Shiboqu Azhan, 648’de Tang imparatoru Taizong’un sarayına bizzat gelen Kırgızların reisiydi.[1] Xin Tang Shu ona 俟利發, yani silifa unvanını verir.[1] Taizong, Kırgız ülkesini Jiankun komutanlığı yaptı ve onu bu komutanlığın genel komutanı atadı.[1]

Ziyaretten önce Kırgızlar

Xin Tang Shu, o dönemin Kırgızlarını bir zamanlar güçlü olmuş ve toprak genişliğinde Göktürklere denk bir ülke olarak niteler. Göktürklerin Kırgız reislerine kız verdiğini de söyler.[1] Kırgızlar o sırada Xueyantuo’ya tabiydi. Xueyantuo ülkenin başına 頡利發 unvanlı bir adam koymuştu.[1] Qixibei, Jushabobei ve Amibei (訖悉輩, 居沙波輩, 阿米輩) adlı üç reis ülkeyi birlikte yönetiyordu.[1] Metin, Kırgızların Çin ile hiç ilişkisi olmadığını da ekler.[1]

Ziyaret

Tiele’nin ve öbür boyların tabi olarak girdiğini duyunca Kırgızlar haraçla elçiler gönderdi.[1] Türk Atlası Tiele’nin boyun eğişini Şarap Çeşmesi Şöleni başlığı altında anlatır. Kırgızların reisi Shiboqu Azhan ise bizzat geldi.[1]

Taizong ona ziyafet verdi. Zizhi tongjian’a göre ziyafet Zhenguan’ın yirmi ikinci yılının ikinci ayında Tiancheng salonunda yapılır. Kayıt yabancılar hakkında şunu not eder: uzun boylu, kızıl saçlı ve yeşil gözlüydüler ve siyah saçı uğursuzluk sayarlardı.[2] Xin Tang Shu imparatorun görevlilerine şunları söylediğini aktarır: Wei Köprüsü’nde üç Göktürk’ü kılıçtan geçirdiğinde yaptığını büyük saymıştı. Sofrada silifa varken ise bunun aşıldığını hissettiğini söyledi.[1] Zizhi tongjian benzer sözler aktarır.[2]

Xin Tang Shu’da Shiboqu Azhan şarabın etkisiyle bir makam tableti taşımak için izin ister.[1] Zizhi tongjian’da bir makam ister ve tableti tutarak eve dönmenin yüz kuşak için bir nimet olacağını söyler.[2]

Atama

İmparator Kırgız ülkesini Jiankun komutanlığı (堅昆府) yaptı. Silifa’yı onun başına, muhafız generali rütbesiyle komutan olarak ve Yanran genel koruyucusuna bağlı biçimde koydu.[3] Xin Tang Shu Sol Garnizon Muhafızlarını (左屯衛), Zizhi tongjian ise Sağ Garnizon Muhafızlarını (右屯衛) anar.[1] Li Deyu’nun 843 tarihli bir mektubu Solu verir.[4]

Yıl iki biçimde verilir. Xin Tang Shu ile Zizhi tongjian ziyareti Zhenguan’ın yirmi ikinci yılına, yani 648’e yerleştirir.[3] Tongdian ise Kırgız hükümdarının gelişini yirmi birinci yıla, yani 647’ye koyar.[5] Li Deyu’nun mektubu da yirmi birinci yılı söyler. Mektubun modern bir çevirisi bunu bir yanlışlık sayar.[4] Unvan üzerine bir Türkçe çalışma elçiyi Elteber Shih-po-ch’ü A-chan diye adlandırır ve görevini 647’ye yerleştirir.[6]

Unvan

Silifa unvanı Zhou Shu’da Göktürklerin yüksek makamları arasında geçer. Başvuru kaynakları onu, tabi bir hükümdarın rütbesi olan ilteber ile özdeşleştirir.[7] Bu özdeşleştirme tartışmalıdır.[8] Bir Türkçe çalışma ona elteber der. Ona göre Kırgızlar, Tiele kağanlığı 647’de dağılınca bağımsızlıklarını ilan etti ve hükümdarları hâlâ han unvanını değil bu unvanı taşıyordu.[6]

Ziyaretten sonra

Xin Tang Shu, Kırgızların Gaozong döneminde iki kez daha geldiğini söyler. Jinglong yıllarında haraç getirdiler ve Zhongzong o sırada elçilerine, ülkelerinin Tang ile aynı soydan olduğunu ve öbür boylara benzemediğini söyledi.[1] Li Deyu 843’te Kırgız hanına yazdığı bir mektupta reisin ziyaretini hatırlattı. İkinci bir mektupta hana aynı makamları, yani Sol Muhafız generalliğini ve Jiankun komutanlığını önerdi.[9] Zhongzong’un sözlerinin ardındaki akrabalık iddiası Kırgızların Li Ling soyundan geldiği iddiası maddesinde anlatılır.

Tarihler reisin yaşını, ölüm yılını ve halefini vermez.[1] Xin Tang Shu, Kırgızların dokuzuncu yüzyıldan önceki anlatımında dört reis anar: birlikte yöneten üç reis ve Shiboqu Azhan. Saraya ziyareti yalnızca onun için anlatır.[1]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  2. ^ a b c Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198
  3. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198
  4. ^ a b Drompp 2005, p. 126
  5. ^ Tongdian, juan 200
  6. ^ a b Mokeev 2019, p. 29
  7. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  8. ^ Czeglédy 1951, p. 184
  9. ^ Drompp 2005, p. 126,140

Kaynaklar

Literatür

  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • Anvarbek Mokeev, Yenisey ve Altay Kırgızlarında siyasi unvan olarak aco ve idi terimlerinin menşesi ve anlamı (2019)
  • Károly Czeglédy, Yiltavar unvanı: Volga Bulgarları ile İslâvların X. asırdaki münasebeti meselesine dâir (1951)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Muharebeler ve olaylar
Kirghiz embassy of 648
Kurumlar ve Unvanlar
Tutuk

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Shiboqu Azhan.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/shiboqu-azhan/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026