Zizhi tongjian (Yönetime Yardım İçin Kapsamlı Ayna)

Çeviri

Göktürk Tumen, Rouranlara saldırdı ve onları büyük bir bozguna uğrattı.

Rouran kağanı Toubing kendi canına kıydı.

Veliaht prensi Anluochen, Anagui'nin amcaoğlu Dengzhu Qili ve Dengzhu'nun oğlu Kuti, hep birlikte halklarını alıp Qi'ye kaçtı.

Geri kalanlar ise Dengzhu'nun ikinci oğlu Tiefa'yı kendilerine hükümdar yaptı.

Tumen kendisine Yili Kağan adını verdi.

Eşine katun dedi.

Oğullarına ve kardeşlerine tegin dedi, ayrıca ordu yönetenlerin hepsine shad dedi.

Çeviri

Tieleler Rouranlara saldırmak üzereydi. Göktürk beyi Tumen onları yolda karşılayıp yendi ve elli binden fazla obadan oluşan bütün halkının bağlılığını kabul etti.

Tumen gücüne güvenerek Rouranlardan kız istedi.

Rouran kağanı Toubing çok öfkelendi ve bir adam gönderip ona şöyle hakaret ettirdi: “Sen benim demirci kölemsin. Bunu söylemeye nasıl cüret edersin!”

Tumen de öfkelendi, elçiyi öldürdü, onlarla ilişkisini kesti ve Wei'den kız istedi.

Wei başbakanı Tai, ona Changle Prensesi'ni eş olarak verdi.

Çeviri

Guiwei günü İlig Kağan ilerleyip Wei Nehri üzerindeki Bian Köprüsü'nün kuzeyine geldi ve durumu anlamak için güvendiği adamı Zhishi Sili'yi huzura çıkması için gönderdi.

Sili yüksek sesle şöyle dedi: “İlig ve Tuli adlı iki kağan bir milyon askerle geldi, şimdi buradalar.”

İmparator ona çıkıştı: “Ben senin kağanınla yüz yüze barış ve akrabalık ittifakı yaptım ve ona gönderdiğim altın ve ipek hediyeler önce de sonra da sayılamayacak kadar çoktu.

Senin kağanın ahde kendisi sırt çevirdi ve askerleri derinlere kadar getirdi. Bana karşı utanç duymuyor mu?

Rong ve Di olsan da senin de bir insan yüreğin var. Nasıl olur da büyük iyiliği büsbütün unutup gücünle övünürsün?

Seni şimdi ilk önce ben keseceğim!”

Sili korkup hayatını bağışlamasını diledi.

Xiao Yu ve Feng Deyi onun nezaketle geri gönderilmesini istedi. İmparator şöyle dedi: “Şimdi geri gönderirsem düşman ondan korktuğumu söyler ve daha da saldırganlaşır.” Böylece Sili'yi Menxia Dairesi'nde hapse attırdı.

İmparator kendisi Xuanwu Kapısı'ndan çıktı ve Gao Shilian, Fang Xuanling ve öteki atlılarla doğrudan Wei Nehri kıyısına gitti. İlig ile nehrin iki yakasından konuştu ve ahdi bozduğu için ona sitem etti.

Göktürkler çok şaşırdı ve hepsi atından inip sıra sıra eğildi.

Çok geçmeden ordular birbiri ardınca geldi ve sancaklar ile zırhlar ovayı kapladı. İlig, Zhishi Sili'nin dönmediğini ve imparatorun hafif donanımla kendi gelmiş, ordusunun çok görkemli olduğunu görünce korku belirtisi gösterdi.

O gün İlig gelip barış istedi ve imparator fermanla kabul etti. İmparator aynı gün saraya döndü.

Yiyou günü imparator yeniden şehrin batısına gitti, beyaz bir at kesti ve Bian Köprüsü üzerinde İlig ile ant içti. Göktürkler birliklerini çekti.

Çeviri

Dört yandaki yabancıların hükümdarları saray kapısına gelip imparatordan Göksel Kağan olmasını istedi.

İmparator şöyle dedi: “Ben büyük Tang'ın göksel oğluyum. Bir de kağanlık işini yapmaya mı inmeliyim?”

Vezirler ve dört yandaki yabancıların hepsi “Bin yıl yaşa!” diye bağırdı.

Bundan sonra kuzeybatıdaki hükümdarlara gönderilen mühürlü mektuplarda imparatordan hep Göksel Kağan diye söz edildi.

Gengchen günü sefer komutan yardımcısı Zhang Baoxiang birlikleriyle Shaboluo'nun karargâhına ansızın ulaştı, İlig'i esir alıp başkente gönderdi. Suni bütün halkıyla teslim oldu ve çölün güneyindeki topraklar boş kaldı.

Göktürk İlig Kağan Chang'an'a geldi. Yazın, dördüncü ayda, wuxu günü imparator Shuntian Kulesi'ne çıktı, törensel eşyaları görkemle dizdirdi, İlig'i huzuruna alıp suçlarını sayarak şöyle dedi:

“Sen babanın ve ağabeyinin mirasına dayanıp taşkınlığa ve zulme yöneldin, yok oluşu kendi elinle getirdin. Birinci suç budur.

Benimle defalarca ant içip sonra ona sırt çevirdin. İkinci suç budur.

Gücüne güvenip savaşı sevdin ve açıkta kalan kemikler çalılık gibi yayıldı. Üçüncü suç budur.

Ekinlerimi çiğnedin ve oğullarımı ve kızlarımı yağmaladın. Dördüncü suç budur.

Suçlarını bağışladım, devletini ayakta tuttum, sen ise oyalanıp gelmedin. Beşinci suç budur.

Ama Bian Köprüsü'nden beri bir daha büyük bir akınla saldırmadın ve bu yüzden ölümden kurtuldun.”

İlig ağlayarak teşekkür etti ve geri çekildi.

Çeviri

Baharda, birinci ayda Li Jing üç bin seçme atlıyla Mayi'den çıkıp ilerledi ve Eyang Sırtı'nda karargâh kurdu. Geceleyin Dingxiang'a saldırıp onu ele geçirdi.

Göktürk İlig Kağan, Jing'in ansızın geleceğini beklemiyordu ve çok korktu. Şöyle dedi: “Tang bütün devletiyle gelmediyse Jing tek başına bir orduyla buraya gelmeye nasıl cüret eder!”

Maiyeti günde birkaç kez ürktü ve o da karargâhını çölün ağzı olan Qikou'ya taşıdı.

Li Shiji, Yunzhong'dan çıkıp Göktürklerle Baidao'da savaştı ve onları büyük bir bozguna uğrattı.

Jiachen günü Li Jing, Göktürk İlig Kağan'ı Yinshan'da yendi.

Bundan önce İlig yenilmiş ve Demir Dağ'a kaçmıştı. Yanında hâlâ on binlerce kişi kalmıştı.

Bunun üzerine Jing birliklerini düzenleyip geceleyin yola çıktı, Shiji onu izledi. Ordu Yinshan'a ulaştı, bin çadırdan fazla Göktürk çadırıyla karşılaştı ve onları esir alıp orduyla birlikte götürdü.

Jing, Wuyi'li Su Dingfang'ı iki yüz atlıyla öncü olarak gönderdi. Sisten yararlanarak ilerlediler ve kağanın çadırına yedi li kala düşman onları fark etti.

İlig bin li atan bir ata binip ilk kaçan oldu. Jing'in ordusu varınca düşman kitlesi dağıldı.

Jing on binden fazla baş kesti, yüz binden fazla erkek ve kadını esir aldı, birkaç yüz bin baş karışık hayvan ele geçirdi, Sui Prensesi Yicheng'i öldürdü ve oğlu Dieluozhi'yi yakaladı.

Toprakları Yinshan'ın kuzeyinden büyük çöle kadar genişletti ve zaferi açık bir bildiriyle duyurdu.