Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

732’de Kül Tegin için dikilen taşta Göktürklerin tarihi dünyanın yaratılışıyla başlar: üstte mavi gök, altta yağız yer yaratıldığında, ikisinin arasında insan oğulları yaratıldı.[1] Bu gökün adı Tengri’dir. Birkaç satır sonra Tengri, Göktürk halkı yok olmasın diye bir adamı ve karısını alıp yükselten tanrı olarak da anılır.[1] Göktürklerin kendi tanrıları hakkında söyledikleri neredeyse bundan ibarettir. Bu birkaç düzine taş satırı doldurur. On iki yüzyıl sonra aynı sözcük koca bir dinin adıdır: katmanlı gökler, bir adamı toprak için dalışa gönderen yaratıcı, ölülerin efendisi, dünyaları birbirine bağlayan bir ağaç ve sekizinci yüzyılda kimsenin kullanmadığı bir ad, Tengricilik. Dört bilgin kuşağı bu dini sözcükten kurdu. Her biri kaynakların taşımadığı bir şey ekledi. Bu süreç, on dokuzuncu yüzyılda Sibirya halk bilgisini ilk derleyenlerden günümüzün canlanma hareketlerine uzanır. Türk Atlası Göktürklerin kendilerinin ne kanıtladığını Tengricilik başlığı altında ve çevresinde toplanan on bir başlıkta anlatır.

Dört katman

Türk dini hakkında söylenen her şey dört kanıt kümesine dayanır. Bu kümeleri birbirinden yüzyıllar ayırır. Alandaki karışıklığın çoğu, onların tek bir küme gibi okunmasından gelmiştir.

En eskisi tek bir unvandır. MÖ birinci yüzyılda bir Çinli tarihçi, Asya Hun hükümdarının tam unvanını Çin yazısıyla yazdı. Bu unvanın ilk sözcüğü genellikle gök sözcüğü olarak anlaşılır.[2] Unvan Göktürklerden altı yüz yıl öncesine aittir ve bize yabancı bir yazı aracılığıyla ulaşır. Bu nedenle sözcüğün eski olduğunu gösterebilir, ama Göktürklerin onunla ne yaptığını gösteremez. İkinci küme sekizinci yüzyılın runik yazıtlarıdır. Bunlar kağanlıklar çağından Türk dilinde kalan tek metinlerdir. Tengri’yi, Kut’u, kutsal Yer-Su’yu ve Umay’ı adlandırırlar ve başka hiçbir şeyi adlandırmazlar.[1] Üçüncü küme Çin hanedan tarihleridir. Derleyicileri Göktürklerin ne yaptığını anlatır: ata mağarasındaki yıllık kurban, beşinci ayda nehir kıyısındaki toplantı, kesilen koyunlar ve atlarla yapılan cenaze. Ayinlerin hangi tanrı için yapıldığını hiçbir zaman adlandırmazlar.[3] Dördüncü küme, açık farkla en büyüğü, Altay ve Sibirya’nın etnografyasıdır. Kağanlıklardan bin yıl sonra, kendi devleti olmayan, orman ve dağda yaşayan küçük Türkçe konuşan topluluklar arasında derlendi. Yabancılar onu on sekizinci yüzyıldan itibaren yazıya geçirdi.

Okurların çoğunun Tengricilik diye tanıyacağı tablo neredeyse tümüyle bu dördüncü kümeden gelir. Tabloda katmanlı gökler, toprak için bir adamı denizin dibine gönderen yaratıcı, yeraltı ve efendisi ile dünyalar arasındaki ağaç yer alır.

Rus ve Fin derleyiciler

Bu malzemeyi derleyenler gezginler, misyonerler ve filologlardı.[4][5][6][7][8] On dokuzuncu ve yirminci yüzyılın başı boyunca Altaylılar, Yakutlar, Teleutlar, Hakaslar ve Tuvalar arasında çalıştılar ve kendilerine anlatılanı kaydettiler. Yaşayan bir dini kaydediyorlardı ve genel olarak onu iyi kaydettiler. Çoğu zaman Altaylıları Altaylı olarak anlattılar, ancak bazıları Türkler hakkında daha geniş sonuçlar çıkardı. Altay kozmolojisinin derleyicisi, eski şaman inancının ancak öteki Türkler batıya ve güneye göçerken Altay vadilerinde kalan boylar arasında yaşadığını yazdı.[9] Aynı yılların bir filologu, gök tanrısının erken rolünü Altaylı şaman dualarından okudu.[10] 1927’de Altay halklarına dair bir araştırma, şamanlığa bütün Altay ırkının bir zamanlar tuttuğu din dedi.[11]

Derlemeden sisteme geçiş tek bir kitapta gerçekleşti: Fin din bilgini Uno Harva’nın Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker adlı eseri. Bu kitapta dağınık haberler ilk kez tek bir tutarlı dünya tablosuna dizildi. Kitapta dünya ekseni, dünya dağı, hayat ağacı, gök katmanları ve yerin kökeni üzerine bölümler vardır.[12] Kitap standart anlatım oldu. Türk kozmolojisi hakkında bugün söylenenlerin neredeyse tümü ona dayandırılabilir.

Harva’nın çalışma biçiminin iki yönü, kitabın bugün nasıl okunması gerektiğini belirler. Birincisi, malzemesinin nereden geldiği konusunda açıktı. Ülgen’in isteğiyle bir avuç toprak için suya dalan adamın hikâyesini bir Altay Tatarı efsanesi olarak sunar.[13] Dünya dağını da Sibirya Tatarlarının anlattığı bir şey olarak sunar.[12] İkincisi, bilerek karşılaştırdı. Sibirya malzemesini aynı paragraflarda Hint, Babil ve hatta Sumatra paralelleriyle yan yana koydu, çünkü kuşağının bir karşılaştırmacısı bütün bu inançların ortak biçimini arıyordu.[12] Kitaptan çıkan dünya tablosu bu yüzden birçok kültür boyunca bir araya getirilmiş bir kurgudur. Harva’nın kurmaya giriştiği de budur. Tablo, bir halkın belirli bir tarihte neye inandığının tasviri değildir.[12]

Türk sentezi

1940’lardan itibaren malzeme Türk bilimine geçti ve orada farklı bir soruyla karşılaştı. Rus ve Fin derleyiciler Altaylıların neye inandığını sormuştu. Türk bilginler ise Türklerin yüzyıllar boyunca tek bir halk olarak neye inandığını sordu. Altay malzemesini bu sorunun yanıtı saydılar. Abdülkadir İnan, Rus ve Fin derlemelerini Tarihte ve Bugün Şamanizm ile Türkçeye taşıdı ve onları kağanlıklara uzanan tarihsel bir çerçeveye yerleştirdi.[14] Bahaeddin Ögel aynısını mitolojik malzeme için, daha geniş ölçekte, Türk Mitolojisi’nde yaptı. Türk yazınının bir kolu daha da geriye gider. Kuzeybatı Çin’deki Zhou hanedanının gök dinini Türk boylarından türetir ve onu Türk gök tapımının en eski katmanı sayar.[15]

Malzeme değişmemişti. Değişen, çevresindeki çerçeveydi. Önceden Altaylılar Altaylıydı. Şimdi daha eski bir Türk bütününün tanıklarıydılar ve inançları ondan kalan kalıntılar oldu. Bu varsayım saçma değildir. Kalıntılar vardır ve ateş ayini bunun için makul bir adaydır. Yine de bu bir varsayımdır ve kanıtla değil, gerekçeyle taşınır. Varsayım bir kez kabul edildiğinde, on dokuzuncu yüzyılda Altaylılar arasında kaydedilen her ruh sekizinci yüzyıl için kanıt olarak kullanılabilir hale gelir. Sonraki on yıllarda olan da budur.

Yüzyıl dönümünden beri yayımlanan Türk mitolojisi ansiklopedileri ve sözlükleri sonucu başvuru biçiminde sabitledi. Tablo bu aşamada bugün dolaşımda olan biçimini aldı. Tabloda Ülgen, Kayra, Erlik, Kızağan, Mergen, Ak Ana, Umay, yedi ya da dokuz gök ve dünya ağacı Ulukayın yer alır. Her birinin kendi maddesi vardır ve hepsi bir dinin panteonu olarak birlikte sunulur. Bu maddelerin hiçbiri Göktürk çağından bir kaynağı gösteremez, çünkü gösterilecek böyle bir kaynak yoktur.[1]

Türk bilim dünyasında Asya Hun ayinleri

Aynı bilim en eski katmanla, yani Asya Hunlarına dair Çin kayıtlarıyla karşılaştı. Üyelerinden bazıları bu kayıtları olduğu gibi kabul etmedi. İbrahim Kafesoğlu, eski Türk dini üzerine kitabında Shiji’nin insan kurbanından değil, onar onar düzenlenen bir cenazeden söz ettiğini savundu. Ona göre uygulama, gerçekse, Asya Hun imparatorluğunun Moğol ve Hint-Avrupalı gruplarına aitti.[16] Asya Hunlarının altın bir heykeli olduğundan şüphe etti. Han generali Li Guangli’nin öldürülmesini yabancı ya da Çinli bir wu’nun ısrarıyla açıkladı. Kafatası kadehinin Türk âdeti olmadığını savundu.[17] Shiji ve Han Shu, hükümdarın gözde hizmetkârlarının ve cariyelerinin ölümde ona eşlik ettiğini açıkça söyler (從死). Han Shu, Li Guangli pasajındaki wu’ya Hu’nun bir wu’su der.[18] Hayrettin İhsan Erkoç, kazı ve genetiğin Asya Hun mezarlarında insan kurbanını o zamandan beri doğruladığını söyler. İnkârları Soğuk Savaş’ın komünizm karşıtı siyasetine ve eski inancın İslam’a benzemesini isteyen bir Türk-İslam sentezine bağlar. Altın heykele ve insan kurbanına itirazların kökeninin ideolojik olduğunu savunur.[19] Tartışma, sonraki bir okurun rahatsız edici bulduğu bir Çin kaydının yorumla bertaraf edilip edilemeyeceğine dayanır. Kayıtlar, yanıtın metin metin verilmesini gerektirecek kadar kısadır.

Ejderha ikinci bir örnektir. Shiji, beşinci ayda Asya Hunlarının “ejderha kenti” anlamına gelen Longcheng’de büyük bir toplantı yaptığını ve orada atalarına, göğe ve yere, hayaletlere ve ruhlara kurban sunduklarını söyler.[20] Hou Han Shu, beşinci ayın ve dokuzuncu ayın “ejderha kurbanı”ndan söz eder.[21] Erken Türk ikonografisini inceleyen bir araştırmacı bu notları, Asya Hunlarının ve Göktürklerin Çin’den alınmış bir ejderha tanrısına ve Hindistan’dan alınmış bir zaman tanrısına taptığının kanıtı saydı.[22] Yanıt, Hou Han Shu’daki “ejderha”yı bir yer adı, yani Ongi Irmağı ülkesi sayar ve her iki halkta da bir ejderha kültünü reddeder. Göktürk takvimindeki ejderhanın yalnızca bir yılın adı olduğunu savunur. Zaman tanrısının, yazıttaki öd tengri yasar ifadesinin yanlış okunmasına dayandığını savunur. Ona göre ifade, Tengri’nin zamanı düzenlediğini söyler.[23] Bir başka öneri, ejderhanın Türklere çok erken bir dönemde Çin’den bir motif olarak geldiğini ve Asya Hunlarının başkentlerine adını ondan verdiğini savunur.[24]

Bu yanıtı veren araştırmacı, Göktürklerin kurt atasının bir totem olduğunu da reddetti. Gerekçeleri baba soyu, özel mülkiyet, tek bir kutsal hayvan, kişisel olmayan bir güce inancın bulunmaması ve kurda tapılmamasıydı. Şamanı bir Türk inanç sisteminin taşıyıcısı olarak değil, bir tür büyücü olarak gördü.[25] Yazıtlardaki Tengri’nin, altında Güneş’in, Ay’ın ve yer ile su ruhlarının daha küçük kutsal varlıklar olarak yer aldığı, imgesiz tek bir yaratıcı olduğunu savundu.[26] İki nokta da tartışmadaki konumlardır. Türk Atlası, yazıtların ne söylediğini Tengricilik başlığı altında ortaya koyar.

Tablonun büyümesi

Katmanlar sıraya konduğunda, her kuşağın ne eklediği görülür.

Sekizinci yüzyıl yazıtları Tengri’yi, Kut’u, kutsal Yer-Su’yu ve Umay’ı verir. Bunları tek bir pasajda birlikte verir.[1] Çin tarihleri ayinler ekler, ama tanrı eklemez: ata mağarası, beşinci aydaki toplantı, keçe üzerinde yükseltilen yeni kağan, cenaze ve balbal.[3] İki yüzyıl sonraki Irk Bitig bir yol tanrısı ve insanların söylediğini duyan bir Tengri ekler. Hâlâ ne panteon vardır ne de yeraltı.[27] On dokuzuncu yüzyılın Altay etnografyası sonra yaratıcıyı, onun karşıtını, gök katmanlarını ve ağacı ekler. Modern başvuru kaynakları da düzenli listeyi ekler.

Bu adımların her biri kendi başına meşru bilimdir. Meşru olmayan adım sonuncusudur: bitmiş listenin en erken katmana geri okunması ve Orhun taşlarını yontan adamların dini olarak sunulması.

Yeniden canlanma

1990’lardan beri Tengricilik aynı zamanda bir dinî hareketin adıdır. Hareketin Kırgızistan’da, Kazakistan’da, Tataristan’da ve Buryatya’da ve Türk milliyetçi çevrelerinde yandaşları vardır. Hareket öğretisini başvuru kaynaklarından alır. Onlarla birlikte bütün zinciri de devralır. Günümüzün bir hareketi 1930’ların ve 1950’lerin bir sentezine dayanır. O sentez 1800’lerin etnografyasından kurulmuştur. Etnografya ise 700’lerin bir dinini betimlemek için kullanılır.

Bu, modern dinî ve siyasal tarihin bir bölümüdür. Bulgu değil tutum olan öbür ulusal anlatıların yanında yer alır. Türk Atlası daha geniş soruyu etnogenez tartışması başlığı altında ele alır.

Kanıt için sonuçlar

Bütün bunlardan üç kural çıkar. Bu kurallar Göktürk dinine ilişkin on bir maddeyi yönetir.

Birincisi, katmanların ayrı tutulması ve adlandırılmasıdır. Altay malzemesine dayanan bir ifade, zamandaki uzaklığı belirtilerek modern bir yeniden kurma olarak sunulur. Yazıtlara ya da Çin anlatılarına dayanan bir ifade ise olduğu şey olarak sunulur.

İkincisi, Göktürk çağının kaynaklarının ne ölülerin efendisini, ne katmanlı göğü, ne dünya ağacını, ne de bir rahipler sınıfını bilmesidir. Bu yokluk kendi başına bir bulgudur.[1]

Üçüncüsü, derleyicilerin topladığı malzemenin hâlâ değerli olmasıdır. Harva Sibirya haberlerini 1938’de bir sisteme dizdi. İnan ve Ögel onları 1950’lerde ve 1970’lerde Türk bilimine taşıdı. Üçü de Altaylıların, Yakutların ve Teleutların kendi zamanlarında neye inandığına dair gerçek ve ayrıntılı kanıtla çalıştı.[12] Değişen, kanıtın yanıtlaması istenen sorudur. Altaylılar Göktürklerin mirasçıları olarak okunduğunda, 1880’de kaydedilen bir inanç 730 yılının inancı olarak sunulabildi. Bu iki tarih arasında bin yıldan fazla vardır. Bu sürede Altay, Göktürklerden Uygurlara, Kırgızlara, Moğollara ve sonunda Rusya’ya geçti. Bu yıllar tartışmadan düştü. İnançların onları değişmeden aşıp aşmadığını kimse göstermedi. Türk sentezi bunu varsaydı, sonraki ansiklopediler varsayımı yineledi. Altay malzemesi bu yüzden on dokuzuncu yüzyıl Sibirya’sının güvenilir bir kaydıdır. Sekizinci yüzyıldaki Orhun için ise açık bir sorudur.

Notlar

  1. ^ a b c d e f Kül Tegin inscription
  2. ^ Han Shu, juan 94
  3. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  4. ^ Radloff 1884
  5. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe)
  6. ^ Verbitskii 1893
  7. ^ Potanin 1881
  8. ^ Vámbéry 1879
  9. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 1–2
  10. ^ Vámbéry 1879, p. 151
  11. ^ Holmberg 1927, p. 303
  12. ^ a b c d e Harva 1938
  13. ^ Harva 1938, p. 94
  14. ^ İnan 2017; first edition 1954
  15. ^ Özerdim 1963, p. 3–5, 17
  16. ^ Erkoç 2026, p. 242–243
  17. ^ Erkoç 2026, p. 245, 252–253
  18. ^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  19. ^ Erkoç 2026, p. 242–243, 255
  20. ^ Shiji, juan 110
  21. ^ Hou Han Shu, juan 89
  22. ^ Kafesoğlu 1997, p. 312
  23. ^ Kafesoğlu 1997, p. 312–313
  24. ^ Ögel 1995, p. 566
  25. ^ Kafesoğlu 1997, p. 297–303
  26. ^ Kafesoğlu 1997, p. 309–311
  27. ^ Tekin 1993

Kaynaklar

Literatür

  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Talat Tekin, Irk Bitig: The Book of Omens (1993)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Ögel, Türk Mitolojisi (2020, multi-volume)
  • Çoruhlu, Türk Mitolojisinin Ana Hatları (2017)
  • Karakurt, Türk Mitoloji Ansiklopedisi (2012)
  • Beydili, Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük (2005)
  • Jean-Paul Roux, La religion des Turcs et des Mongols (1984)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Asya Hunlarında Dinî İnançlar (Religious Beliefs of the Xiongnu) (2026)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Erster Band (1884)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Vasilii Ivanovich Verbitskii, Алтайские инородцы (Altai Foreigners) (1893)
  • Grigorii Nikolaevich Potanin, Очерки Северо-западной Монголии. Вып. 2. Материалы этнографические (Ocherki severo-zapadnoi Mongolii, Bd. 2) (1881)
  • Ármin Vámbéry, Die primitive Cultur des turko-tatarischen Volkes, auf Grund sprachlicher Forschungen erörtert (1879)
  • Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)
  • Muhaddere N. Özerdim, Chou'lar ve bu devirde Türklerden gelen „Gök Dini“ (1963)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler6

Devletler
Xiongnu
Dinler
Animism · Iye · Sacred Mountains · Shamanism · Water Cult

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The making of Tengrism.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/tengrism-historiography/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026