Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Көк түрктөрдүн Европага кеңейиши батыш көк түрктөрдү алтынчы кылымдын экинчи жарымында Волгадан өтүп Понт–Каспий талаасына, түндүк Кавказга жана Крымга алып барды.[1] Ал качкын элди, аварларды, куугунтуктоодон башталды. Ал көк түрк күчтөрү Крымдагы Византия шаарларынын алдына жеткенде аяктады. Экөөнүн ортосунда талаа империясы менен Византиянын ортосундагы биринчи союз жатат. Ал 568-жылы Сасанид Персиясына каршы түзүлүп, Каспий талаасы менен Кавказ аркылуу өткөн бир катар элчиликтер менен ташылган.[1] 576-жылы көк түрк бийлиги Азов деңизине жеткен.[2]

Бул окуялар жөнүндө билинген дээрлик бардыгы Менандр Протектордун фрагменттеринен келет. Ал алтынчы кылымдын аягындагы грек тарыхчысы болгон жана Константинополь менен көк түрк сарайынын ортосундагы элчиликтерди жазган. Анын көк түрктөр жөнүндөгү акыркы эскерүүсү болжол менен 580-жылга туура келет.[3] Феофилакт Симокаттанын сактаган каган каты баянды андан ары алып барат. Табари берген перс салты жана башка грек жазуучуларынын бир нече сабы да ушундай. Батыш талаа жетинчи кылымга чейин батыш көк түрктөрдүн бийлиги астында калды. Хазар мамлекети андан өсүп чыккан.[4]

Аварлар

Көк түрктөр куугунтуктаган батыштын биринчи эли аварлар болгон. Менандрдын макалдарынын арасында сакталган сөз ошол учурду берет.[5] «Түрктөрдүн башчысы» Силзибул аварлар көк түрктөргө зыян келтирип качканын уккан.[5] Ал алар көк түрк кылычтарынан абада качып кутула турган куш да, деңиздин тереңдигинде жок болуп кетчү балык да эмес деп жооп берди.[5] Алар жердин бетинде кезип жүрүшөт. Эфталиттерге каршы согушу бүткөндөн кийин ал аварларга да чабуул жасайт.[5] Ушул мактануу менен ал эфталиттерге каршы жүрүштү улантты.[5] Сөз эч бир жылды бербейт. Ал аварлардын качышын эфталит согушунун аягынан мурунку убакка коёт.[5] Бир окуу аны 562-жылга даталайт.[6]

Силзибул — Менандрдын Истеми үчүн колдонгон аты, Биринчи Көк түрк кагандыгынын ичиндеги батыш көк түрктөрдүн башкаруучусу.[6] Элчилик фрагменттери Дизабул деп жазат. Араб салты ошол эле башкаруучуну Синджибу деп билет.[6] Бир окуу атты Истеми менен батыштагы мураскорлору алып жүргөн жабгу хан наамы деп эсептейт.[7]

Менандрдын айтымында, аварлар узак кезгенден кийин аландарга келишти. Алар Рим империясына таанылышы үчүн аланд башкаруучусу Саросийдин жалбарган кишилери болушту.[8] Саросий Лазикада командалык кылган Герман уулу Юстинге кабарлады. Юстиниан авар элчиси Кандихти Константинопольдо кабыл алды.[8] Кандих өз элин улуттардын эң улуусу жана эң эрдиги деп атады. Ал белектерди, жылдык төлөмдөрдү жана түшүмдүү жерди сурады.[8] Басылмадагы четтеги белги элчиликти 558-жылга даталайт.[9] Аварлар Понт–Каспий талаасына болжол менен 557-жылы жеткен болушу керек.[10] Качкындардын каган жана башкаруучу асылзаадалары, болжол менен жыйырма миң киши, көпчүлүгү кулаган жужан мамлекетинин асылзаадаларынан чыккан болушу ыктымал.[11][12]

Юстиниан аварларга белектерди жана аларды союздаш кылуу үчүн император кылыч алып жүрүүчүлөрүнүн бири, элчи Валентинди жиберди.[13] Аварлар андан кийин алгач Уйгуроилерге, анан «гунн эли» Залойго каршы согуш ачышты. Алар ошондой эле сабирлерди жок кылышты.[13] Биринчи ат кол жазмада ушундай турат. Эски оңдоо аны утигурлар деп окуйт.[14] 568-жылга чейин авар кагану Баян Юстиниан кутригурларга жана утигурларга төлөгөн жылдык төлөмдөрдү талап кылды. Анын негизи — ал эки элди тең багындырганы.[15] Ошол эле жылы ал Далмацияны тоноо үчүн Сава аркылуу он миң деп аталган кутригур гунндарын жиберди.[16] Лангобарддар менен союздашып, аварлар 567 жана 568-жылдары гепиддерди Паннониядан кууп чыгышты.[10]

Ошентип аварлар башынан көк түрктөр менен Византиянын ортосунда турду. Авар суроосу көк түрктөр менен Константинополдун ортосундагы чыр-чатактын булагы бойдон калды.[17]

Понт талаасынын элдери

Волганын аркы өйүзүндө көк түрктөр түрк тилинин огур бутагындагы элдерге жолугушту. Бул элдер Кавказдын түндүгүндөгү талааны болжол менен 463-жылдан бери кармап турган.[18] Огурлар менен оногурлар ошол жылы чыгыштан, сабирлер тарабынан сүрүлүп чыгарылып, келишкен.[19] Кутригурлар Дон менен Азов деңизинин батышындагы талааны кармашкан. Утигурлар анын чыгышындагы талааны кармашкан.[20] Сабирлер 515-жылга чейин төмөнкү Волгага жеткен.[21] Бир окуу оногурларды кутригурларды, утигурларды жана болгарларды камтыган федерация кылат. Ал алардын атын он уруу деп которот.[22] Алардын көк түрктөрдөн мурунку тарыхы Европадагы түрк уруулары макаласына таандык.

Аварлар бул элдерди көк түрктөр келгенге чейин талкалаган.[23] 558-жылдагы кутригур чабуулунан кийин кутригурлар менен утигурлар экөө тең алсырагынча бири-бири менен согушушту. Аварлар андан кийин алардын калдыктарын өз бийлигине алышты.[23] Кутригур элементтери аварлар менен батышка кетти.[23] Утигурлар көк түрктөрдүн бийлигине өттү. 576-жылы алардын башкаруучусу Анагай көк түрктөр үчүн Боспорда согушту.[23] Огурлар менен оногурлар алгач аварлардын, андан соң көк түрктөрдүн бийлигине түштү.[24] Сабирлер көк түрктөргө сиңип кетип, хазарлардын түзүлүшүндө кайра пайда болот.[25] Кавказдагы сабир топтору дагы эле эки империя менен тең иш алып барышкан.[26] 576-жылы сабир элчилери аланд элчилери менен Константинопольдо Тиберийге келишти.[26] 578-жылы сабирлер Хосровдун армиясында Рим Месопотамиясына каршы чаап барышты.[27] Болгарлардын элементтери да көк түрк уюмунун астына келди. Көк түрк бийлигинин аларга канчалык жана канча убакытка чейин жеткени так эмес.[1]

Аландар түндүк Кавказдын иран эли болгон.[28] Алардын жери талаа менен Кара деңиз жээгинин ортосундагы жолдо жайгашкан. 562-жылдагы Византия менен Персиянын ортосундагы тынчтык персторду Каспий дарбазалары аркылуу «гунндарды же аландарды же башка варварларды» Рим аймагына каршы өткөрбөөгө милдеттендирди.[29] Аварлар Римге аландардын жардамы менен 558-жылы жетишти.[10] Маниах аландардын жерлерин 568-жылы кесип өттү.[1] 569 жана 570-жылдары аландар дагы эле бир аз көз карандысыздыкты сактаган. 576-жылы Турксанф аларды көк түрктөрдүн кулдарынын катарына санады.[30]

568-жылга чейин көк түрктөр батыш талаанын көчмөндөрүнүн, сабирлердин, утигурлардын, огурлардын жана оногурлардын үстүнөн үстөмдүк кармашкан.[1]

Аскелдин элчилиги, 563

Феофан Конфессор 563-жылдын июлунда Константинопольдо гермихиондордун падышасы Аскелдин элчилерин жазат.[31] Менандр Аскелди да, гермихиондорду да эскербейт.[3] Бир окуу Аскелди кытайча А-си-цзе деп белгилүү батыш көк түрк башчысы менен теңештирет. Бул анын элчилигин көк түрктөрдөн Византияга келген биринчи элчилик кылмак.[1] Экинчи окуу Аскелди аварлардын падышасы деп эсептейт. Анын негизи — биринчи көк түрк элчилиги 568-жылы келгени.[32]

Анын элинин аты да ошол эле шекти алып жүрөт.[32] Византиялык Феофан, ошол эле кылымдагы грек жазуучусу, көк түрктөрдү Дондун чыгышына коёт.[32] Ал байыркылар аларды массагеттер деп аташканын, ал эми перстер аларды өз тилинде кермихиондор деп атарын айтат.[32] Бир окуу кермихиондорду перс чек арасынын гунн эли деп эсептейт. Ал үзүндүнү экөө тең бир өлкөдө жашаганын билдирген сөз катары гана окуйт.[32] Латын акыны Кориппус Юстин II мактоосунда Скультор деген бирөөнү атайт.[33] Бир окуу аны Аскел кылат. Экинчи окуу аны Силзибул кылат.[33] Менандр жазган Византия менен биринчи байланыш ошондуктан 568-жылдагы элчилик.

Маниахтын элчилиги, 568

Константинополго жол Персия менен чыр-чатактан ачылды. Бул соода чыр-чатагы көк түрктөрдүн Жибек жолу боюнча кеңейишине таандык.[34] Көк түрк бийлиги чоңойгондон кийин согдулар өз башкаруучусунан Персияда жибек сатууга уруксат сурашты. Алар мурун эфталиттердин букаралары болгон, эми көк түрктөрдүн букаралары болушкан.[34] Дизабул аларды Маниахтын жетекчилиги астында Сасанид Персиясынын Хосров I жанына жиберди.[35] Перс падышасы жибекти сатып алып, элчилердин көз алдында өрттөдү.[35] Экинчи элчилик, үч-төрт кишисинен башкасы, уулануп өлтүрүлдү.[35] «Ушундан перстердин жана түрктөрдүн жаңжалы башталды», деп жазат Менандр.[36] Бир эсеп Ктесифонго элчиликтерди 568-жылга даталайт.[37] Менандр аларга жыл бербейт.[3]

Андан кийин Маниах Дизабулга римдиктерге жагынууну жана жибекти аларга алып баруну кеңеш кылды, анткени алар аны башка эл колдонгондон көп колдонушкан.[36] Ал өзү барууну сунуштады.[36] Дизабул макул болду. Ал аны салам, абдан баалуу жибек белек жана кат менен жиберди.[36] Маниах бийик тоолорду, түздүктөрдү, көлдөрдү жана дарыяларды, андан соң Кавказды кесип өттү. Ушундайча ал Византияга жетти.[38] Анын жолу аландардын жерлерин кесип өттү.[1] Бир окуу аны Волга аркылуу, оногурлардын жана болгарлардын өлкөсү аркылуу өткөрөт.[39]

Маниах Константинополго 568-жылдын жайында жетти. Юстин II аны жылуу кабыл алды.[40] Менандр элчиликти Юстиндин бийлигинин төртүнчү жылынын башына даталайт.[34] Император «скиф катын» котормочулар аркылуу окутту. Ал элчилерден мамлекети жөнүндө сурады.[38] Алар ага алардын арасында төрт ханзаадалык бар экенин айтышты. Бирок бүт эл үстүндөгү бийлик жалгыз Дизабулда болгон.[38] Алар эфталиттерди салык төлөөчү кылып, алардын шаарларынын ээси болушкан.[38]

Император андан кийин аварлардын канчасы көк түрк бийлигинен чыгып кеткенин жана дагы эле алар менен калгандар бар-жогун сурады.[38] Элчилер кээ бирлери дагы эле көк түрк тарабын кармап турарын айтышты. Качып кеткендер болжол менен жыйырма миң болгон.[38] Элчилер көк түрктөргө көз каранды элдерди тизмелешти. Үзүндү тизмени сактабайт.[38] Алар тынчтык жана куралдуу союз сурашты. Алар өз дүйнө бөлүгүндө Римге душман бардык нерсени жок кылууга даяр экендерин айтышты.[41] Маниах жана анын жолдоштору колдорун көтөрүп, эң чоң антты беришти.[41] Эгер алардын убадалары жалган болуп чыкса, алар өздөрүнө, Дизабулга жана бүт элине каргыш чакырышты.[41] «Ушинтип түрк эли римдиктердин достору болуп, биздин мамлекетке башка жол менен келген эмес», деп жазат Менандр.[41]

Византиялык Феофандын айтымында, Юстин элчилерге Юстиниандын тушунда Константинополго алып келинген жибек курттарын көрсөттү.[42] Көк түрктөр таң калышты, анткени алар ошондо серлердин базарларын жана портторун кармап турушкан.[42] Византия өзүнүн жибек өндүрүшүн баштаган. Ошондуктан көк түрк жибеги ага союздан азыраак маанилүү болду.[17] Көк түрктөрдүн келишим үчүн үч себеби болгон: соода, Персия менен согуш жана аварлар.[43] 568-жылдагы элчилик көк түрк–византия союзун ачты. Авар суроосу ага биринчи кабыл алуудан эле турду.

Земарх, 569–571

Юстин өзүнүн элчилиги менен жооп берди.[41] Ал чыгыш шаарларынын генералы болгон киликиялык Земархты тандап, аны Маниах менен кайра жиберди.[41] Ошол эле фрагментте Менандр көк түрктөрдү «байыркыда сакалар деп аталган» эл деп атайт.[41] Элчилик 569-жылдын августунун башында жолго чыкты. Менандр жөнөөнү августтун башына даталайт, Юстиндин бийлигинин төртүнчү жылы аякташып калганда, индиктиондун экинчи жылында.[41] Юстиндин 565-жылдын ноябрындагы тактыга чыгышынан эсептелгенде, бул сөз 569-жылдын августуна туура келет. Эски эсеп жөнөөнү 568-жылдын августуна коёт.[44]

Согдулардын өлкөсүндө кээ бир көк түрктөр элчилерге темир сатууга сунушташты. Менандр алар муну темир кендери бар экенин көрсөтүү үчүн кылышкан деп ойлоду.[45] Башка көк түрктөр, аларды ал жаман белгилерди кууп чыгаруучулар деп атайт, жүктү ортого коюшту. Алар анын айланасында коңгуроо жана добулбас менен жанып турган ладан алып жүрүштү.[45] Андан кийин алар Земархтын өзүн жалын аркылуу өткөрүштү.[45]

Элчилик Дизабулду Эктаг деп аталган тоонун өрөөнүндө тапты, аны Менандр алтын тоо деп которот.[45] Түрк аты Ak Tag, ак тоо, деп окулат. Ал Алтайга жана Юлдуз өрөөнүнө коюлган.[17] Дизабул аларды чатырда кабыл алды, бир ат тарта ала турган эки дөңгөлөктүү алтын отургучта отуруп.[46] Үч күн бою ал аларды үч башка турак жайда тойлоткон.[47] Жибек илгичтер, айкелдер, төрт алтын тоту куш көтөргөн соккон алтындан жасалган орун жана күмүш идиштер менен күмүш жаныбар фигураларына жүктөлгөн арабалар болгон.[47] Ал Земархка херхис деп аталган эл арасынан туткун кул кыз берди. Бир окуу херхистерди кыргыздар деп эсептейт.[48]

Дизабул ошондо Персияга каршы жүрүш жасап жаткан.[47] Ал Земархты жана жыйырма жардамчыны өзү менен алды. Башка римдиктерди ал холиаттардын өлкөсүндө күтүүгө жиберди.[47] Талас деп аталган жерде перс элчиси көк түрк башкаруучусу менен жолукту.[49] Дизабул римдиктерди сыйлуураак орунга отургузуп, перстерди алардан көргөн мазалымдары үчүн айыптады.[49] Перс элчиси алардын той-ашындагы унчукпоо мыйзамын бузуп, ага ачуу жооп берди.[49] Дизабул андан кийин Персияга каршы жүрүшкө камданды.[49] Маниах ушул арада өлгөн.[49] Анын элчи катары мураскору Тагма болгон, анын даражасы Тархан. Атасынын даражасын мурастаган Маниахтын жаш уулу андан кийинки орунда келди.[49]

Кайтуу батыш талаа аркылуу өттү. Анын сүрөттөлүшү алтынчы кылымдан бери сакталган Борбор Азия менен Кавказдын ортосундагы өлкөнүн эң толук баяны. Холиаттардын башчысына Рим мамлекетин көрүү үчүн өз кишилерин жөнөтүүгө уруксат берилди.[50] Элчилик Оэх дарыясын кечип, зор көлдүн жанында үч күн эс алды.[50] Ал жерден Георгий аттуу кабарчы он эки көк түрк менен суусуз чөл аркылуу кыска жол менен алдыга чапты.[50] Земарх көлдүн кумдуу жээги боюнча он эки күн жүрүп, Их, Дайх жана Аттила дарыяларын кечип өттү.[51] Үч ат Эмба, Урал жана Волганын түрк аттарын билдирет.[17]

Волганын аркы өйүзүндө элчилик угурларга жетти.[51] Алардын башчысы, дейт Менандр, «ал жерде Дизабулдун бийлигин сактаган».[51] Угурлар Кофен дарыясынын жанындагы токойлордо төрт миң перс буктурмада жатканын эскертишти. Алардын башчысы саякатчыларга чөл аркылуу өтүү үчүн суу баштарын берди.[51] Кофен — Кума.[52] Угур башкаруучусу Волганын батышында көк түрк башкаруучусунун башкы орун басары катары иш алып барган.[30] Чалгынчылар эч бир персти тапкан жок.[51] Ошентсе да элчилик Аланияга коркуп жетти. Ал эң оболу оромуссхой уруусунан коркту.[51] Бул коркуу оромуссхойлордун көк түрк бийлигине дагы эле каршылык көрсөтүп жатканын көрсөтөт.[30]

Аланияда башкаруучу Сародий Земархты кубаныч менен кабыл алды. Бирок ал көк түрк элчилерин куралдарын таштаганда гана киргизмек.[51] Талаш үч күнгө созулду, Земарх арбитр катары, көк түрктөр баш ийгенге чейин.[51] Ошентип өз башкаруучусу астындагы аландар бир аз көз карандысыздыкты сактады.[30] 558-жылдагы Саросий менен кайтуудагы Сародий, ыктымал, эки жолу жазылган бир киши. Сародий перстер Миндимиан жолундагы Суания жанында күтүп турганын эскертти.[53] Земарх ал жол менен жибек менен он ташуучуну алдамчы катары жиберди. Өзү Дарена жолу менен жөнөдү.[53] Ал Апсилияга жана Кара деңизге жетти. Ал Фасиске жана Трапезундка кемеде барып, Константинополго мамлекеттик почта менен чапты.[53]

Бир окуу көк түрктөргө берилген аландарды жана көк түрк бийлигиндеги аты аталбаган гунн элин элчиликти Кубандагы буктурма аркылуу өткөрүп бергендей окуйт.[54] Кийинки эки грек жазуучусу ошол эле жолдо перс пландарын кабарлайт.[55] Феофилакт перстер көк түрк элчилерин уулоо үчүн аландарга пара берүүгө аракет кылганын айтат. Эпифаниялык Иоанн Земархтын өмүрүнө кол салуу аракети жөнүндө баяндайт.[55] Тагманын башчылыгындагы көк түрк элчилиги Константинополго 571-жылы жеткен окшойт.[30] Менандр кайтуунун датасын бербейт.[3] Земархтын элчилиги үйүнө Кавказ аркылуу кайтты, жана көк түрк элчилери ошол жолду карманышты. 576-жылы Турксанф римдиктер анын элчилерин Кавказ аркылуу алып жүрүшөрүнөн арыз айтты.[56]

Истеминин Персияга каршы жүрүшү, 569

Земарх Дизабул менен баргандагы жүрүш Истеминин Персияга каршы жүрүшү болгон. Бул тоноого багытталган, Перс жерине кичинекей экспедиция болгон.[57] Бул Силзибулдун Персияга 569-жылы же 570-жылы, Земарх анын жанында болгондо, жасаган кайраттуу чабуулу болгон.[33] Римдиктер көк түрктөрдү дайыма түртө беришти. Бул Византия менен Персиянын ортосундагы жыйырма жылдык согуштун себептеринин бири болду.[33]

Менандр көк түрктөрдү Юстин андан кийин Персияга каршы баштаган согуштун негизги себеби деп атайт.[58] Көп башка себептер болгон, деп жазат ал, бирок Юстинди эң көп козгогон көк түрктөр болгон.[58] Алар Мидияга басып кирип, өлкөнү тоношту. Алар ошондой эле Юстинди согушка тартуу үчүн ага элчилик жиберишти.[59] Римдиктер бир тараптан, көк түрктөр экинчи тараптан чабуул жасаганда, дешти алар, Персия ортодо жок кылынат.[59] Юстин бул үмүттөрдөн шаттанды. Ал перс бийлигин оңой эле кулатам деп ойлоп, көк түрк достугун бекем кармоо үчүн бардыгын жасады.[59] Фрагмент басылмадагы четки белгиде 570-жылдын астында турат.[60] Ал көк түрк элчилеринин бирин да атабайт.[3]

Перс салты да түндүктөн кысым жөнүндө айтат.[61] Табаринин айтымында, хан Синджибу, көк түрктөрдүн эң кайраттуусу жана эң күчтүүсү, 110 000 киши менен Сул ашуусуна жөнөдү.[61] Ал өзү үчүн жана абхаздар, банжарлар жана баланжарлар үчүн Персия падышалары ал элдерге төлөгөн төлөмдөрдү талап кылды.[61] Хосров баш тартты, анткени ал ашууну бекемдеп, Армения чек арасына гарнизон койгон.[62] Синджибу бекемдөөлөр жөнүндө уккан да, артка бурулган.[62] Көк түрктөр менен Персиянын кагылышуусу эфталит мамлекети кулагандан кийин гана мүмкүн болду.[33] Бир окуу Сулду Гурганга коёт. Ал Синджибунун колу Кавказга жеткен эмес деп эсептейт.[33] Экинчи окуу аны Дербент жанындагы Чор Кавказ ашуусуна коёт. Ал Синджибуну хазарлардын, болгарлардын жана баланжарлардын жогорку башкаруучусу кылат.[63]

Кийинки жылдардагы Рим–Перс сүйлөшүүлөрүндө Менандр көк түрктөрдү эскербейт.[3] Анын баянында көк түрктөр ал согуштун башында турат, анын жүрүшүндө эмес.

Кийинки элчиликтер

Земархтан кийин эки сарайдын ортосунда элчиликтер бир кыйла үзгүлтүксүз жүрдү.[30] Менандр аларды бир сүйлөмдө атайт.[64] 576-жылы Валентин көк түрктөргө жөнөгөндө, ал өзү менен Константинопольдо көптөн бери жашаган, эли тарабынан ар кайсы убакта жиберилген 106 көк түрктү алды.[64] Кээ бирлерин ал жакка элчи катары барган Ананкаст алып келген.[64] Кээ бирлери Евтихий менен келген. Кээ бирлери мурда Валентиндин өзү менен келген, «анткени Валентин түрктөргө эки жолу элчи болуп барган». Башкалары Иродиан менен жана киликиялык Павел менен келген.[64] Менандр бул миссиялардын датасын да, тартибин да бербейт.[3]

Ананкаст кимдин элчиси болгону эки жол менен окулат.[55] Бир окуу аны Константинополго көк түрк элчиси кылат.[55] Экинчи окуу атынын герман тилине окшош экенин белгилейт. Ал анын Византия кызматында болушу мүмкүн экенин эсептейт.[30] 576-жылга чейин Истеми сарайына дагы беш Византия элчилиги барды. Алардын бардыгы жолдогу перс жалданма жоокерлеринин чабуулдарынын курмандыгы болду.[54] Бир окуу Константинопольдогу 106 көк түрктүн көбүн соодагерлер жана сатуучулар деп эсептейт.[44]

Валентин жана Турксанф, 576

Валентин, император кылыч алып жүрүүчүлөрүнүн бири, «цезарь Тиберийдин бийлигинин экинчи жылында, Хосровго байланыштуу окуялардан бир аз мурун» кайра жолго чыкты.[64] Тиберийдин цезарь катары экинчи жылы 575-жылдын декабрында башталган. Ошондуктан элчилик 576-жылга туура келет.[65] Ал Синоп жана Херсон аркылуу жана Таврика түштүк тоолорун өтүп тез соода кемелеринде сүзүп барды.[66] Андан кийин ал лагуналар, камыш жерлер жана саздар аркылуу, жана Аккагас өлкөсү аркылуу, «ошол жерлердеги скифтерди башкарган аялдын аты, ошол убакта утигурлар уругун башкарган Анагай тарабынан дайындалган», аттанды.[66] Акыры ал Турксанфтын согуш туууларына жетти.[66]

Менандрдын айтымында, Турксанф көк түрктөрдүн башчыларынын бири болгон.[66] Эл башкаруу жазмышы ага туш болгондор ал жердеги бардыгын сегиз бөлүккө бөлүштү. Үзүндү улантат: «Арсилас түрктөрдүн улуу монархынын аты болгон».[66] Анын аты Түрк-шад деп окулат.[30] Ал батыш башкаруучунун уулу болуп, сегиз бөлүктүн бирин башкарган.[30] Даражасы боюнча ал Тардушка караганда бир баскыч төмөн, губернатор катары турган.[67] Бир окуу Арсилас атын Ашина менен байланыштырат.[68]

Валентин көк түрк башчыларына Тиберийдин цезарь болуп көтөрүлүшү менен куттуктоого келген.[69] Ал ошондой эле Земарх биринчи келгенде Дилзибул менен Юстиндин ортосунда түзүлгөн келишимдерди бекитиши керек болчу. Бул келишимдер боюнча римдиктердин досу көк түрктөрдүн досу, ал эми алардын душманы да ошол эле болгон.[69] Ошол убакта Рим Персия менен согушта болгондуктан, ал Турксанфтан перстерге туура учурда чабуул жасоону сурады.[69]

Турксанф дароо жооп берди: «Силер он тил жана бир алдамчылык колдонгон ошол римдиктер эмессиңерби?»[69] Сүйлөп жатып ал оозун он манжасы менен жапты.[69] Бир тил менен, деди ал, римдиктер аны алдашты, ал эми экинчиси менен анын кулдары уаркониттер.[56] Көк түрк кишисине жалган сүйлөө бөтөн. Ал элчилерди дароо өлтүрөт.[56] Алардын императору ага достук сөздөрүн айткан. Ошол эле учурда ал уаркониттер менен, «кожоюндарынан качып кеткен биздин кулдарыбыз» менен келишим түзгөн.[56] Менандр Турксанф аварларды айтып жатканын кошумчалайт.[56] Эгер уаркониттер анын атчан камчысы аларга каршы жиберилгенин көрсө, алар жердин эң терең түбүнө качышат.[56] Эгер алар туруп калса, алар чымындай анын жылкыларынын туягынын астында тебеленет.[56] Турксанф Валентинди аварларды дагы эле башпаанектеп, ошону менен көк түрктөрдү өч алуудан кармап турганда айыптады.[67]

Римдиктер анын элчилерин Кавказ аркылуу алып жүрүшөт, деди ал. Алар башка жол жок деп айтышат, ошондо кыйын өлкө аны аларга чабуул жасоодон кармап турат.[56] Ал Днепр кайда агарын, Дунай кайда жана Гебр кайда экенин жана аварлар Рим жерине кайдан өткөнүн жакшы билген.[56] Бүт жер ага баш ийди, күндүн биринчи нурларынан батыштын чегине чейин.[56] Аланд элдери жана утигурлардын уруулары өз күчүнө ишенип, көк түрктөргө каршы турушкан.[56] Эми алар баш ийип, кулдардын ордунда турушат.[56] Менандр аны бийик сүйлөгөн, мактанганды жактырган киши деп атайт.[70]

Ошол үзүндүдөгү экинчи элдин аты эки жол менен окулат.[56] Грек тексти утигурларды, Анагайдын элин, атайт.[56] Экинчи окуу оногурларды берет.[30] Аландар менен оногурлар көк түрктөргө Земархтан бери эле, олуттуу салгылаштардан кийин, багынышкан.[71] Утигурлардын кантип багындырылганынын баяны сакталган эмес.[72]

Валентин элчилерди өлтүрүү эч качан болгон эмес жана Турксанфты бардык адамдардын алдында шерменде кылат деп жооп берди.[70] Элчилер, деди ал, тынчтыкты жасоочулар.[70] Турксанф атасынын жерин мурастаган жана атасынын достору мурастоого тийиш.[70] Атасы Дилзибул Рим мамлекетине өз каалоосу менен келген жана римдиктерди перстерден артык көргөн.[70]

Турксанф андан кийин элчилерге алар аны эң терең аза күтүүдө тапканын айтты, анткени атасы Дилзибул жаңы эле өлгөн.[73] Алар өлгөндөр үчүн элинин салты талап кылгандай жүздөрүн бычактар менен тилүүгө тийиш болушкан.[73] Валентин жана анын бардык жолдоштору жаакчаларын өз канжарлары менен кесишти.[73] Аза күтүүнүн бир күнү Турксанф төрт туткун гуннду кишен менен, атасынын жылкылары менен кошо, ортого алып келди.[73] Ал аларга өз тилинде кол жазма жоготкон бир нерсени барып атасына айтууну буюрду.[73] Менандр көк түрктөр өлгөндөр үчүн ырымдарды dochia деп атарын кошумчалайт.[73] Жүздү кесүү жана төрт гуннду курмандыкка чалуу грек булагында сакталган көк түрк сөөк коюусунун эң толук баяны.

Өлгөн ата Истеми болгон.[74] Истеми 576-жылы көз жумган.[75] Ырымдар бүткөндө, Турксанф Валентинди ички жактагы башчыларга жөнөттү. Эң оболу ал аны Эктел тоосунда, ал алтын дегенди билдирет, өз отурган инисине Тардуга жөнөттү.[73] Тарду — Тардуш, Истеминин уулу жана мураскору.[76] Ал Турксанфтын иниси.

Боспор

Валентин тоого жөнөгөндө, Турксанф Боспорду дароо курчап алам деп коркутту.[73] Себепти берген сөздөр тексттеги боштукта жоголгон.[73] Ал шаарды жок кылуу үчүн Боханды көк түрктөрдүн абдан чоң күчү менен жиберди.[73] Анагай ошол эле өлкөдө көк түрктөрдүн башка күчү менен мурдатан лагерде болгон.[73] Боспор, азыркы Керчтин жанындагы байыркы Пантикапей, Крымдагы Византия ээлиги болгон.[30][77]

Анагай утигурларды башкарган. Анын Боспордогу болушу утигурлардын көк түрк бийлигине өткөнүн көрсөтөт.[23] Бир окуу анын атын акыркы улуу жужан каны Анагуйдун аты менен салыштырат.[65] Ал өзүнүн караган элдеринин бирине башчы кылып койгон Аккагас аялынын аты Ak Kagan деп окулат.[23] Бохан аты Bokan деп окулат.[30]

Турксанф Валентинди Тардуштун сарайына өтүүгө уруксат берди. Андан кийин ал утигурлардын ханзаадасы Анагайды жана көк түрк генералы Боханды Византия жерине басып киришке койду.[67] Күтүүсүз чабуулда алардын бириккен күчтөрү ошол эле жылы Боспорду курчады.[67] Менандрдын кийинки фрагменти натыйжаны айтат: «Боспор шаары алынган убакта, Рим элчилери түрктөрдө болуп калган.[78] Ушундан түрктөр римдиктерге каршы согушка бурулганы ачык болду».[78] Ошондуктан Турксанф элчилерди, алардын арасында Валентинди, кармап калды. Ал аларды кордоп, шылдыңдап, башка жолдор менен да жаман мамиле кылды.[78] Андан кийин ал аларды коё берди.[78]

Кулаган датасы эки жол менен окулат.[3] Менандр аны Валентин дагы эле көк түрктөрдө болгон убакка, демек 576-жылга коёт.[3] Бир эсеп боюнча курчоо да, алуу да 576-жылга туура келет.[79] Экинчи эсеп чабуулду 576-жылга, ал эми шаардын кулашын болжол менен 579-жылга даталайт.[76] Боспордун курчоосу булактар жазган көк түрктөр менен Византиянын ортосундагы биринчи согуш. Ал 568-жылдагы антта сегиз жылдан кийин болду.

576-жылдан кийинки Крым

Боспордон көп өтпөй көк түрктөр чабуулга кошулуп, байыркы грек чеби-шаары Херсонести курчашты.[67] Ушуну менен көк түрк мамлекети эң батыш чегине жетти.[67] Византияга каршы согуш болгон жок. Тардуш Валентин менен союз күчүндө экенине макул болду.[67] Көк түрктөр Крымды Рим жүрүм-турумунун жазасы катары жана авар кеңейишин алдын алуу үчүн кармашты.[67] Европанын уруулары, ыктымал түрк, көк түрктөргө кичи даражалуу союздаштар катары кызмат кылышты. Алар византиялыктар аварларды берүүдөн баш тартканынан кийин жарым аралдын бөлүктөрүн алар үчүн багындырышты.[80] Көк түрктөр Крымды 598-жылга чейин курчап, ээлеп турушту.[81]

Менандрдын сөзү муну менен катар турат.[78] Анын баянында Боспор кулаганда көк түрктөр римдиктерге каршы согушка бурулган. Турксанф элчилерди бошотконго чейин кармап турду.[78] Ал көк түрктөрдү дагы бир жолу, болжол менен 580-жылы, эскерет.[82] Авар элчилери ошондо Тиберийден аскерин славяндарга каршы Дунайдан өткөрүү үчүн кемелерди сурашты.[82] Император, анын бардык армиялары перс согушунда болгондуктан, учур жагымсыз деп жооп берди, «анткени түрктөр Херсондун тегерегинде лагерь курган» жана аварлар дарыядан өтсө, жакында билишет.[82] Авар элчиси императордун муну аварларды көк түрктөрдөн коркуп кармап туруу үчүн ойлоп тапканын көрдү.[83] Ал ынангандай түр көрсөттү.[83] Менандр көк түрктөрдү колдонууну шылтоо деп атайт. Ал алардын Херсондун алдында турганын ырастабайт да, четке да кагат.[3] Бул анын алар жөнүндөгү акыркы эскерүүсү.[3]

568-жылдагы союз 627-жылы жаңыланганга болжол менен отуз жыл мурун бузулган окшойт.[84]

Кагандын Маврикийге каты

Бир муундан кийин көк түрктөр Константинополго дагы бир жолу жазышты.[85] Феофилакт жайдын башында «чыгышта түрктөрдүн арасында атактуу» каган император Маврикийге өз жеңиштерине толгон кат менен элчилерди жибергенин жазат.[85] Каган өзүн жети уруунун улуу мырзасы жана дүйнөнүн жети климатынын ээси деп атаган.[85] Бир окуу катты 598-жылга даталайт. Ал аны Тардуш жиберген деп эсептейт.[86] Башка бир окуу катты Истемиге өзүнө таандык кылат.[87] Бирок кат жөнөтүүчүнүн жолдошу катары Стембис каганды атайт, жөнөтүүчүсү катары эмес.[85]

Кат кагандын абдел башчысын, аны Феофилакт эфталиттер деп түшүндүрөт, кантип жеңгенин баяндайт.[85] «Стембис каган» жолдошу катары ал андан кийин авар элин кул кылган.[85] Стембис каган — Истеми.[86] Жеңилген аварлар качышты, кээ бирлери Таугастка, кээ бирлери мукриге.[85] Феофилакт Юстиниандын тушунда Европага келген эл чыныгы аварлар эмес деп жыйынтыктайт.[88] Барсилттер, оногурлар жана сабирлер жаңы келгендерди аварлар деп жаңылышып, ошентип аларга ат беришкен.[88] Экинчи окуу абделдерди эфталиттер эмес, тиелени деп эсептейт.[89]

Каган андан кийин чыгышты көздөй Тил дарыясында жашаган, аны көк түрктөр Кара деп атаган, бүт огорлорду багындырды.[90] Ал элдин эң эски башчылары Уар жана Хунни деп аталган.[90] Ал колх башчысын кылычка тартты. Феофилакт ал элден өлгөндөрдүн санын үч жүз миң деп берет.[90] Эгер Тил — Волга жана колхтар — Колхида эли болсо, огорлор Кавказ жанындагы огурлар.[91] Экинчи окуу Тилди Монголиядагы Толага теңейт.[92] Үчүнчү окуу Огорду уйгурдун бузулган түрү деп эсептейт.[91]

Андан кийин кагандын Турум аттуу тууганы көтөрүлдү. Каган үч башка улуу каганды, Спарзеугунду, Кунаксоланды жана Тулдихти, чакырды.[93] Чечим Икар аймагында болду.[93] Бир окуу көтөрүлүштү 581 жана 582-жылдарга даталайт.[94] Экинчи окуу аны 590-жылдарга коёт. Ал аны огурлардын көтөрүлүшү деп окуйт жана Паннониядагы аварларга огур уруктарынын качышы менен байланыштырат.[94] Ошондой эле Уар менен Хуннинин тукуму болгон тарниахтар жана котцагерлер көк түрктөрдөн Европага качып, авар каганына кошулушту. Забендерлер ошол эле тектен деп айтылган.[93] Күчөтүү он миң кишиге жетти.[93] Котцагерлер — кутригурлар.[95] Эгер кат 598-жылга таандык болсо, ал көк түрктөрдү кылымдын аягында дагы эле Понт талаасынын элдерин батышка авар мамлекетине сүрүп жатканын көрсөтөт.

Батыштагы көк түрк бийлигинин аякташы

Тардуш жеңилүүлөрүнөн 598-жылга чейин эсине келди. Болжол менен 600-жылдан тартып ал көк түрк мамлекетинин эки жарымынын тең үстүндө эң жогорку бийликти кармады.[96] Болжол менен 603-жылы Тиеленин жана башка урууларынын чоң көтөрүлүшү аны кууп чыкты. Ал жоголду.[94] Эң батыштагы оногур жана болгар элдери ыктымал бул көтөрүлүшкө катышты.[97] Көтөрүлүш көк түрк үстөмдүгүн батышта, балким, алсыратты.[98] Утигурлардын аты Азов деңизинин чыгыш жээгинен жоголот. Кутригурлардыкы кылым менен бирге аякташат.[72] Болжол менен 635-жылы алардын ордуна оногундур-болгарлар пайда болот.[72]

Батыш талаадагы көк түрк бийлигинин бузулушу Кубандагы Кубраттын болгар мамлекети үчүн алдын ала шарттардын бири болду.[99] Кубрат Константинопольдо болжол менен 619-жылы чөмүлтүлгөн.[98] Болжол менен 635-жылы ал авар бийлигинен чыгып, император Ираклий менен союздашты.[98]

Көк түрктөр Кавказга 627-жылы кайтты.[100] Тонг Жабгу Византия менен мамилелерди жаңылаган.[100] Кавказ жүрүшүндө анын армиясы Кавказ аркылуу түндүктөн келди, ал эми Ираклий Персияга батыштан чабуул жасады.[84] Феофан Ираклийдин союздаштарын «чыгыштан келген түрктөр, аларды хазарлар деп аташат» деп атайт.[101] Көк түрк басып алуусу менен сабир биримдиги кайра уюштурулган. Хазарлар анын башында пайда болду.[4] Тонг Жабгу жана анын небереси Бөрү Шад ошол жүрүштө хазар империясынын пайдубалын салышты.[102] Хазар кагандыгы Волга менен Крымдын ортосундагы талааны алды. Ал менен хазарлар көк түрктөр түзгөн Византия менен союзду да алышты.

Булактар

Менандр Протектор — жалгыз замандаш баян. Анын тарыхы онунчу кылымдагы элчиликтер жана макалдар боюнча үзүндү жыйнактарында гана сакталган. Көк түрк үзүндүлөрү ошондуктан аварлардын качышынан Херсон жанындагы көк түрктөргө чейин өзүнчө бөлүктөр катары турат. 568, 569 жана 576-жылдардагы элчиликтердин фрагменттери элчилер эмнени көргөнү, укканы жана айтылганы жөнүндөгү отчёттор. Деталдардын көбү көк түрк лагеринде турган кишилерден келет. Менандр көк түрк башкаруучусуна бир аттын үч түрүн берет: Силзибул, Дизабул жана Дилзибул.[3]

Феофилакт Симокатта бир муундан кийин жазган. Ал кагандын Маврикийге катын аварлар жөнүндө өз комментарийи менен сактайт. Феофан Конфессор Аскелдин элчилерин 563-жылы жана 568-жылдагы элчиликти жазат.[1] Византиялык Феофан жибек курттарын жана кермихиондорду кошот.[42] Табари Синджибу тууралуу перс салтын, анын эфталиттер менен согушун жана Сул ашуусундагы талабын сактайт.[61]

Көк түрктөрдүн өз жазуулары батыш коңшуларды негиздөөчү хандардын сөөк коюусунда эстейт.[103] Аза күтүүгө келген элдердин арасында Күл Тегин жазуусу apar жана purum аттарын атайт.[103] Эки ат аварлар жана римдиктер деп окулат.[104] Экинчи кагандыктын эс тутумунда Истеми куугунтуктоого ант берген аварлар да, ал Персияга каршы союздашкан римдиктер да негиздөөчүлөрдү күтүүгө келишкен.

Эскертүүлөр

  1. ^ a b c d e f g h Golden 1992, p. 128
  2. ^ Marquart 1903, p. 46
  3. ^ a b c d e f g h i j k l Menander Protector
  4. ^ a b Golden 1992, p. 236
  5. ^ a b c d e f Menander Protector; Dindorf 1871, p. 9
  6. ^ a b c Chavannes 1903, p. 226
  7. ^ Golden 1992, p. 127
  8. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 4
  9. ^ Dindorf 1871, p. 4
  10. ^ a b c Golden 1992, p. 111
  11. ^ Golden 2013, p. 62–63
  12. ^ al. 2022, e6
  13. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 5
  14. ^ Dindorf 1871, p. 5
  15. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 63
  16. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 62
  17. ^ a b c d Golden 1992, p. 129
  18. ^ Golden 1992, p. 95
  19. ^ Golden 1992, p. 92
  20. ^ Golden 1992, p. 99
  21. ^ Golden 1992, p. 105
  22. ^ Yavuz 2025, p. 105
  23. ^ a b c d e f Golden 1992, p. 100
  24. ^ Golden 1992, p. 101
  25. ^ Golden 1992, p. 106
  26. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 83
  27. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 102
  28. ^ Golden 1992, p. 50
  29. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 21
  30. ^ a b c d e f g h i j k l Golden 1992, p. 130
  31. ^ Chavannes 1903, p. 231
  32. ^ a b c d e Chavannes 1903, p. 232
  33. ^ a b c d e f Nöldeke 1879, p. 158
  34. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 45
  35. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 46
  36. ^ a b c d Menander Protector; Dindorf 1871, p. 47
  37. ^ Yavuz 2025, p. 280
  38. ^ a b c d e f g Menander Protector; Dindorf 1871, p. 48
  39. ^ Yavuz 2025, p. 284
  40. ^ Yavuz 2025, p. 285
  41. ^ a b c d e f g h Menander Protector; Dindorf 1871, p. 49
  42. ^ a b c Chavannes 1903, p. 233
  43. ^ Yavuz 2025, p. 289
  44. ^ a b Yavuz 2025, p. 290
  45. ^ a b c d Menander Protector; Dindorf 1871, p. 50
  46. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 51
  47. ^ a b c d Menander Protector; Dindorf 1871, p. 52
  48. ^ Golden 1992, p. 179
  49. ^ a b c d e f Menander Protector; Dindorf 1871, p. 53
  50. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 54
  51. ^ a b c d e f g h Menander Protector; Dindorf 1871, p. 55
  52. ^ Marquart 1903, p. 32
  53. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 56
  54. ^ a b Yavuz 2025, p. 293
  55. ^ a b c d Chavannes 1903, p. 239
  56. ^ a b c d e f g h i j k l m n Menander Protector; Dindorf 1871, p. 87
  57. ^ Yavuz 2025, p. 292
  58. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 68
  59. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 69
  60. ^ Dindorf 1871, p. 68
  61. ^ a b c d Tabari; Nöldeke 1879, p. 158
  62. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 160
  63. ^ Marquart 1903, p. 491
  64. ^ a b c d e Menander Protector; Dindorf 1871, p. 84
  65. ^ a b Chavannes 1903, p. 240
  66. ^ a b c d e Menander Protector; Dindorf 1871, p. 85
  67. ^ a b c d e f g h Yavuz 2025, p. 321
  68. ^ Golden 1992, p. 121
  69. ^ a b c d e Menander Protector; Dindorf 1871, p. 86
  70. ^ a b c d e Menander Protector; Dindorf 1871, p. 88
  71. ^ Marquart 1903, p. 504–505
  72. ^ a b c Marquart 1903, p. 505
  73. ^ a b c d e f g h i j k Menander Protector; Dindorf 1871, p. 89
  74. ^ Chavannes 1903, p. 227
  75. ^ Yavuz 2025, p. 427
  76. ^ a b Golden 1992, p. 131
  77. ^ Blockley 1985, p. 277
  78. ^ a b c d e f Menander Protector; Dindorf 1871, p. 90
  79. ^ Marquart 1903, p. 504
  80. ^ Yavuz 2025, p. 428
  81. ^ Yavuz 2025, p. 388
  82. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 125
  83. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 126
  84. ^ a b Yavuz 2025, p. 361
  85. ^ a b c d e f g Theophylact Simocatta; Chavannes 1903, p. 246
  86. ^ a b Chavannes 1903, p. 249
  87. ^ Ögel 1995, p. 163
  88. ^ a b Golden 1992, p. 109
  89. ^ Chavannes 1903, p. 250
  90. ^ a b c Theophylact Simocatta; Chavannes 1903, p. 247
  91. ^ a b Golden 1992, p. 102
  92. ^ Chavannes 1903, p. 251
  93. ^ a b c d Theophylact Simocatta; Chavannes 1903, p. 248
  94. ^ a b c Golden 1992, p. 133
  95. ^ Marquart 1903, xxvi
  96. ^ Golden 1992, p. 132–133
  97. ^ Golden 1992, p. 134
  98. ^ a b c Golden 1992, p. 245
  99. ^ Golden 1992, p. 135
  100. ^ a b Yavuz 2025, p. 359
  101. ^ Chavannes 1903, p. 252
  102. ^ Yavuz 2025, p. 372
  103. ^ a b Kül Tegin inscription
  104. ^ Yavuz 2025, p. 398

Булактар

Адабият

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Peter B. Golden, Some Notes on the Avars and Rouran (2013)
  • Guido Alberto Gnecchi-Ruscone et al., Ancient Genomes Reveal Origin and Rapid Trans-Eurasian Migration of 7th Century Avar Elites (2022)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Josef Marquart, Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge (1903)
  • Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)

Байланыштуу

What links here7

Persons
Istemi
States
First Göktürk Khaganate
Conflicts
Göktürk Expansion along the Silk Road
Battles & Events
Flight of the Avars (557) · Subjugation of the Alans and Onogurs (before 576) · The Göktürks before Cherson (579) · The khan's letter to Maurice

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Көк түрктөрдүн Европага кеңейиши.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/gokturk-expansion-into-europe/

Last revised: 8 November 2026