi olarak doğan güneşe bakardı.[5] Kül Tegin yazıtında doğu, önde olan yöndür. Hareket sözlüğü de ileriyi ve geriyi doğu ve batıyla ilişkilendirir.[1]

Bu göndermeler, yönün ayin ve siyaset diline nasıl girdiğini gösterir. Yeryüzü boyunca yönelimle ilgilidirler. Göktürklerin yeryüzünün yukarısında ya da aşağısında âlemler tasavvur edip etmediklerini belirlemezler.

Sonraki gelenekler

Altay ve Sibirya’dan gelen etnografik anlatımlar, birkaç kata bölünmüş gökleri ve yerin altında bir alt dünyayı anlatır.[6][7][8] Kayıtlı sayılar arasında yedi ve dokuz vardır. Düzenlemeler ise gelenekten geleneğe değişir.[9] Dünya ağacı anlatımları, kam’ın giriştiği yolculuklar ve yeraltı hükümdarı olarak Erlik, bu daha geniş malzemeye aittir.[10]

Bu gelenekler, üç dünyanın modern betimlerinde kullanılan ayrıntının büyük bölümünü sağlar. Ancak sonradan kaydedilmeleri, her inancın ne zaman ortaya çıktığını belirlemez. Belirli bir özelliği Göktürk dönemine bağlamak için bu bağlantıyı gösteren kanıt gerekir.

Modern bir anlatıma göre alt kat Türk evrenine ancak sonradan, şamanizmin etkisiyle girdi. Bu anlatımda daha eski düzen gök, yer ve insandan ibarettir.[11]

Ölüm ve yeraltı dünyası

Kül Tegin yazıtı ölüm için uçup gitme ifadelerini kullanır.[1] Böyle bir dil ayrılışı ya da yükselişi akla getirebilir. Ancak kendi başına bir varış noktasını belirlemez, gök katları sistemini de anlatmaz.

Burada ele alınan pasajlarda açık bir yeraltı dünyasının bulunmaması, bu pasajlardan yeniden kurulabilecek olanı sınırlar. Her Göktürk topluluğunun böyle bir inançtan yoksun olduğunu kanıtlamaz.[4] Yazıtlarla sonraki üç dünya gelenekleri arasındaki ilişki, tarihî süreklilik sorusu olarak kalır.

Notlar

  1. ^ a b c d e Kül Tegin inscription
  2. ^ Dallos 2004, p. 77; 62, 67; Şen 2018, p. 77; 62, 67
  3. ^ Dallos 2004, p. 77
  4. ^ a b Dallos 2004, p. 78
  5. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  6. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 3,6
  7. ^ Radloff 1884, p. 361–362
  8. ^ Holmberg 1927, p. 340,404–406
  9. ^ Şenesen 2024, p. 1524–1525
  10. ^ Şenesen 2024, p. 1523–1524; 62; Şen 2018, p. 1523–1524; 62
  11. ^ Şen 2018, p. 61–62

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Edina Dallos, Shamanism or Monotheism? Religious Elements in the Orkhon Inscriptions (2004)
  • Ali Ahmetbeyoğlu, Hüseyin Şen, Eski Türk Dininin Kozmolojisi ve Kozmogonisi (2018)
  • İsmail Şenesen, Tengri İnancında Üç Dünya İle İlgili Ritüeller (2024)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Erster Band (1884)
  • Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Halklar
History of the Turkic peoples
Dinler
Shamanism · Turkic Mythology

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The three worlds.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/three-worlds/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026