Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

On yedi yıl boyunca doğu bozkırını Ötüken’den Aşina olmayan bir hanedan yönetti. Xueyantuo bir Tiele halkıydı. İlig’i sahada yendiler ve Tang sarayından aldıkları beratla kağanlığı üstlendiler. Aynı saray onları yok edene kadar Gobi’nin kuzeyindeki ülkeyi elinde tuttular.[1] Makamları, silahları ve gelenekleri Göktürklerinkine çok benziyordu.[2] Eksik olan addı. Hiçbir yazıt onlardan devletin halkı diye söz etmez. Çöktüklerinde de Tiele boyları onları sürgüne izlemedi, tek tek Chang’an’a gitti.

  • Sır TardušEski Türkçe
  • 薛延陀ÇinceJiu Tangshu 194
  • Zhenzhu Bilge Khaganateİngilizce

Çinliler adı 薛延陀, Xueyantuo diye yazdı. Olağan çözümleme onu birleştirilmiş iki ad olarak, Xue ve Yantuo diye çözümler.[3] Friedrich Hirth ikiliyi runik Sır ve Tarduš ile eşitledi. Eşitleme genel kullanıma girdi ve literatürün büyük bölümü devleti bu adla anar. Paul Boodberg eşitlemenin bir yanlış anlamaya dayandığını savundu. İtiraz hiçbir zaman tam olarak cevaplanmadı.[2] İki biçim de kullanılır. İkisi de soy hakkında bir iddia değildir. Tarduš bir Göktürk kanadının adıdır. Xueyantuo’nun bu adı taşıyıp taşımadığı sorunun kendisidir, cevabı değil. Bazı araştırmacılar Xue’yi, Asya Hun hükümdarı Mete Han’ın fethettiği Güney Sibirya halkı Xinli ile özdeşleştirir. Onların adını Orhun yazıtlarındaki Sır ile eşitler.[4]

Köken

Xueyantuo Tiele boylarından biriydi. Devlet olmadan önce iki Göktürk kanadı arasında bölünmüştü. Yudujin Dağı’nın, yani Ötüken’in eteğindeki altı boy doğuda Şibi’ye boyun eğmişti. Altay’ın kıyısındaki Yishibo’nun bölüğü ise batıda yabguya boyun eğmişti.[5] Ayrı bir kayıt Xueyantuo’yu Altay’ın güneybatısındaki boylar arasında sayar ve silah altındaki adam sayısını 10.000 olarak verir.[6]

628’de Tong Yabgu öldü ve batı devleti karışıklığa düştü.[5] Yishibo’nun torunu Yinan halkını Göktürklerin tarafına geçirdi. Sayıları 70.000’den fazla haneydi.[5]

627 ayaklanması

628: Batıda Tong Yabgu amcası tarafından öldürülür ve iki kağan ülke için savaşır. Yinan, Xueyantuoları Altay'dan doğuya götürür. Doğuda Tieleler İlig Kağan'dan ayrılır, Töles Tang'a bağlanır. Kafkasya'da Jebu Xak'an 628 ya da 629'da Tiflis'i alır. Modern harita, bozkırdaki sınırlar yaklaşıktır.
628: Batıda Tong Yabgu amcası tarafından öldürülür ve iki kağan ülke için savaşır. Yinan, Xueyantuoları Altay'dan doğuya götürür. Doğuda Tieleler İlig Kağan'dan ayrılır, Töles Tang'a bağlanır. Kafkasya'da Jebu Xak'an 628 ya da 629'da Tiflis'i alır. Modern harita, bozkırdaki sınırlar yaklaşıktır.
© Emre-E Yavuz 2026

Zhenguan’ın ilk yılında Yin dağlarının kuzeyindeki halklar birlikte isyan etti. İsyan eden halklar Xueyantuo, Uygurlar ve Bayırkular idi. İlig’in Yukuk Şad’ını kovdular.[3] İlig yeğeni Töles’i onlara karşı gönderdi. Bu ordu da yenildi ve Töles bir avuç atlıyla geri döndü. İlig onu on günden fazla gözaltında tuttu. Töles o günden sonra karşı tarafa geçmeyi tasarladı.[3]

Bölüm ayaklanmayı bir kışın yanına koyar. Düz arazide birkaç ayak kalınlığında kar vardı, koyunlar ve atlar ölmüştü, halk açtı.[3] Kaynaklar ikisinden hangisinin daha çok etkili olduğunu belirlemez. İklim tartışması ait olduğu yerde ele alınır.

Tahta çıkış

İlig’in yönetimi çözülmeye başlayınca Yinan adamlarıyla ayağa kalktı. İlig’e saldırdı ve onu kesin biçimde yendi.[5] İlig’in kendi boylarının çoğu o zaman dönüp Yinan’a boyun eğdi. Onu hükümdar seçtiler, ama Yinan kabul etmeye cesaret edemedi.[5] Bu ret, bütün hükümdarlığın dönüm noktasıdır. Bozkırdan almayı kabul etmediğini Çin’den aldı.

Taizong o sırada İlig’i nasıl yok edeceğini planlıyordu. General Qiao Shiwang’ı gizli bir yoldan, imparatorluk belgesiyle kuzeye gönderdi. Bu belgeyle Yinan’ı Zhenzhu Bilge Kağan ilan etti ve ona hediye olarak bir davul ile bir sancak verdi.[5] Yinan çok sevindi. Ülkesinin ürünleriyle bir elçilik gönderdi.[5] 629’da çölün kuzeyinde kağanlığını ilan etti ve Chang’an’a haraç gönderdi. Bölüm aynı cümlede İlig’in kendisine tebaa dediğini ve bir Tang prensesi istediğini anlatır.[3] Bu iki olgunun sırası, o yılın hikâyesidir.

Çölün kuzeyindeki devlet

Yinan, başkentin 6.000 li kuzeybatısındaki Yudujin Dağı’nın eteğinde bir çadır şehri kurdu. Burası, doğu bozkırında hak iddia eden herkesin merkez edindiği Ötüken’di.[5] Ülkesi doğuda Mohe’ye, batıda Batı Göktürklerinin yabgusuna, güneyde çöle, kuzeyde Kerulen’e uzanıyordu.[7] Boyun eğen büyük boylar Uygurlar, Bayırkular, Edizler, Tongralar, Bugular ve Xi’lerdi. Bunlar, sonradan Dokuz Oğuz arasında sayılacak halklardan altısıydı.[7]

630’da İlig yenilip kuzey sınırı boş kalınca Yinan yine doğuya, eski ülkesine taşındı.[7] Çadırını başkentin 3.300 li kuzeyinde, Tula üzerindeki Duweijian Dağı’nın kuzeyine kurdu. Doğusunda Shiwei, batısında Altay, güneyinde Göktürkler, kuzeyinde Hanhai vardı. Bölüm bu yeri eski Asya Hunları ülkesi olarak adlandırır.[7] Emrinde 200.000 seçme asker vardı.[7]

Ara dönemin ilk yarısında Xueyantuo, Göktürklerin hesaba katmak zorunda olduğu güçtü. Tang da onları bu güç olarak kullandı. 630’dan sonra kuzey boyları Chebi’ye büyük kağanlığı önerdi. Xueyantuo bu unvanı elinde tuttuğu için Chebi kabul etmeye cesaret edemedi ve onlara boyun eğdi. Sonunda onu öldürmeye karar verdiler ve o kaçtı.[3]

Aşina Simo kavgası

639’da Tang, Aşina Simo’yu kağan olarak kuzeye gönderdi ve halkını çölün güneyine yerleştirdi. Yinan öfkelendi. Simo’dan nefret ediyordu.[8] Simo’nun kendi halkı Xueyantuo korkusuyla sınırı geçmedi. İmparator önce kuzeye yazıp bir çizgi çekmek zorunda kaldı. Xueyantuo çölün kuzeyindeki ülkeyi, Göktürkler güneyindeki ülkeyi tutacaktı. Her biri kendi sınırlarını koruyacak, geçen ise hesap verecekti.[3]

Xueyantuo’nun bölümde aktarılan cevabı bunun tersini istiyordu. Cevap, Göktürklerin hain olduğunu ve kırılmadan önce yıl yıl binlerce Çinliyi öldürdüğünü söylüyordu. Cevaba göre imparator onları köle edip halkına vermeliydi, oysa onları oğulları gibi büyütmüştü. İçlerinden biri imparatorluk ordugâhında şükür yerine isyan etmişti. Xueyantuo onları onun adına yok etsin.[3] Talep reddedildi. Xueyantuo yine de Simo’nun halkı geçerken onlara saldırmak için hafif süvari hazırladı.[3]

641 seferi

641’de Taizong, Tai Dağı’nda kurban kesmek niyetiyle Luoyang’a gitti.[8] Yinan bunu reislerine şöyle anlattı: “Gök’ün Oğlu Tai Dağı’nda kurban kesiyor. Orada on binlerce asker toplanacak, bütün adamlar ve atlar bir araya getirilecek ve sınır boş kalacak. O sırada Simo’yu yenersek çürük bir ağacı kırmak gibi olur.”[8] Oğlu Dadu Şad’ı 200.000 adamla Simo’nun halkına karşı gönderdi. Dadu Şad Baodaochuan’da ordugâh kuracak ve Shanyangling Dağı’nda mevzi alacaktı.[8]

Simo Tang’dan yardım istedi. İmparator Yingguo Dükü’ne ve Puzhou valisi Xue Wanche’ye, 20.000 ila 30.000 piyade ve atlıyla kuzeye yürümelerini emretti.[8] Baodaochuan’ı geçip Qingshan Dağı’na vardılar ve Dadu Şad’la orada karşılaştılar. Onu aylarca, Nuozhen Irmağı’na kadar izlediler. Orada Dadu daha fazla kaçamayacağını gördü ve adamlarını 10 li mesafede dizdi.[8]

Bundan sonra olanlar, bir bozkır ordusunun savaş biçimini değiştirirken anlatıldığı tek pasajdır. Xueyantuo, Shaboluo’yu ve Aşina Sheer’i yaya savaşarak yenmişti ve bu dersi akılda tutmuştu. Adamlarını piyade savaşında eğittiler. Beş adamdan biri hattın arkasında atları tutuyordu.[9] Şimdi aynı yöntemi yine kullandılar. Tang hizmetindeki Göktürkler onlarla önce karşılaştı ve geri çekildi. Xueyantuo bu üstünlüğün peşine düştü. Tang karşı saldırıya geçince Xueyantuo bir anda on binlerce ok attı ve atları yaraladı.[10] Tang komutanı bunun üzerine atları hattan çıkardı. Adamlarını yaya olarak, yüzlerce kişilik bölükler hâlinde, uzun mızraklarla dizdi ve hepsi birden saldırdı. Xueyantuo bozuldu.[10] Xue Wanche birkaç bin atlıyla at tutucuları ele geçirdi. Savaşmak için atından inmiş ordunun binip kaçacak hiçbir şeyi kalmamıştı. 3.000’den fazla kişinin başı kesildi, 15.000 at ve sayılamayacak kadar zırh alındı. Ölüler bozkırı kapladı.[10] Dadu Şad kaçtı.[10]

Yinan imparatordan Göktürklerle barış yapmak için izin istedi. Özür dilemek için bir elçi gönderdi.[10]

Yinan sonra bir Tang gelini istedi. Taizong, Xueyantuo’yu yok edecek 100.000 kişilik bir savaşı, sınırı otuz yıl sessiz tutacak bir düzenle karşılaştırdı. Fang Xuanling, imparatorluk savaşlarından zar zor toparlanmış olduğu için evliliği öğütledi ve imparator kabul etti. Xinxing prensesini vaat etti.[11][12] Yinan başlık parasını halkından at ve koyun olarak topladı. Mallar geç geldi. Gobi’yi geçerken birçok hayvan öldü ve sürülerin yaklaşık yarısı yitirildi. İmparator bunun üzerine evliliği bozdu.[11]

Son

Yinan 645 sonbaharında, Taizong Koguryŏ’da savaştayken öldü.[13] Daha önce iki oğlunu kağan yapmıştı: doğuda Tuli Şad unvanıyla Yemang’ı, batıda Si Yehu Kağan unvanıyla Baizhuo’yu.[14] Yemang cenazeye geldi. Gömüden sonra Baizhuo’nun kendisine karşı harekete geçeceğinden korkarak halkının yanına döndü. Baizhuo onu izledi, öldürdü ve kağanlığı kendine aldı.[13] Yeni kağan kendi gözdelerine güvendi ve babasının vezirlerinin çoğunu öldürttü. Halk ondan yüz çevirdi.[14][15]

Tang sütunları Xueyantuo’ya karşı ayrı yollardan yürüdü. Komutanları Yingzhou valisi Zhang Jian ile general Qibi Heli’ydi. Sütunlar Xueyantuo’yu yendi ve Xueyantuo batıya kaçtı.[16] Xueyantuo 646’da kırıldı. Bölüm tarihi yalnızca sonucuyla işaretler: Xueyantuo kırıldıktan sonra Chebi Chang’an’la ilişki kurdu.[3]

Çöküşün kendisi iki başka anlatımda izlenebilir. 646’da Uygur reisi Tumidu, Bugu ve Tongra ile birlikte Baizhuo’yu sahada yendi.[13] Baizhuo, Ashide Shijian’a kaçtı. Uygurlar onu orada öldürdü ve akrabalarının hemen hepsini yok etti.[14] İki Tang tarihi onun maiyeti konusunda ayrılır: biri birkaç bin, öteki on binden biraz fazla atlı verir.[14] Xueyantuo’nun geri kalanı batıya kaçtı ve Yinan’ın yeğeni Tuomozhi’yi kağan yaptı.[13] Taizong onun kuzeyi rahatsız etmesinden korktu ve Li Ji’yi ona karşı gönderdi. Tuomozhi elçi Xiao Siye aracılığıyla teslim oldu. Li Ji’nin adamları yandaşlarından 5.000’den fazlasını öldürdü, 30.000’den fazlasını esir aldı ve Tuomozhi bir Tang rütbesiyle huzura kabul edildi.[14][15]

Yerleşim iki yıl sonra geldi. 648’de Qibiler, Uygurlar ve ondan fazla Tiele boyu arka arkaya boyun eğdi. Bunun nedeni, Xueyantuo’nun neredeyse yok edilmiş ya da dağılmış olmasıydı.[16] Taizong onların topraklarını, her boya bir tane olmak üzere, on üç vilayete ve askerî valiliğe çevirdi. Bunlar şöyleydi: Uygurlar için Hanhai, Bugular için Jinhui, Tolankolar için Yanran, Bayırkular için Youling, Tongralar için Guilin, Sijieler için Lushan, Hunlar için Gaolan ve altı tane daha. Reislerini vali atadı ve her birine yetkisinin işareti olarak demir bir balık verdi. Hepsinin üstüne Yanran’a bir genel koruyucu yerleştirdi.[16] Reisler evlerine dönmeden önce Taizong onlara bir veda ziyafeti verdi. Onlar da ondan, ülkelerinden kendi sarayına bir yol istedi.[14]

Bu, boy boy Çin yönetimi altındaki kuzey bozkırıydı. Göktürkler 682’de geri gelene kadar sürdü. Xueyantuo, kuzeyi Tang’ın erişiminin dışında tutan tek gücü ortadan kaldırmıştı. Sonra kendisi de ortadan kaldırıldı.

Tanık olarak değeri

Yukarıdaki her şey iki Tang tarihinden gelir. İkincisi, uyuştukları yerde birincisinden kopyalar. İkisi de Yinan’ın unvanına berat veren ve sonradan onu yok eden sarayda yazıldı. Yinan’ın yükselişini bahşedilmiş bir lütuf, düşüşünü cezalandırılmış bir isyan olarak kaydederler. Xueyantuo ne yazıt, ne sikke, ne anıt bıraktı. Bazı bilgiler başka bir kaynağa karşı sınanabilir: boyun eğen boylar, Tula’daki arazi, 648’in Tiele adları. Bunlar doğru çıkar. Sınanamayan, bölümlerin verdiği saiktir. Bölümler bunu her sayfada verir.

Hükümdarlar

  1. Yinan Khan628–645

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Birinci Göktürk Kağanlığı628 – 630

  2. Tang628 – 630

Notlar

  1. ^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 472-477
  2. ^ a b Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 472
  3. ^ a b c d e f g h i j k Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  4. ^ Pulleyblank 1990, p. 21
  5. ^ a b c d e f g h i j k l Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 473
  6. ^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 170
  7. ^ a b c d e Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 474
  8. ^ a b c d e f Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 475
  9. ^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 476
  10. ^ a b c d e f Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 477
  11. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  12. ^ Taşağıl 1999, p. 32–39
  13. ^ a b c d Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198
  14. ^ a b c d e f Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198
  15. ^ a b Taşağıl 1999, p. 37–39
  16. ^ a b c Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 478

Kaynaklar

Literatür

  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Edwin G. Pulleyblank, The 'High Carts': A Turkish-Speaking People Before the Türks (1990)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. II (1999)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler32

Kişiler
Ashina Simo · Chebi Khan · Ilig Khan · Shegui Khan · Shiboqu Azhan · Si Yabgu Khan · Töles Khan · Tong Yabgu · Yinan Khan · Yukuk Shad · Zhishi Sili
Devletler
First Göktürk Khaganate · Second Göktürk Khaganate · Tang · The Göktürk interregnum, 630–682
Savaşlar
Tang conquest of the eastern Khaganate, 626–630
Muharebeler ve olaylar
Banquet of the Wine Fountain (647) · Kirghiz embassy of 648 · Revolt of the Tiele (627) · The Court Debate of 630 · The great snow of 627 · The Wei bridge, 626 · Tiele Revolt (605)
Yerler
Baidao Plain · Ötüken · Tanhan Mountain · Yinshan
Halklar
Qibi · Tiele
Kurumlar ve Unvanlar
Drums and Banners for the Khans · Livestock Losses in the Annals
Kaynaklar
Tonyukuk inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Xueyantuo Khaganate (Syr Tardush).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/xueyantuo/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026