Elçiler, sarayları birbirine bağlayan sözü, mektupları ve armağanları taşıdı. Pazarlık ettikleri koşullar Bozkır İmparatorluklarının Diplomasisi’nin konusudur. Nasıl yolculuk ettikleri, nasıl karşılandıkları ve başlarına ne geldiği, Han ile Asya Hunlarından Tang ile Kırgızlara kadar pek değişmedi. Kanıtların hemen hepsi onları alan ya da gönderen saraylardan gelir. Çin vakayinameleri ile Yunan tarihçileri ev sahibi ya da gönderen taraftı ve her biri yolculuğu kendi tarafından anlatır.

Elçilerin kendileri

Aşinalara kayıtlı ilk Çin elçiliğine bir Soğdlu başkanlık etti. 545’te Jiuquan’lı An Nuopantuo, Yuwen Tai adına kuzeye gitti.[1] Konstantinopolis’e giden ilk Göktürk elçiliğine de bir Soğdlu başkanlık etti. Maniah, Eftalitlerden Göktürklere geçmiş Soğdluların başıydı. Soğdlular İstemi’den İran’a bir elçilik göndermesini istemişti, böylece orada ham ipek satabilecekti. İstemi onları gönderdi, Maniah sonra ona Romalılara dönmesini öğütledi.[2] İpek yolunu ele geçirmiş bir devlet, yolu bilen tüccarları elçisi olarak kullandı.

Göktürk prensleri ve unvan sahibi kişiler de gitti. İstemi’nin Konstantinopolis’e 569’daki sonraki elçisi, unvanı Tarkan olan Tagma idi.[3] Onunla ölen Maniah’ın genç oğlu da gitti. Çocuk babasının unvanını almıştı ve Tagma’dan hemen sonra gelirdi.[3] 617’de Şibi Kağan, tegin Kang Shaoli’yi bin atla Li Yuan’ı karşılamaya gönderdi.[4] Kang soyadı Soğdcadır. Tulan Kağan öz kardeşi tegin Rudan’ı Hotan’dan bir yeşim asa ile Sui sarayına gönderdi, imparator onu dük yaptı.[5] İşbara Kağan yedinci oğlu Kuhanzhen’i boyun eğme dilekçesiyle Chang’an’a gönderdi.[5] Bir çalışma, kağanın oğlu ya da kardeşi olan bir teginin elçilik yapabildiğini, savaş rütbesi olan bir tarkanın ise barış zamanında görev aldığını ileri sürer.[6]

Çin bakanlar ve bozkırı bilen adamlar gönderdi. Hanlar, Hu göreneklerini bilen Beidi’li Wang Wu’yu seçti.[7] Sui, İşbara’ya bir baş bakan olan Yu Qingze’yi gönderdi.[5] Sui ayrıca Heshana’ya bir saray görevlisi olan Cui Junsu’yu gönderdi.[5] Tang, Kırgızlara İmparatorluk Atları dairesinin bakanı Zhao Fan’ı gönderdi.[8] Zhang Qian Yuezhilere yüzden fazla adamla ve Tangyi ailesinin Ganfu adındaki bir kölesiyle yola çıktı. Ganfu bir Hu idi.[9] Zhangsun Sheng, usta bir okçu, kağanın yanına birkaç kez yardımcı elçi olarak gitti. Kağan onun okçuluğunu sevdi, onu bir yıl yanında tuttu ve kardeşlerine ile soylularına onunla dost olmalarını söyledi.[10]

Roma subaylar gönderdi. 569’da İstemi’ye giden Zemarkhos doğu şehirlerinin generaliydi.[11] 576’da giden Valentinos imparatorluk muhafızlarından biriydi.[12] 449’da saray, suikastten haberi olmayan, soylu doğmuş Maximinus’u ve suikast için altını teslim edecek tercüman Bigilas’ı gönderdi.[13] 921 ve 922 tarihli Abbasi elçiliğine, Volga Bulgarlarına, İbn Fadlan sekreter olarak katıldı.[14]

Kağanların kendi danışmanları elçinin nasıl olması gerektiğini yazdı. Karahanlı bir devlet adamları kılavuzu olan 1069 ve 1070 tarihli Kutadgu Bilig’de elçi bilge, sadık, gözü ve gönlü tok olmalı, açgözlülükten uzak olmalıdır.[15] Belge hazırlamasını, okuyup yazmasını, bütün dilleri konuşmasını ve bütün yazıları okumasını bilmelidir.[15] Kitap ilk Göktürk elçiliklerinden beş yüzyıl sonra yazıldı ve kendi zamanı için konuşur.

Yetki belgeleri, mektuplar ve armağanlar

Bir Han elçisi görevinin işareti olarak yetki nişanı taşırdı. Asya Hunlarında, bir Han elçisi yetki nişanını bırakıp yüzünü mürekkeple dövmeden şanyunun çadırına giremezdi. Wang Wu göreneği biliyordu. Nişanı bırakıp yüzünü dövdürdü, çadıra girdi ve şanyu onu sevdi. Yang Xin nişanı bırakmadı ve şanyu onu çadırın dışında kabul etti.[7] Su Wu, kuzey denizi kıyısında koç güderken yetki nişanını elinden bırakmadı, ta ki püskülleri dökülene kadar.[16]

Mektup ikinci yetki belgesiydi. Maniah’ın II. Justinos’a mektubu, Menandros’un İskitçe dediği dilde yazılmıştı ve imparator onu bir tercümanla kendisine okuttu.[2] Menandros bunun hangi dil olduğunu söylemez. Kimi bunu Eski Türkçe, kimi Soğdca sayar. Göktürklerin kendi işaretlerinden yalnız biri anlatılır. Asker ve sürü toplamak için kağan tahta bir çentikli değnek kestirir ve altın uçlu bir ok ekler, mumla mühürlerdi. Bu, güven işaretiydi.[1] Çentikli değnek ve ok kağanın kendi görevlilerine hizmet etti. Hiçbir kaynak elçilerin bunları taşıdığını söylemez.[1]

Armağanlar kapıları açtı. Priscus, Scottas’a armağan vaat ederek Maximinus için Attila’yla bir görüşme sağladı ve Maximinus, Attila’nın elçileri Edeco ve Orestes’e ipek giysiler ve Hint mücevherleri verdi.[17] Maniah, II. Justinos’a bir armağan olarak ham ipek getirdi.[2] Zemarkhos, Göktürk krallarından birinin önüne altın, gümüş, inci ve devlet kaftanları serince kral en güzel parçaları seçti.[18] Göktürkler at gönderdi. 551’de Bumin, Wei imparatorunun ölümünde taziye için iki yüz atla bir elçi, 553’te Keluo elli bin atla bir elçi gönderdi.[1] Tulan Kağan zamanında beyler on bin at, yirmi bin koyun, beş yüz deve ve beş yüz öküzle elçi gönderdi ve sınırda pazar açılmasını istedi. İmparator kabul etti.[5] Tulan ayrıca, Sui dükünün komplo kurduğunu yalan yere ona söyleyen sığınmacı Yang Qin’i yakaladı ve saraya bildirdi. Bildirimle birlikte kumaş ve balık tutkalı gönderdi.[5] Balık tutkalı anlamlı bir armağandı. 621’de İlig Kağan bir yenilgiden sonra birkaç on jin balık tutkalı gönderdi, iki devlet tutkal gibi bir olsun diye.[19]

Karşılama ve rütbe

Rütbe kimin nerede oturduğunda görüldü. Şanyu Yang Xin’i çadırının dışında kabul etti.[7] 569’da Talas yakınındaki bir ziyafette İstemi Roma elçilerine daha onurlu minderi verdi ve bir İranlı elçi yanlarında oturdu.[3] 581’de Sui, Tarduş’un elçisini İşbara’nın elçisinin üstüne oturttu.[10] Yu Qingze 584’te onun yanına geldiğinde İşbara onu oturarak karşıladı, Heshana da 608 fermanı için ayağa kalkmadı.[5] Sonunda İşbara diz çöktü, imparatorun mühürlü mektubunu aldı ve başına koydu.[5]

Sınır bir tören yeri olabilirdi. Zemarkhos 569’da Soğdluların ülkesine ulaşınca, uğursuzluğu uzaklaştırdığı söylenen adamlar elçiliğin yüklerini alıp yere koydu.[20] Tütsü dalları yaktılar, ilahi okudular, çan çaldılar, davul çaldılar ve çıtırdayan dalları yüklerin üstünde salladılar. Sonra Zemarkhos’un kendisini ateşin içinden geçirdiler.[20] Üç ardışık gün Zemarkhos, ipek perdeli, altın minder ve kaplarla donatılmış çadırlarda ağırlandı.[20] Dönüş yolunda Alan hükümdarı, Göktürk elçileri silahlarını bırakmadıkça onları kabul etmedi.[21] Attila’nın sarayında Romalılar solda, Hun soylusu Berichus’un altında oturdu.[22] Attila kabul edeceği Roma elçilerini, Nomus, Anatolius ya da Senator diye saydı, başkasını istemedi.[23]

Çin başkentinde konuklar için bir daire vardı. Heshana’nın annesi ve kocası Poshi Tegin, Sui başkentinde kalırken Devlet Törenleri Dairesi’nde barındırıldı.[5] Tang döneminde Uygur elçileri de orada kaldı ve 780’lerde imparator bir Uygur elçiliğinin yedi yüz adamını saraya kabul edip onları Yanxi kapısında karşıladı.[8] Wuzong zamanında bir Kırgız elçisi, Zhuwu Alp Sol, başkente varmak için üç yıl yürüdü. Wuzong onu o kadar beğendi ki Bohai elçisinin üstüne yerleştirdi. Baş bakanlar elçiyi Devlet Törenleri Dairesi’nde karşıladı, tercümanlar ona ülkesinin dağlarını, ırmaklarını ve göreneklerini sordu.[8] Li Deyu elçiliği, eski Wang hui tarzında, yabancı sarayların kaydı olarak bir resimle kaydetmeyi önerdi ve imparator kabul etti.[8] Bir Tang elçisi bozkırda daha kötü de yaşayabilirdi. Elçi Yuan Xiu, Uygur ordugâhında elli gün bekledi ve kağanı hiç görmedi.[8]

Tercümanlar

Elçinin ev sahibinin dilinde sözlere, ev sahibinin de bunları çevirecek bir adama ihtiyacı vardı. Konstantinopolis’te Göktürk mektubu Justinos’a bir tercümanla okundu.[2] Attila’nın sarayında Hunca ve Gotça, Romalılarla da Latince konuşulurdu ve Yunanca, Trakya’dan ve İlirya kıyısından gelen esirler dışında neredeyse kimse bilmezdi.[24] 449 tarihli Roma elçiliğinin tercümanı Bigilas’tı ve Priscus, Scottas’a başka bir tercümanla, Yukarı Moesia’dan bir esir olan Rusticius’la ulaştı.[25]

Tang, Soğdlulara dayandı. Soğdlular Soğdca, Türkçe ve Çince ile büyür, birçok tüccar elçilere tercümanlık ederdi.[26] Li Deyu imparatordan yeni tercümanlar istedi. Sarayın Türkçe tercümanları, diye yazdı, soy olarak Uygurdu. Kırgızlara kin tutacak, sadık çevirmeyecek ve Uygurlara başkentte aleyhlerine olan her şeyi bildirecekti. Dili bilen ve Uygurların akrabası olmayan adamlar istedi.[27] Bir çağdaş çalışma, adı geçen tercümanların sadakatsiz olduğuna dair kanıt bulmaz.[26]

Göktürk tarafı için bir çalışma, tercümanı, tilmaç’ı kağan sarayının makamları arasında sayar. Kaynakların makamın nasıl örgütlendiğini anlatmadığını, ama yine de var olması gerektiğini söyler.[28]

Tehlikeler ve alıkonma

Bir elçi öldürülebilir, zehirlenebilir, alıkonabilir ya da pusuya düşürülebilirdi. 546’da Bumin, Anagui’nin hakaretini getiren Rouran elçisini öldürdü.[1] 568’de I. Hüsrev’in Göktürk elçilerini İran sarayında zehirlettiği söylenir.[2] Üç ya da dördü dışında hepsi öldü ve İranlılar, İran’ın kuru iklimi onları öldürdü denmesine izin verdi.[2] Bunun cinayet mi, iklim mi olduğu, tarafsız olmayan Menandros’un anlatısından kesinleştirilemez. Eve dönerken Zemarkhos’a, Kophen ırmağında dört bin İranlının pusu kurduğu söylendi ve maiyet ileri keşif kolları gönderdi.[29] 576’da Türk Şad, Valentinos’u hemen öldürmekle tehdit etti. Valentinos, elçi öldürmenin hiç yapılmadığını, bunun utancının bütün insanlığa yayılacağını ve elçilerin barışın aracı olduğunu söyledi.[12] Bosporos düşünce Türk Şad Roma elçilerini alıkoydu, hakaret edip alay etti ve onları gönderdi.[30]

Alıkonma bir pazarlık hamlesiydi ve genellikle karşılıklıydı. İmparator Wu’nun savaşlarında Asya Hunları Han elçileri Guo Ji, Lu Chongguo ve başkalarını, toplam on heyetten fazlasını, alıkoydu, Hanlar da gelen Asya Hun elçilerini alıkoydu.[16] Shiji, Asya Hunlarının alıkonan her Asya Hun elçisi için bir Han elçisi alıkoyduğunu ve sayılar denkleşince salıverdiğini ekler.[7] Şanyu, Guo Ji’ye Han’la savaşmasını ya da boyun eğmesini söylediği için, Guo Ji’yi karşılayan görevliyi öldürttü. Guo Ji’yi alıkoydu ve kuzey denizine sürdü.[7] Lu Chongguo, Han bakımında ilaca rağmen ölen bir Asya Hun soylusunun cenazesini götürdü, şanyu bu ölümü cinayet sandı ve onu üç yıl, şanyu ölene kadar alıkoydu.[7] Asya Hun elçilerini geri götürmek için giden Su Wu on dokuz yıl alıkonuldu ve dokuz adamla döndü.[16] Zhang Qian on yıldan fazla alıkonuldu, ona bir eş verildi, bir oğlu oldu ve yetki nişanını elinden bırakmadı.[31] Şanyu Zhizhi, oğlunu geri götüren Han elçisi Gu Ji’yi öldürdü.[32]

Aynı örüntü altıncı ve yedinci yüzyıllarda da görülür. 565’te Mukan’ın kızını almaya giden Zhou heyeti kağanın ordugâhında yıllarca dönmesine izin verilmeden kaldı.[33] 621’de İlig Kağan Tang elçileri Su Gui, Zheng Yuanshu ve Zhangsun Shunde’yi alıkoydu, Tang da onun elçilerini birkaç heyet boyunca karşılık olarak alıkoydu.[19] Zizhi tongjian, Göktürklerin Zheng Yuanshu’nun Çula Kağan’ı zehirlediğinden kuşkulandığını ve onu alıkoyduklarını açıklar.[34] İlig yenilince Zhangsun Shunde’yi eve gönderdi ve barış istedi. Tang da Göktürk elçilerini, aralarında tegin Rehan ve Ashide olmak üzere salıverdi ve onlara altın ile ipek verdi.[19] 840’tan sonra Uygur kağanı Wujie, Kırgız kağanının eve gönderdiği Tang prensesi Taihe’nin maiyetini yakaladı ve Kırgız elçilerini öldürdü.[8] Tang’ın Mochuo dediği Kapgan Kağan, Tang sarayı isteklerinin bir kısmını reddedince Tang elçisi Tian Guidao’yu yakaladı. Sonra kızıyla evlenmeye gelen Tang prensi Wu Yanxiu’yu ve ona eşlik eden elçi Yan Zhiwei’yi hapsetti, Yan Zhiwei’yi kağan ilan etti.[35]

Bir çalışma, Göktürklerin elçi dokunulmazlığını ilke olarak tanıdığı, elçi suç işlediğinde ya da gönderen devlet düşmanlık gösterdiğinde bunu kenara bıraktığı sonucuna varır.[36]

Gözlem ve entrika

Elçiler bakar ve dinlerdi de. İlk görevinde, Prenses Qianjin’e eşlik ederken, Zhangsun Sheng kağanla avlandı, arazinin yapısını ve boyların gücünü inceledi ve hepsini gelecekteki imparatora bildirdi.[10] Onun öğüdüyle Sui, Tarduş’a bir elçi gönderdi. Daha sonra Yami’ye, Tiele’ye kendi elçilerini göndermesini öğretti ve on boydan fazlası Tarduş’tan ayrılıp Sui’ye geçti.[10]

Göktürk tarafı da elçileri kendi amacına kullandı. Qi’ye karşı birleşik sefer Jinyang’da başarısız olunca Zhou generali Yang Zhong imparatora, Göktürklerin silahlarının kötü, ödüllerinin cüzi olduğunu, çok liderleri olduğunu ve yasaları olmadığını söyledi. Denetlenmeleri zor görünüyordu, dedi, çünkü elçileri güçlerini yalan yere öğüyordu ve böylece saray elçilere cömert davranıyor, elçiler de zengin ödülleri bizzat almaya gidiyordu. Önceki ve sonraki bütün elçilerin boyunlarının vurulmayı hak ettiğini düşündü.[1] İmparator öğüdünü dinlemedi.[1] Zhou Shu ayrıca, Zhou başkentindeki Göktürklere saygılı davranıldığını ve ipek giyip et yiyenlerin genellikle binlerle sayıldığını söyler.[1]

Maximinus elçiliği, biçimin kötüye kullanılmasını en keskin haliyle gösterir. Attila’yı öldürme planı için altın taşıyordu. Attila’nın elçisi Edeco plana razı olmuş, sonra Attila’ya bildirmişti. Attila, elçi haklarına saygı duymasa Bigilas’ı çarmıha gerdireceğini söyledi.[37]

Sayılar ve sıklık

Kaynaklar birkaç sayı verir. Sui Shu, Prenses Anyi’nin 597’de Yami’yle evliliğini anlatırken Göktürklerin saraya öncesinde ve sonrasında 370 elçi heyeti gönderdiğini söyler.[5] Sui Shu, kağan İşbara için, yanına öncesinde ve sonrasında düzinelerce elçi geldiğini ve çoğuna nezaketsiz davrandığını söyler.[10] 576’ya gelindiğinde Konstantinopolis’te, önceki elçiliklerle gelmiş ve Valentinos’la eve dönmüş 106 Göktürk yaşıyordu.[12] Menandros, onların beraber geldiği Roma elçilerini sayar: Anankhast, Eutychius, Herodian, Kilikyalı Paulus ve Göktürklere iki kez gitmiş olan Valentinos’un kendisi.[12] Cefu Yuangui, Çin saraylarına gelen heyetleri sıralar. Yaklaşık 545’ten Sui sarayındaki son yabancı ziyaretlere, yani 616’ya kadar, Göktürk heyetleri öteki bütün yabancı heyetlerin toplamının neredeyse beşte biri kadardı.[38] Bir çalışma 545 ile 623 arasında 105 elçilik ziyareti sıralar.[39] Tang döneminde saray sayıları sınırlamaya çalıştı. 787’de bakan Li Mi, Uygur elçilerinin iki yüzü geçmemesini ve bin attan fazla satmamasını önerdi.[8][40] Kırgızlar 860 ile 873 arasındaki yıllarda üç kez geldi.[8]

Yolculuklar uzundu. Zemarkhos Konstantinopolis’ten 569 Ağustosunda ayrıldı.[11] Bir hesaba göre elçilik 571’in sonunda eve döndü.[41] Efesli Yuhanna elçilerin iki yıl yokluğundan söz eder.[42] Wuzong zamanında gelen Kırgız elçisi Tang başkentine varmak için üç yıl harcadı.[8]

Elçilikler tarih sırasıyla

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ a b c d e f g Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.1
  3. ^ a b c Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 123
  4. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Tongdian, juan 197
  5. ^ a b c d e f g h i j k l Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  6. ^ Şahin 2018, p. 139
  7. ^ a b c d e f Shiji, juan 110
  8. ^ a b c d e f g h i j k l Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  9. ^ Han Shu, juan 61; Shiji, juan 123
  10. ^ a b c d e Sui Shu (Book of Sui), juan 51
  11. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.2
  12. ^ a b c d e Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1
  13. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 7–8, p. 76–78
  14. ^ a b Ibn Fadlan
  15. ^ a b Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 2596–2671
  16. ^ a b c Han Shu, juan 54
  17. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 78, 80–81
  18. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 426
  19. ^ a b c d Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  20. ^ a b c Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3
  21. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.5
  22. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 91–92
  23. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 91
  24. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 86
  25. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 76–78, 80–81, 93
  26. ^ a b Lung 2010
  27. ^ Li Deyu's Letters to the Kirghiz, juan 15
  28. ^ Şahin 2018, p. 132
  29. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.4
  30. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.2
  31. ^ Han Shu, juan 61
  32. ^ Han Shu, juan 94
  33. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 9
  34. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 189
  35. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  36. ^ Şahin 2018, p. 139–140
  37. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 7–8, p. 76–78, 81
  38. ^ Ecsedy 1968, p. 143
  39. ^ Şahin 2018, p. 135
  40. ^ Mackerras 1972, p. 97
  41. ^ Blockley 1985, p. 267
  42. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 428
  43. ^ Han Shu, juan 54; Han Shu, juan 61
  44. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 7–8, 13–14
  45. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.2–4
  46. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 188
  47. ^ Sinor 1990, p. 267

Kaynaklar

Literatür

  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • R. Payne Smith (trans.), The Third Part of the Ecclesiastical History of John, Bishop of Ephesus (1860)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • M. Canard, La relation du voyage d'Ibn Fadlān chez les Bulgares de la Volga (1958)
  • Robert Dankoff (trans.), Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes (1983)
  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • Rachel Lung, Sogdian Translators in Tang China: An Issue of Loyalty (2010)
  • Şahin, Göktürk diplomasisi (552–630) (2018)
  • Ildikó Ecsedy, Trade-and-War Relations between the Turks and China in the Second Half of the Sixth Century (1968)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Kurumlar ve Unvanlar
Diplomacy of the Steppe Empires

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Envoys and Embassies.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/envoys-and-embassies/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026