648’de Kırgızların reisi Shiboqu Azhan, Tang imparatoru Taizong’un sarayına bizzat geldi.[1] Bunu yapan ilk Kırgız hükümdarıydı. Çin tarihleri Kırgızların daha önce Çin’le hiç temas kurmadığını söyler.[1] Taizong ona ziyafet verdi. Ülkesini Jiankun komutanlığı yaptı. Reis onun valisi, Yanran koruyuculuğu da üstü oldu.[1]

Elçilikten önce

Xin Tang Shu, Kırgızların toprağı Göktürklerinki kadar geniş, güçlü bir halk olduğunu söyler. Göktürkler Kırgız reislerine kız verirdi.[2] Kırgızlar önce Xueyantuo’nun egemenliği altındaydı. Xueyantuo, ülkeyi denetlemek için üzerlerine bir xielifa koymuştu.[2] Çince sözcük, ilteber olduğu kabul edilen unvanın biçimidir.[3] Kırgızları üç reis birlikte yönetirdi: Qixibei, Jushabobei ve Amibei.[2] Jiu Tang Shu, Kırgızları yazdığı biçimiyle Jiegu adıyla, Chebi Kağan’ın kuzeyde boyunduruk altında tuttuğu halklar arasında sayar. Onları batıdaki Yibi Duolu Kağan’ın tabi halkları arasında da sayar.[4]

646’da Xueyantuo yıkıldıktan sonra Uygur reisleri ve öteki Tiele boyları Lingwu’da Taizong’a gelip itaat etti.[5] Kırgızlar Tiele ve ötekilerin geldiğini duyunca armağanlar gönderdi.[2] Zizhi tongjian, Jiegu’nun eski çağlardan beri Çin’le hiç temas kurmadığını söyler. Tiele boylarının hepsinin itaat ettiğini duyunca reisleri saraya geldi.[6]

Kabul

Reis 俟利發 unvanını ve Çinlilerin 失缽屈阿棧 diye yazdığı Shiboqu Azhan adını taşıyordu.[2] Unvanın Türkçe ilteber olduğu kabul edilir.[3][7] Taizong onu Tiancheng Salonu’nda ağırladı. Yakınlarına, Wei köprüsünde üç Göktürk’ü kılıçtan geçirmeyi bir zamanlar büyük bir hizmet saydığını söyledi. Reisin sofrasında oturduğunu görmek, dedi, daha büyük bir harikaydı.[8] Kırgızlar uzun boyluydu, kızıl saçlı ve yeşil gözlüydü, siyah saçı uğursuz sayardı.[6]

Xin Tang Shu’da reis şaraptan kızararak bir tablet taşımak istedi.[2] Zizhi tongjian’da bir makam ister. Tableti tutarak eve gidebilmek, yüz kuşak için bir nimet olacaktır.[6] Taizong Kırgız topraklarını Jiankun komutanlığı yaptı. Shiboqu Azhan’ı bir muhafız alayının generali ve onun valisi yaptı. Vali, Yanran koruyuculuğuna bağlıydı.[1] Xin Tang Shu Sol Muhafız’ı anar. Zizhi tongjian Sağ Muhafız’ı.[1]

Yıl

Xin Tang Shu elçiliği Zhenguan’ın yirmi ikinci yılına koyar. Zizhi tongjian bunu 648’in ikinci ayına tarihler.[1] Tongdian onu bir yıl önceye, Jiegu reisinin bizzat geldiği yirmi birinci yıla yerleştirir.[9] Kırgız unvanı Are üzerine Türkçe bir çalışma, elçiyi Elteber Shih-po-ch’ü A-chan diye adlandırır ve görevini 647’ye yerleştirir.[7] Cefu yuangui, Jiegu’yu yirmi ikinci yılın ilk gününde haraçla elçi gönderen halklar arasında sayar.[10] Yeni Yıl sarayındaki elçiler aynı girişime ait olabilir. Reis ikinci ayda onların ardından gelmiş olabilir.

Sonraki bir coğrafya eserinin Kırgızların Çin’le ilişkilerini 632’ye ve 643’te haraca kadar götürdüğü bildirilir.[11] Tang tarihlerinde bundan eser yoktur.[2]

Sonrası

Xin Tang Shu, Kırgızların Gaozong döneminde yeniden saraya geldiğini söyler. Jinglong döneminde armağanlar, 712’den 755’e hüküm süren imparator Xuanzong döneminde dört elçilik gönderdiler.[12] Jinglong döneminde imparator Zhongzong, Kırgız elçisine ülkesinin Tang ile aynı klandan olduğunu, öteki yabancı halklar gibi olmadığını söyledi.[2] Kırgızlar sonradan hanedanlarını Han generali Li Ling’e dayandırdı, Tang sarayı da kendisininkini onun büyükbabasına. Dokuzuncu yüzyıldaki akrabalık iddiası bunu gösterir.[13]

Notlar

  1. ^ a b c d e f Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198
  2. ^ a b c d e f g h Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  3. ^ a b Drompp 2005, p. 36–37
  4. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  5. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  6. ^ a b c Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198
  7. ^ a b Mokeev 2019, p. 29
  8. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  9. ^ Tongdian, juan 200
  10. ^ Cefu yuangui, juan 970
  11. ^ Golden 1992, p. 179
  12. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Golden 1992, p. 180
  13. ^ Drompp 2005, p. 290–291

Kaynaklar

Literatür

  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Anvarbek Mokeev, Yenisey ve Altay Kırgızlarında siyasi unvan olarak aco ve idi terimlerinin menşesi ve anlamı (2019)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Kurumlar ve Unvanlar
Envoys and Embassies

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Kirghiz embassy of 648.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/kirghiz-embassy-of-648/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026