370-жылдары Европага кирген гундар Ички Азиянын хунндарынын (сюнну) уландысы беле деген суроо Жозеф де Гинь теңештирүүнү биринчи сунуштагандан бери талкууланып келет.[1] Ал ат боюнча, кытай жана согду тексттериндеги маалыматтар боюнча, талаа аркылуу калыбына келтирилген маршрут боюнча жана эки элдин археологиясы, тили жана генетикасы боюнча талкууланат. Суроо түрк теги жөнүндөгү талашка жана хунндардын (сюнну) тили жөнүндөгү талашка тийишет.

Позициялар

Биринчи окуу гундарды хунндар (сюнну) менен теңештирет жана экөөнүн тең элитасы түрк тилинде сүйлөгөн деп эсептейт.[2] Бул окууда бир топ көчмөн жоокерлер 370-жыл чамасында Алтай менен Забайкалье аймагынан чыгып кетти. Аларды, балким, климаттын өзгөрүшү, демографиялык көйгөйлөр жана үйдөгү саясий толкундоолор айдаган. Алар талаа алкагы аркылуу батышка өтүштү. Булар кийин Европада гунн империясын түзгөн ошол эле жоокерлер болгон.[3] Гундардын өзөк уругу, түпкү Hun-nu, түрк теги бар Борбор Азиядан келген мигранттар болгон. Алар кийинки огур түрк элдеринин, алардын ичинде болгарлардын, негизин түзгөн. Алар огур тилинин алгачкы формасында сүйлөгөн.[2]

Питер Голден хунндарды (сюнну) гундар менен түздөн-түз байланыштырган үзгүлтүксүз далил чынжырын таппайт. Бирок ал мындай чынжыр ыктымал көрүнөрүн эсептейт. Биринчи кылымдын аягында айдалып чыккан хунндар (сюнну) Сырдарыянын ортоңку агымы менен Иленин ортосундагы Кангюйга барган. Ал жерде алар иран малчыларын сиңиришкен. Дал ошол жерде Европа гунн союзунун өзөгүн түзгөн уруулар чогулган. 350-жыл чамасында жужандар менен байланышкан топтордун кысымы астында алар кайра батышка жылышкан.[4]

Отто Мэнхен-Хельфен теңештирүүнү мурунку илимдин божомолу катары карайт. 1940-жылдарга чейин ал сейрек гана шектенүүгө алынган. Хунндар (сюнну) монголоид деп эсептелгендиктен, гундар да монголоид болууга тийиш болгон.[5] Ал теңдикти өзүнөн-өзү түшүнүктүү деп алган аргументтерди четке кагат. Алардын бири гундар хунндардын (сюнну) тилинде сүйлөгөн болууга тийиш деген дооматы. Ал муну Англияны басып алган норман баскынчылар эски скандинав тилинде сүйлөгөн болууга тийиш деген сөз менен салыштырат.[6] Бирок анын окуусунда гундардын коло казандары Кытайдын түндүгүндөгү жана түндүк-батышындагы чек араларда пайда болгон. Алар гундарды хунн (сюнну) конфедерациясынын аймагы менен байланыштырат.[7]

Э. А. Томпсон өкүм чыгарудан баш тартат. Адистер макул болмоюнча, кийинки Рим империясынын тарыхчысына хунндар (сюнну) жөнүндө эч нерсе айтпоо эң жакшы кеңеш.[1] Ал Дж. Б. Бериден цитата келтирет, ага Кытай чек арасынан Орусиянын талааларына чейинки кадам «өлүмчүл секирик» болгон, ал фактынын жерине эмес, элестин канаттарына таянган. Бери кийин теңештирүүнү кабыл алууга ыкташкан.[1]

Денис Синор теңештирүүнү эки аттын окшоштугунан башка анча колдоосу жок далилденбеген теория деп атайт. Анын баянында түндүк хунндардын (сюнну) саясий күчү экинчи кылымдын ортосуна чейин талкаланган. Түштүк хунндарды (сюнну) төртүнчү кылымга чейин ээрчүүгө болот, бирок алардын бири да батышка кеткенин эч нерсе көрсөтпөйт. Алардын жолу кытайларга толук сиңип кетүүгө алып барат. Түндүк хунндардын (сюнну) тутулушу менен Европа горизонтундагы гундардын ортосундагы эки кылым түшүндүрүлбөй калат.[8] Ал мурдагы хунн (сюнну) букараларынын тукумдары гундардын катарында өз теги билбей турушу мүмкүн экенин мойнуна алат. Ал хань тексттериндеги хунн (сюнну) аты кош мааниге ээ деген көз карашты кабыл алат. Ал өз тегинен, тилинен жана маданиятынан турган белгилүү элди билдирет. Ал ошондой эле ошол элдин үстөмдүгү астында түзүлгөн саясий бирдикти билдирет. Бул көпчүлүк талаа мамлекеттери үчүн, алардын ичинде гунн мамлекети үчүн да, тийиштүү. Гунн мамлекетинин үстөмдүк кылган элементи хунндардын (сюнну) элементи менен тарыхый байланышта болгонун эч нерсе көрсөтпөйт.[9]

Карл Йеттмар Европанын гундары менен хунндардын (сюнну) бирдей болгонбу деген суроону негизсиз деп атайт. Анын пикири боюнча этникалык бирдейлик жөнүндө сөз кылууга болбойт. Эң көп дегенде гундардын чечүүчү компоненти хань доорундагы хунн (сюнну) бирдигине барып такала алат деген ыктымал бар. Талаа көчмөндөрүнүн дүйнөсүндө жаңы пайда болгон бийлик борборунун тегерегинде кайра-кайра жаңы уруулар кристаллдашкан. Европанын гундары өзүнөн-өзү этникалык бирдик болгон эмес. Алардын мамлекетинин мазар табылгаларын бир элге таандык кылууга болбойт.[10]

Ибрахим Кафесоолу Европанын гундарын Азиянын хунндарынын (сюнну) тукуму деп эсептейт. Ал төрт топ себеп берет. Биринчиси гундарды Бактриянын чыгышына жана карталарга койгон грек жана латын маалыматтары.[11] Экинчиси Хирттин «Вэй шуну» жана Аммианды 355–365-жылдардагы аландарды багындыруу боюнча окушу.[12] Үчүнчүсү Лоян жөнүндөгү согду каты.[13] Төртүнчүсү башкаруучу үйдүн аттары жана тили.[14] Ал башкаруучу үй тегинен түрк болгонун жана гундардын массасы түрк тилинде сүйлөгөнүн эсептейт.[13] Мэнхен-Хельфен жазма далилсиз эки кылымдык боштук теңештирүүгө жол бербейт деп каршы чыккан. Кафесоолу каршылыкты четке кагат жана каршы далил келтирбейт.[11]

Ласло Рашони согду катын ушул эле маанидеги окуйт. Кытайлар хунндар (сюнну) шаарды алган дейт, ал эми катта xwn деп жазылган. Согду тилинде h жок, ошондуктан Хеннинг сөз Hun дегенди билдирет деген жыйынтыкка келген.[15] Рашони Аттиланын гундарынын башкаруучу тобу түрк тилинде сүйлөгөн деп эсептейт. Анын сүрөттөлүшүндө ал герман, фракий жана иран элдерин камтыган баш ийген элдерди башкарган, ал эми сарайда гот жана латын тилдери да колдонулган.[16] Зеки Велиди Тоған гундарды, хунндарды (сюнну) жана түрктөрдү бир сызык деп эсептейт. Ал биздин замандан мурунку хунн (сюнну) мамлекетин кеңири жайылган огур урууларынын, биринчи кезекте огуз уруулары таянган союз деп эсептейт жана анын жалпы атын Кун деп берет.[17]

Башка жазуучулар суроону көбүрөөк сактык менен коёт. Жан-Поль Ру хунндар (сюнну) менен гундардын тууганчылыгын хунндардын (сюнну) тили сыяктуу эле даана эмес деп атайт. Ал Аттиланын гундарын башка нерседен көрө протото-түрктөр деп эсептейт, бирок ойлонулуучу ар бир топтун бирдиги деп эсептейт.[18] Баха эддин Огел Аттиланын гундарынын башталышын Моданын доорундагы окуялардан издейт. Ал Аттиланын гундарын Метенин балдары жана көк түрктөрдү калып калгандар кылган Паркерди келтирет. Ал Паркердин көз карашы абдан алыс аймактарга жана абдан кийинки убакытка тиешелүү деп табат.[19] Люк Квантен согду катын эң жакшы учурда алсыз байланыштын далили деп атайт. Ал Лоянды тоноочулар түндүк же түштүк хунндардан (сюнну) чыккандыгы так эмес экенин кошот.[20] ЮНЕСКОнун тарыхынын ошол эле томунда мурунку бөлүм гундарды түндүк-батышка көчкөн түндүк хунндардын (сюнну) бутагы кылат. Кийинки бөлүм бул көз караш он сегизинчи кылымдан бери олуттуу талашка түшкөнүн жана гундардын тили белгисиз экенин айтат.[21]

Ат жана үзгүлтүксүздүк

Хунндардын (сюнну) жана гундардын аттары бир эле сөзгө барып такалышы толук мүмкүн. Кытайча 匈奴, согдучасы xwn, латынча Chionitae, орто перс тилиндеги Hyōn, индиялык Hūṇa жана грекче Οὖννοι бир атты саякаттаган деп окулганы жакшы.[22] Хунн (сюнну) аты түрк жана монгол тилдеринде «адам» сөзү катары, ошондой эле дарыянын же жаныбардын терисинин аты катары окулган.[23] Кафесоолу башкаруучулар өздөрүн түрк тилинде «эл» дегенди билдирген сөз менен атаган деп эсептейт жана ат үчүн Kwan жана Gun аркылуу Kunдан Khunга чейинки үн тарыхын берет. Мэнхен-Хельфен теңештирүүгө каршы чыккан, Шафер аны коргогон.[24] Пуллибланк Xiongnu сөзүн Халун сунуштагандай, Аполлодордун грекче Phrounoi формасына жакын баштапкы үн тобу бар формадан чыгарган. Ал бул индиялык Hūṇa жана батыш жазуучуларынын Hunni менен байланышты жокко чыгарбайт деп эсептейт.[25] Бирок ал кытай тарыхчылары Хуньюй жана Сюньюй деп аталган алгачкы түндүк элдерди аттарынын негизинде хунндардын (сюнну) ата-бабаларынын катарына киргизгени туура болгонуна шектенген. Ал Сыма Цянь аттарды бирдей деп эсептегенине шектенген.[26] Жалпы ат өзүнөн-өзү жалпы эл эмес. Теңештирүүгө каршы айтылган каршылык саясий, маданий, тилдик жана этникалык үзгүлтүксүздүк ар бири өзүнчө далилденүүгө тийиш дегенде турат.[27]

Кристофер Бекуит эки калктын ортосундагы түз байланыш белгисиз деп эсептейт. Этьен де ла Вессьер кытай жана согду жазма булактарынан хунндар (сюнну) менен гундардын ортосундагы саясий жана белгилүү даражада маданий үзгүлтүксүздүк үчүн далилдейт. Эки окуунун ичинен анын окуусу теңештирүүгө жакыныраак.[27]

Батышка көчүү

Фридрих Хирт гундардын хунндардан (сюнну) чыгышы жазма жазууларга таянган далил азырынча берилбесе да, дүйнө тарыхынын аксиомасы катары эсептелерин айткан.[28] Ал бул далилди «Вэй шунун» 102-бабындагы токсон иероглифтен турган маалыматтан тапкан.[29] Маалымат Кангюйдун түндүк-батышындагы чоң көлдүн жанындагы «эски Яньцай» Суте өлкөсүн сүрөттөйт. Анда хунндар (сюнну) анын падышасын өлтүрүп, өлкөнү алгандан бери үч муун өткөнү айтылат. Ошондой эле император Вэньчэндин башкаруусунун башында анын падышасы Гузандын кулашында туткундалган суте соодагерлерин кун төлөп бошотуу үчүн элчилерин жибергени айтылат.[30] Хирт Яньцайды аорсилер менен аландар деп эсептеген. Ал үч муунду алардын багындырылышы болгон 355-жыл чамасына карай санаган. Ал элчилерди жиберген падышаны Аттиланын кичүү уулу Эрнак деп эсептеген.[31] Ошол эле маалымат экинчи жол менен окулат, Согдиананы кидариттердин басып алышы катары.[32]

Хирт б.з.ч. 36-жылы талкаланган чаньюй Чжичжинин хунн (сюнну) мамлекетин Яксарттын куймасынын жанына койгон. Ал 90 жана 91-жылдардагы жеңилиштеринен кийин кытайлардын көзүнөн жок болгон түндүк хунндар (сюнну) Кангюйдагы Чжичжинин эски жерлерине качкан деп эсептеген.[33] Утида Гинпу Хирттин тезисин четке кагууга эч бир себеп тапкан жок. Ал ага өзү кыйыр далил деп атаган нерсени кошууга киришти.[34] Анын чыгуу чекити «Хоу Хань шудагы» карама-каршылык.[35] «Хоу Хань шунун» баяны түндүк чаньюйду 91-жылдагы жеңилишинен кийин жоготот. Ал эми бапка болгон жыйынтыктоочу өкүмү анын усундардын жерине качып, чөлдүн түндүгүн бош калтырганын айтат.[36]

Утида маршрутту ошол жерден баскычтар боюнча калыбына келтирди.[37] 91-жылдан кийин түндүк чаньюй Цзиньвэй тоосунан Иленин жогорку агымындагы усундардын жерине өттү. Ал жерде анын эли ханьдар менен Батыш аймактар үчүн бир нече он жыл күрөштү.[38] 123-жыл чамасындагы маалымат түндүк хунн (сюнну) падышасын Баркөл көлү менен Цинь деңизинин ортосуна коёт. Утида Ли Сяндын Таң комментарийине таянып Цинь деңизин Кара деңиз деп эсептеген.[39] 158-жыл чамасында алар Кучанын түндүгүндө чоң калдыкты, кийинки юэбаньды калтырышты. Алар Кангюйдун түндүгүндөгү Кыргыз талаасына жылышты.[40] 280-жыл чамасында алар Кангюйдун түндүк бөлүгүн алышты. 350-жыл чамасында алар аландарды басып өтүштү. 375-жылы алар Дунайга жетишти.[41]

91-жылдан кийинки Или баскычы «Хоу Хань шуга» таянат. 158-жыл чамасындагы дата Утиданын өз аныктамасы.[42] Андан кийинки баскычтар башка элдер жөнүндөгү маалыматтардан жасалган жыйынтыктар. Ал алардын бирин эки жылдан кийин өзү кайтарып алган. Ал Кангюй падышасынын ордосунун Сусеге көчүшүн хунн (сюнну) кысымы астында түштүккө чегинүү деп окуган. 1938-жылы Сусени Даваньдын чыгышына койгондон кийин ал аргументти оңдоду.[43] Иленин аркы өйүзүндөгү маршрут калыбына келтирүү. Баха эддин Огел Клапрот, Хирт жана Франкенин 91-жылы батышка кеткен хунндар (сюнну) Балкаш көлү менен Арал көлдөрүнүн ортосуна отурукташтырганы жөнүндөгү окуусун берет. Ал аны так кабыл албайт. Ал юэбаньды Тянь-Шаньдын эски хунндары (сюнну) менен 91-жылдагы жаңы келгендердин биргелешкени деп эсептейт.[44]

Мындай кыска жолдор четке кагылган. Птолемей Кара деңиздин түндүк-батыш жээгинин жанына койгон хуни «гундар» да, алардын ата-бабалары да болгон эмес. Алар кытайлар акыркы кишисине чейин жок кылган Чжичжинин хунндарынын (сюнну) тукуму болгон эмес.[45] Томпсон аттардын окшоштугун кокустук деп эсептейт.[46] Лев Гумилёвдун хунндардын (сюнну) 155-жылы сяньбилерден качып, 160-жылы Волгада турганын көрсөткөн калыбына келтирүүсү аралыктарды жөнөкөй туура эмес эсептөөгө таянат.[47]

Согду булактарындагы ат

Согду тексттери атты Азиянын эки четинде эки жолу берет. Эң ыктымал 313-жылы жазылган Байыркы кат II катында соодагер Нанай-вандак Ганьсудан «кечээ императордун букарасы болгон» гундардын, xwn, Лоянды жана Еди талкалаганын билдирет.[48] 311-жылы Лоянды тоногондор Хунн Хань мамлекетинин хунндары (сюнну) болгон. Кат аларга гундар римдик чек арадан өткөнгө алтымыш жыл мурун гундардын атын берет.[49] Кээ бирөөлөр катты хунндар (сюнну) менен гундардын бирдиги далили катары окушат. Каршылык Hun аты варвар элдер үчүн жалпы ат катары колдонулганында. Византиялык булактар венгрлерди жана османдыктарды гундар деп аташкан. Каршылык улантат, 311-жылы Лоянды тоногон эл алтымыш жылдай кийин готтор менен салгылашкан эл болушу мүмкүн эмес.[50] Ошол эле доордун Лоуланьдын түштүк-батышынан табылган жана эч качан басылбаган экинчи согду каты да гундарды атайт.[51]

Экинчи жер жогорку Инд. Ал жердеги согду граффитисинде, үчүнчү менен бешинчи кылымдардын ортосунда оюлган, xwn Нанай-вандактан кийин эң көп кездешкен жеке ат. Аны көтөргөн он алты кишинин согду ата-энеси бар.[52] Бир окуу бул аттарды гундардын Согдианага басып алышынын издери деп эсептейт. Басып алуу төртүнчү кылымдын аягынан мурун болгон эмес жана бешинчи кылымда болгон окшойт. Согдулар менен басып алуучулардын аралашуусу ээрчиди.[53] «Вэй шу» хунндар (сюнну) Согдианага ээ болгонун жана 457-жылы Самарканда хунн (сюнну) падышасы башкарганын айтат. Бул хунндар (сюнну) кидариттер гана боло алат.[54] Иран Hyōn аты дагы бир талаш чекити. Бир окуу аны төртүнчү кылымдын ортосунда Персиянын союздаштары же душмандары болгон латын тексттериндеги хиониттерден бөлгүсү келбейт. Бул окуу хиониттер гундар болгон эмес деп эсептейт, анткени экөө боюнча негизги булак Аммиан аларды байланыштырбайт.[50] Пехлеви поэмасы Ayadgar i Zareran, кеч жыйнак, Hyōnду түрктөрдүн катарына санайт дешет.[50] Эски обзор да Прокопий ак гундар деп атаган хиониттердин Европанын гундарына эч кандай тиешеси жок деп эсептейт. Алардын падышаларынын тыйындардагы портреттери бийик калпакты көрсөтөт, деформацияланган баш сөөк жок.[55]

Европа далилдери

Европадагы гундарды биринчи сүрөттөгөн Аммиан аларды «байыркы жазууларда аз белгилүү, Меот деңизинин аркы өйүзүндө муз каптаган океандын жанында жашаган» эл катары гана билген.[56] Рим булактарынын бири да аларды хунндар (сюнну) менен байланыштырбайт.

Гундар алып келгендердин бир бөлүгү чыгышты көрсөтөт. Алардын коло казандары чийки жол менен куюлган жана көбүнчө суунун жанында коюлган. Аларды скиф жана сармат идиштеринен чыгаруу мүмкүн эмес. Эгер алар Ордос казандарынын түз тукуму болбосо, алар аларга тууган.[57] Гундар келечекти кырылган далы сөөктөрүнөн айткан, бул чыгыштан келген практика.[58] Алардын кылыч түрүндөгү согуш кудайына сыйынуусу хунндарда (сюнну) параллелге ээ.[59] Приск Аттила жөнүндө айткан Аквилеядан чыккан ак куулар жөнүндөгү жомок 384-жылдагы Кучаны курчоо жөнүндөгү кытай жомогунун варианты. Гундар аны чыгыштан алып келген болууга тийиш.[60] Сөөк пластинкалар менен бекемделген рефлекс жаа биринчи кылымдан Монголиядагы жана Забайкальедеги, көбүнчө хунндарга (сюнну) таандык кылынган мазарларда, Ноин-Улада жана Ильмовая Падьда белгилүү. Анын формасы Байкал көлүнүн тегерегиндеги тайга аңчыларына барып такалат. Жыгач ээр Ноин-Улада да табылган. Ордос казандарынын түрүндөгү туткасы ошол жердеги мазарда жаткан.[61]

Диний окшоштуктарды Европанын жана Кавказдын гундарын хунндардын (сюнну) уландысы деп эсептеген бир окуу берет.[62] Ал хунн (сюнну) чэнлинин, Сюту падышасынын алтын адамынын жана Хунун уунун жанына үч нерсени коёт. Биринчиси 682-жылдагы Кавказ гундарынын кудайы T’angri Xan. Экинчиси византиялык хроника алтынчы кылымда Крым гундарына берген күмүш жана электрум сүрөттөр. Үчүнчүсү Ata Kam жана Eš Kam деп окулган эки гунн аты.[63] Булардын ар бири төрт-алты кылымга созулган окшоштук. Ар бири өз булагына таянат: кудай үчүн армян тарыхы (Тенгри), сүрөттөр үчүн грек хроникасы жана түрк аттарын болжогон Приск аттарынын окулушу (гунн тили). Хунндардын (сюнну) өз ишенимдери хунндар (сюнну) макаласында берилген.

Башка бир окуу Тянь-Шаньга көз салат, ал жерде биринчи кылымдардын мазарлар тобу, эң белгилүүсү Кенкол көрүстөнү, эркектердин, аялдардын жана балдардын деформацияланган баш сөөктөрүн, кытай жибегин, сөөк пластинкалар менен бекемделген жааларды жана жыгач ээрди көрсөтөт. А. Н. Бернштам топту хунн (сюнну) бирдигинин бир бөлүгү жана гундардын ата-бабалары деп эсептейт.[64] Ага каршы Монголиядагы Ноин-Улада жана Забайкальедеги Ильмовая Падьдагы хунндардын (сюнну) өз мазарлары турат, аларда деформацияланган баш сөөктөр жок. Кылымдар боюнча так эмес Кенкол тобунун датасы да ага каршы турат.[65] Окуу кийин көбүнчө таштап коюлган.[66] Эгер гундар ошол жерлерден келишсе, алардын мазарлары менен Кореядагы Силланын падышалык мазарларынын ортосундагы окшоштук жалпы чыгыш азиялык тамырга барып такалмак. Силла мазарларында өлгөндөр дарактуу таажыларды жана канаттуу куш канаттары бар калпактарды кийген.[67]

Физикалык далил карама-каршы тарапка тартат. Монголоид жана аралаш түрдөгү баш сөөктөр Венгрияда гундар менен чыгат. Ал монголоиддердин монголоид хунндарга (сюнну) тиешеси бар беле деген дагы бир суроо. Хань доорундагы хунн (сюнну) конфедерациясынын өзөгү Байкал түрүндө болгон. Бул ал түрдөгү ар бир монголоидду хунн (сюнну) кылбайт. Төртүнчү кылымга чейин хунндардын (сюнну) арасында европоиддер да болгон.[68] Экинчи обзор гундарга таандык деп атоого болгон бир нече мазарда монголоид баш сөөктөр аз экенин кошот. Бир да баш сөөктү гундарга так таандык кылууга болбойт. Көбү жасалма деформацияланган, бул адатты аландар жок дегенде ошончолук жасаган. Гундар өз өлгөндөрүн өрттөгөн да болушу мүмкүн. Гундардын сырткы көрүнүшүнүн жазма сүрөттөлүштөрүнө ошол себептен шек келтирүүнүн кереги жок, дейт ал.[69] Төмөнкү Волганын аландары менен сарматтары бул адатты Европанын гундары келгенге чейин жасашкан. Алардын көпчүлүк типтүү мазарларында баш сөөк деформацияланган.[70]

Дисциплиналардын далили

Археология үзгүлтүксүздүккө таяныч бермек эмес. Европа жазуусундагы так гундарга таандык компоненттердин хунндар (сюнну) үстөмдүк кылган аймактарда параллелдери аз. Европа гундарынын арасындагы талаа мурасы жалпысынан жука.[27] Табылга мазарларга тиешелүү, тукумга эмес. Башкаруучу топ өзүнүн материалдык маданиятысыз эле алыс жылыша алат. Гунн доорундагы мазарларды сереп ошол эле жыйынтыкка табылгалардан келет. Бир маданий топтун ээлери Борбор Азиядан чыгып, өз жабдыктарын, адаттарын жана дүйнө көз карашын Волга менен Дондун аркылуу Дунайга бүт алып барган деп эсептөөгө эч нерсе жол бербейт. Бешинчи кылымдын комплекси гунн кеңейишинин өзүндө, жаңы чөйрөдө өз формасын алган.[71]

Тил материалы аз жана эки жакка тартат. Ошол жерде болгон Приск Аттиланын лагеринде гунн жана гот тилдери айтылганын билдирет. Аттардын бир нечеси ачык гот. Аттиланын өз аты да алардын арасында: atta, ата, кичирейтүүчү менен. Анын айрым туугандарынын жана жогорку офицерлеринин аттары да гот.[27] Аттиладан кийин булактарда гундар деп аталган кишилер алан теги бар аттарды алып жүрөт, мисалы 540-жыл чамасында византия кызматындагы Апсих офицери, жылкы үчүн иран сөзүнөн.[27] Мэнхен-Хельфен гунн аттарынын көбүн баары бир түрк деп эсептеди. Ал Аттиланын атасынын аты Mundzucту протото-түрк bunčuq менен, туу же согуш желеги, катар койду.[27] Бул аттар үчүн сунушталган түрк этимологияларынын көбү эки маанилүү жана эч бир бекем жыйынтык алардын үстүнө курулган эмес.[27] Кафесоолу алардын көбүн санайт. Mundzuc boncuk, «мончок» же «туу» деп окулат, Dengizich dengiz, «деңиз», Ernak «кичине киши» жана Attila түрк тилинде Волганын аты Etil деп окулат.[14] Рашони да Etilди артык көрөт. Бирок ал Шёнфельд Attilaны гот тилиндеги Atta-ilaдан чыгарарын жана венгр окумуштуулары атты дагы башка жол менен түшүндүрөрүн белгилейт.[72] Кафесоолу ошондой эле Дура-Европостон келген парфия жана орто перс жазуусу түрк аттары бар Түштүк Кавказ гундарын атап окулганын билдирет. Окуу бекем эмес.[73] Ал окумуштуулар гундардан жасаган башка элдерди санайт: фин-угорлор, славяндар, герман жана кавказдыктар. Пеллио менен Груссе түрк жана монгол аралашмасын көрүштү.[11] Титулдар талаа дүйнөсүнүн жалпы кору. Алар түрк тилинде далилденген, бирок чыгышы боюнча сөзсүз түрк эмес. Алардын арасында кагандын иран келип чыгышы сунушталган.[27] Ат да, титул да болбогон бир нече гунн сөзүнүн бардыгы жергиликтүү. Алар арпадан жасалган суусун kamos, спирттик суусун medos жана көмүү тою strava.[27] Жаңы сунуш эки элдин башкаруучу катмарын бир алгачкы енисей тилинен, байыркы арин тилинен чыгарат. Ал Аттиланыкын кошкондо үч гунн атын арин деп окуйт. Ал гунн аттарын, Цзе куплетин, түрк жана монгол тилдериндеги алынма сөздөрдү жана енисей дарыя аттарынын таралышын гундардын этникалык өзөгү хунндардан (сюнну) келгендигинин далили катары бирге алат.[74] Хунндардын (сюнну) тили жөнүндө макала ал аргументти берет. Гунн аттарынын сереби өз кезегинде тил үчүн бузулбас далил таппайт жана жетекчиликтин бир бөлүгү, балким, түрк тилинде сүйлөгөн деген жыйынтыкка гана келет.[75] Гунн тили материалды толук камтыйт.

Генетика азырынча эч нерсе айта элек. Гунн доорундагы Карпат ойдуңунан бир да байыркы геном басылган эмес. Ошондуктан чыгыш евразиялык байланыш эч качан маанилүү болгон жерде сыналган эмес.[27] 2025-жылдагы изилдөө муну өзгөрткөн деп айтылат. Ал хунн (сюнну) доорунун эң жогорку даражалуу айрым адамдарын Карпат ойдуңундагы бешинчи жана алтынчы кылымдардын адамдары менен байланыштырган узун жалпы геном бөлүктөрүн тапкан. Анын авторлору бул жерден айрым Европа гундары алардан чыккан деген жыйынтыкка келет.[76] Авар генетикасынын сереби өзүнүн сызыгын тартат. Ал хунндардын (сюнну) арасында табылган Y сызыктары Q жана N аварлардын бир бөлүгүндө, гундарда жана мадьярларда да кездешерин белгилейт. Ал муну хунндардан (сюнну) гундарга жана кийинки түрк тилдүү элдерге үзгүлтүксүздүк деп окуйт.[77] Ошол эле N сызыгы Батыш Монголиядагы монгол тилдүүлөрдө, буряттарда жана калмактарда кездешет. Аварлардын дагы бир бөлүгү жужандардын C2b сызыгына таандык.[78] Y сызыгы тилди ташыбайт.

Ал далилдин ар тараптуу өкүмү үзгүлтүксүздүктүн далили алсыз дегенде турат. Чыгыш компоненти гундар калтырган ар бир профилде аз: археологияда, жалпы атоочтордо, жеке аттарда.[27] Бул өкүм өлчөгөн нерсе Европага эмне жеткени, ким жолго чыккандыгы эмес. Экөө бирдей болууга тийиш эмес. Хунндар (сюнну) макаласы Саян менен Алтайдын батышында бир да хунн (сюнну) жайы биздин замандын биринчи кылымынан кийин даталанбаганын археологиялык табылганы камтыйт.

Баа

Теңештирүү жана түрк тилдүү элита биринчи окуу бойдон калат.[2] Ат, казандар жана чыгыш адаттары гундарды хунндардын (сюнну) дүйнөсү менен байланыштырат. Ал эми мазарлар, аттар жана байыркы геномдордун жоктугу Монголиядан бүтүн келген элди көрсөтпөйт. Түндүктө хунндардын (сюнну) аякташы болгон 91-жыл менен 370-жылдардагы Дондогу гундардын ортосунда бир да булак аларды ээрчибеген үч кылымга жакын убакыт жатат.

Эскертүүлөр

  1. ^ a b c Thompson 1948, p. 1
  2. ^ a b c Yavuz 2025, p. 90, 105
  3. ^ Yavuz 2025, p. 89
  4. ^ Golden 1992, p. 86–87
  5. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 367
  6. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 403
  7. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 337
  8. ^ Sinor 1990, p. 177–178
  9. ^ Sinor 1990, p. 178
  10. ^ Werner 1956, p. 1–2
  11. ^ a b c Kafesoğlu 1997, p. 70
  12. ^ Kafesoğlu 1997, p. 70–71
  13. ^ a b Kafesoğlu 1997, p. 71
  14. ^ a b Kafesoğlu 1997, p. 71–72
  15. ^ Rásonyi 1993, p. 68
  16. ^ Rásonyi 1993, p. 69–70
  17. ^ Togan 1981, p. 45–46, 164
  18. ^ Roux 1994, p. 13
  19. ^ Ögel 2015, p. 112, 122, 218
  20. ^ Kwanten 1979, p. 14
  21. ^ Litvinsky 1996, p. 33–34, 312
  22. ^ Golden 1992, p. 58
  23. ^ Hassan 1985, p. 81
  24. ^ Kafesoğlu 1997, p. 59
  25. ^ Pulleyblank 1962, p. 139
  26. ^ Pulleyblank 1962, p. 226–227
  27. ^ a b c d e f g h i j k Savelyev 2020
  28. ^ Hirth 1899 (printed 1900)b, p. 245
  29. ^ Hirth 1899 (printed 1900)b, p. 247-248
  30. ^ Hirth 1899 (printed 1900)b, p. 248-249
  31. ^ Hirth 1899 (printed 1900)b, p. 249-255
  32. ^ de la Vaissière 2005a, p. 107-108
  33. ^ Hirth 1899 (printed 1900)b, p. 272-274
  34. ^ 内田吟風 1936b, p. 16
  35. ^ 内田吟風 1936b, p. 23
  36. ^ Hou Han Shu, juan 89
  37. ^ 内田吟風 1936b, p. 21,22
  38. ^ 内田吟風 1936b, p. 24
  39. ^ 内田吟風 1936b, p. 25
  40. ^ 内田吟風 1936b, p. 21,24
  41. ^ 内田吟風 1936b, p. 22
  42. ^ 内田吟風 1936b, p. 30
  43. ^ 内田吟風 1938b, p. 414
  44. ^ Ögel 2015, p. 297–299
  45. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 449–452
  46. ^ Thompson 1948, p. 21
  47. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 447
  48. ^ Sogdian Ancient Letters
  49. ^ de la Vaissière 2005a, p. 43
  50. ^ a b c Sinor 1990, p. 179
  51. ^ de la Vaissière 2005a, p. 45
  52. ^ Sogdian inscriptions of the upper Indus
  53. ^ de la Vaissière 2005a, p. 82
  54. ^ de la Vaissière 2005a, p. 108
  55. ^ Werner 1956, p. 11
  56. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.1, p. 381
  57. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 332, 337
  58. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 269–270
  59. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 279–280
  60. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 134
  61. ^ Werner 1956, p. 47, 51, 59
  62. ^ Erkoç 2026, p. 246
  63. ^ Erkoç 2026, p. 229, 246, 252
  64. ^ Werner 1956, p. 8–10
  65. ^ Werner 1956, p. 8, 10
  66. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 368
  67. ^ Werner 1956, p. 78
  68. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 366–373
  69. ^ Sinor 1990, p. 202–203
  70. ^ Werner 1956, p. 7, 16–18
  71. ^ Werner 1956, p. 90–91
  72. ^ Rásonyi 1993, p. 70
  73. ^ Kafesoğlu 1997, p. 72
  74. ^ Bonmann 2025, p. 29–30, 43–44, 48
  75. ^ Sinor 1990, p. 201–202
  76. ^ Bonmann 2025, p. 34
  77. ^ Durmaz 2026, p. 43–44
  78. ^ Durmaz 2026, p. 42–44

Булактар

Адабият

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
  • E. A. Thompson, A History of Attila and the Huns (1948)
  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Friedrich Hirth, Ueber Wolga-Hunnen und Hiung-nu (1899 (printed 1900))
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 匈奴西移年表：附・フンネン＝匈奴に關する再考察 (1936)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 月氏のバクトリア遷移に關する地理的年代的考證（下） (1938)
  • John C. Rolfe, Ammianus Marcellinus, with an English Translation, vol. III: Books XXVII–XXXI (1939)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Svenja Bonmann; Simon Fries, Linguistic Evidence Suggests that Xiong-nu and Huns Spoke the Same Paleo-Siberian Language (2025)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Asya Hunlarında Dinî İnançlar (Religious Beliefs of the Xiongnu) (2026)
  • Joachim Werner, Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches (1956)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş I (1981)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler (1985)
  • Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part I (1962)
  • Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part II (1962)
  • Batın Durmaz, Avar Etnogenezinin Oluşumunda Akhunların Etkisine Arkeogenetik Üzerinden Bir Bakış (2026)

Байланыштуу

What links here8

Persons
Ernak
Peoples
History of the Turkic peoples · Huns · The Great Empires of the Steppe
Religions
Riding Round the Dead
Languages
The Hunnic language
Controversies
Archaeogenetics of the Steppe Empires · The Göktürks and the Xiongnu

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Гундар жана хунндар (сюнну).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/hun-xiongnu-debate/

Last revised: 8 November 2026