Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Efesli Yuhanna, kendi yurttaşlarının, yani kuzey Mezopotamya halkının dili olan Süryanice ile bir kilise tarihi yazdı.[1] Yalnızca üçüncü kısmı esas olarak günümüze ulaşmıştır. Altıncı kitabı, onun zamanında Bizans’ı ilgilendiren iki bozkır halkı olan Avarlar ve Göktürkler hakkında söylediği hemen her şeyi taşır.[2]

Yazar

Yuhanna, kuzey Mezopotamya’daki Amid’de doğdu.[1] Bir hesap doğumunu yaklaşık 516’ya yerleştirir.[1] İkinci bir hesap yaklaşık 507’ye yerleştirir.[3] Monofizitti, yani Kadıköy Konsili’ni reddedenlerden biriydi.[4] Justinianos döneminde Konstantinopolis’te yaşadı ve otuz yıl imparatorun gözdesi oldu. 542’de Asya, Lidya, Karya ve Frigya’nın putperestlerini dine döndürmek üzere gönderildi ve Efes piskoposu unvanını bu görevden aldı.[5] 571’den itibaren o ve öteki Monofizit önderler hapsedildi, sürüldü ya da ev hapsinde tutuldu. 588 ya da 589’da öldü.[6]

Eser

Tarih üç kısımdan oluşuyordu. Birincisi Julius Caesar ile başlıyordu ve kayıptır. İkincisi, sonraki Süryanice kroniklerdeki alıntılarda yaşar.[1] Üçüncü kısım 571’den 588’e kadar olan yılları kapsar.[2] Yuhanna onu, II. Justinos’un 578’de sona eren hükümdarlığından önce yazmaya başladı.[2] Zulüm altında yazdı ve bitmiş yaprakları dostlarına emanet etti. Dostları yaprakları iki üç yıl sakladı, bu yüzden yazdığı şeyin üzerinden nadiren geçebildi.[2] Eseri yeniden bir araya getirmeye hiç vakit bulamadı ve eser yer yer parçalıdır.[1] Altıncı kitap bir zamanlar kırk dokuz bölümdü. Elde bulunan tek eksiksiz yazma otuz yedinci bölümle biter.[2]

İngilizce çevirmen kırık pasajları kendi cümleleriyle birleştirdi. Aynı olay üzerine dağınık bölümleri bir araya getirdi ve Yuhanna’nın uzun cümlelerini böldü. Kenardaki kitap ve bölüm numarası, Yuhanna’nın kendi sözlerinin nerede başladığını gösterir.[7]

Zemarkhos Göktürklerin arasında

VI. kitabın 23. bölümünde Yuhanna, Roma ile Pers arasındaki savaşın iki nedenini verir. Birincisi, Persarmenilerin Roma’ya geçmiş olmasıydı. İkincisi, Roma imparatorunun “Pers topraklarının iç kısmında yaşayan ve Turchios dedikleri barbar boylara” elçiler göndermiş olmasıydı.[8] Bu elçiliği II. Justinos, hükümdarlığının yedinci yılında gönderdi ve başında “Zemarkhos adlı bir prens” vardı. Yuhanna, bu kalabalık ve güçlü halklara daha önce hiçbir Roma elçiliğinin gitmediğini yazar.[9]

Elçiler yolda bir yıl geçirdikten sonra Göktürklerin topraklarına vardı. Göktürk krallarından biri Romalıların elçilerinin geldiğini öğrendi ve acı acı ağlamaya başladı. Göktürklerin daha iç bölgelerde sekiz başkanı daha vardı. Soylularından hiçbiri ona seslenmeye cesaret edemedi.[9] Sonunda açıkladı. Aralarında çok eskiden beri şöyle bir gelenek vardı: Roma elçileri topraklarına girdiğinde bütün dünya sona eriyordu ve bütün krallıklar birbirini yok edecekti.[10] Ardından elçiler altın ve gümüş, inci ve debdebeli kaftan armağanlarını serdi. Kral en güzel parçaları seçti ve şöyle dedi: “Bunlar gerçekten büyük bir kralın armağanları.”[10]

Aynı sırada sarayda Pers elçileri de vardı. Kral Romalılara, Persler’in dediği gibi Roma imparatorunun Pers kralının kölesi olup ona haraç ödediğinin doğru olup olmadığını sordu. Zemarkhos, Roma imparatorlarının Pers’i sık sık istila ettiğini söyledi. İmparator Trajan’ın Pers topraklarına diktiği heykelin önünde Perslerin hâlâ titrediğini ekledi. Persler çağrıldı ve bunu kabul etti, kral da onları öfkeyle gönderdi.[11] Pers kralı bunu duyunca heykelin yıkılmasını emretti. Romalıların bu halkları kendisine karşı kışkırttığından kuşkulanıyordu.[12] Elçiler iki yıl sonra döndü. Bu halkların sayısını, ülkelerini, askerî düzenlerini ve ahlaklarının dürüstlüğünü anlattılar.[13]

Yunan kaynaklarıyla ilişkisi

Altıncı yüzyıl sonundan beş kaynak Zemarkhos’un elçiliğini anlatır. Yuhanna ile Menandros uzun anlatır. Bizanslı Theophanes, Epiphanialı Yuhanna ve Theophylaktos Simokattes kısaca anlatır.[14] Kimin kimden aldığı belli değildir. Yuhanna’nın 581’den önce tamamlanan anlatısı, ötekilerden önce yazılmış olmalıdır.[14] Menandros elçiliği Justinos’un dördüncü yılına, yani 569’a tarihler, Yuhanna ise yedinci yıla.[14] II. Justinos’un hükümdarlığı için Theophanes’in, Yuhanna’nın tarihine tuhaf biçimde yakın birkaç ögesi vardır, belki daha sonraki bir Süryani yazar aracılığıyla.[15]

Güvenilirlik

Yuhanna olaylar henüz tazeyken, Konstantinopolis’te, elçilerin dönüşte bildirdiklerinden yazdı. Yunan parçalarının vermediğini verir: ağlayan kral, dünyanın sonuna dair kehanet ve Trajan heykeli üzerine Pers elçileriyle tartışma. Ayrıca I. Hüsrev’in Dara’nın düşüşünden sonra Göktürklere gönderdiği iki bin esir kızı da anlatır.[16] Göktürk hükümdarının adını vermez.[17]

Notlar

  1. ^ a b c d e Smith 1860, vi
  2. ^ a b c d e Dickens 2021, p. 535
  3. ^ Dickens 2021, p. 534
  4. ^ Smith 1860, viii
  5. ^ Smith 1860, vi–vii
  6. ^ Dickens 2021, p. 534–535
  7. ^ Smith 1860, ix
  8. ^ John of Ephesus
  9. ^ a b John of Ephesus
  10. ^ a b John of Ephesus
  11. ^ John of Ephesus
  12. ^ John of Ephesus
  13. ^ John of Ephesus
  14. ^ a b c Dickens 2021, p. 539
  15. ^ Scott 1997, lxxxvii
  16. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 387–390
  17. ^ John of Ephesus

Kaynaklar

Literatür

  • R. Payne Smith (trans.), The Third Part of the Ecclesiastical History of John, Bishop of Ephesus (1860)
  • Mark Dickens (Turkish trans.), Zemarkhos'un elçiliği hakkında Efesli Yuhanon (John of Ephesus on the Embassy of Zemarchus) (2021)
  • Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)

Bu kaynağa dayanan maddeler 7

Captives and the Unfree · Diplomacy of the Steppe Empires · Envoys and Embassies · Istemi · Khosrow's gift of maidens (573) · The embassy of Zemarchos, 569 · Zemarchos

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Kişiler
Istemi
Kaynaklar
Theophanes of Byzantium · Theophanes the Confessor

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “John of Ephesus.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/john-of-ephesus/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026