Yueban, Wei Shu’ya göre, Kuzey Asya Hunlarının geri kalanı batıya giderken geride kalan koludur. Metne göre kuzey şanyu batıda Kangju’ya kaçtı. Peşinden gidemeyecek kadar güçsüz olanlar Kuça’nın kuzeyinde kaldı.[1] Wei Shu, Yueban ülkesini Wusunların kuzeybatısına yerleştirir ve beşinci yüzyılda Kuzey Wei’ye giden elçiliklerini kaydeder.[1] Metne göre âdetleri ve dilleri Gaochelerinkiyle aynıydı.[1][2] Bazı araştırmacılara göre, geride kalan kuzey Asya Hunlarının kolu olan Yueban bu yüzden, Türkçe konuşan boylar arasında sayılan Gaochelerin dilini konuşuyordu.[2]

Köken

Han tarafının hikâyesi, Yueban başlamadan biter. MS 89’da generaller Dou Xian ve Geng Bing, Shuofang’dan sekiz bin atlıyla Kuzey Asya Hunlarına karşı yola çıktı. Onlara Duliao ordusunun birlikleri ve Güney Şanyu’nun otuz bin atlısı katıldı. Kuzey Asya Hunlarını yendiler. Kuzey şanyu kaçtı. Alınan baş ve esir sayısı iki yüz binden fazlaydı.[3][4] Bu sayılar cezalandırılacak bir prensin zafer taşından gelmiş olabilir ve başarı söylendiği kadar büyük olmamış olabilir.[5] Yongyuan’ın üçüncü yılında, yani MS 91’de, Sağ Albay Geng Kui onu yeniden yendi. Hou Han Shu’ya göre kuzey şanyu bilinmeyen bir yere kaçtı.[3] Küçük kardeşi Sağ Guli Kralı Yuchujian kendini şanyu ilan etti. Yuchujian birkaç bin kişiyle Puleihai’de durdu ve sınıra elçiler gönderdi. Dou Xian onun Kuzey Şanyu yapılmasını önerdi ve saray bunu kabul etti. Beşinci yılda Yuchujian Han’a karşı döndü ve kuzeye geri gitti. Han subayları Wang Fu ve Ren Shang bin atlıyla onu izledi ve onu geri çekti. Onu öldürdüler, halkı da dağıtıldı.[3] Kuzey Asya Hunlarına karşı seferlerin kendi maddesi vardır.

Hou Han Shu’daki kuzey şanyu anlatımı Kangju’dan da Jinwei Dağı’ndan da söz etmez.[3] Wei Shu ikisini de sağlar. Wei Shu’ya göre Yueban kuzey şanyunun halkıydı ve Han generali Dou Xian onları kovmuştu. Şanyu Jinwei Dağı’nı aşıp batıda Kangju’ya gitti.[1] Gidemeyecek kadar güçsüz olanlar Kuça’nın kuzeyinde yaşadı. Orada birkaç bin lilik bir ülkede iki yüz binden fazla kişi yaşıyordu. Bölüm, Liangzhou halkının onlar için hâlâ Şanyu Wang (單于王) dediğini ekler.[1][6] Bazı araştırmacılar Wei Shu’nun Yueban anlatısını bir efsane sayar, devletin daha önce var olduğunu ve Asya Hunları tarafından ancak MS 91’de egemenlik altına alındığını söyler.[7] Bir başkası Yueban’ı, Tanrı Dağları’nın eski Asya Hunları ile 91’de Orhun’dan gelen Asya Hunlarının karışımı sayar.[7] Bu soy bağı Wei Shu’nun kendi ifadesidir. Wei Shu’nun bir soyağacını mı kaydettiği, yoksa Wei sarayının Kuzey Asya Hun geleneğinden gelen bir halka verdiği etiketi mi kaydettiği karara bağlanmamıştır.[8]

Ülke ve halk

Bölüm ülkeyi iki biçimde yerleştirir. Ülke Wusunların kuzeybatısındadır, ayrıca Kuça’nın kuzeyindedir.[1] Bir öneri bu iki yerleştirmeyi bağdaştırır. Bu durumda ülke Kuça’nın kuzeyindeki Yulduz havzasının dağlık kuşağındaydı. Büyük bir devlet olarak Issık Göl’ün kuzey kıyısına kadar uzanmış olabilir, burası Wusunların kuzeybatısıdır.[9]

Wei Shu’ya göre halk Hu’lardan daha temizdi. Saçlarını kaşlarının hizasında keserlerdi.[1] Aynı bölüm, âdetlerinin ve dillerinin Gaochelerinki olduğunu söyler. Dilin kendisi hakkında hiçbir şey kaydedilmemiştir.

Rouranlarla ilişkiler

Yueban bir zamanlar Rouranlarla dostane ilişkideydi. Wei Shu, krallarının birkaç bin adamla Rouran kağanı Datan ile buluşmak için Rouran ülkesine girdiğini anlatır. Sınırdan yüz li içeride Rouranların giysilerini yıkamadığını, saçlarını bağlamadığını, ellerini yıkamadığını ve kadınların kapları yalayarak temizlediğini gördü. Adamlarına kendisini bir köpekler ülkesine kandırdıklarını söyledi ve geri sürdü. Datan arkasından atlılar gönderdi ama onu yakalayamadı. O günden sonra iki halk düşman oldu ve sık sık birbiriyle savaştı.[8][10]

Kuzey Wei’ye elçilikler

Wei Shu yıllıkları, Yueban’ı Taiyan’ın üçüncü yılının üçüncü ayında, yani MS 437’de haraçla elçi gönderen dokuz devlet arasında sayar: Kuça, Yueban, Yanqi, Cheshi, Sute, Shule, Wusun, Kepantuo ve Shanshan.[11] Zizhi tongjian aynı dokuz devletin haracını 435 yılı altında verir.[12] Orada Wei sarayının bu elçiliklerden ne anladığı da anlatılır. Hükümdar şunu fark etmişti: Han zamanında batı devletleri bir şey istediklerinde alçakgönüllü sözlerle gelirdi. Bir şey istemediklerinde ise küstah davranırdı, çünkü kendilerini ulaşılmaz bilirlerdi. Bu yüzden artık elçi göndermek istemedi. Memurları ısrar etti ve o, Wang Ensheng’i yirmi heyetle gönderdi. Rouran, heyetleri kumları geçerken yakaladı. Ensheng’i kağanlarının, yani Chilian Kağan’ın, yani Wuti’nin önüne çıkardılar. Ensheng Wei tılsımını elinde tuttu ve eğilmedi. Wei hükümdarı kağanı azarladı ve kağan heyeti geri gönderdi. Heyet batıya hiç ulaşamadı.[12]

Taiping Zhenjun’un dokuzuncu yılının altıncı ayında, yani MS 448’de Yueban, Rouran’a kraliyet ordusuyla birlikte saldırmayı istemek üzere elçiler gönderdi.[13] Wei imparatoru kabul etti.[13] Zizhi tongjian aynı isteği 448 yılı altında verir ve adı ters sırayla yazar (般悅). Ülkenin Pingcheng’den on binden fazla li uzakta olduğunu söyler. Teklifin Rouran’a doğudan ve batıdan saldırı olduğunu kaydeder.[14] İmparator sekizinci ayda bütün ordulara alarm verdi. On ikinci ayda veliaht prens, sefer sarayında ona katıldı. Veliaht prens seferle birlikte Shouxiang şehrine kadar kuzeye gitti. Rouran görmediler. Şehre tahıl yığdılar ve bir garnizon bırakıp geri döndüler.[13]

449’un birinci ayında imparator kendisi kuzeye gitti.[13] İkinci ayda bir Rouran reisi bin haneden fazlasıyla karşıya geçti. Rouran kağanı Tuhezhen uzağa kaçtı.[13] İmparator dokuzuncu ayda yeniden yürüdü. Zizhi tongjian’a göre bundan sonra Rouranlar zayıfladı ve Wei sınırına yaklaşmaya artık cesaret edemedi.[15] Yıllıklar ve Zizhi tongjian sahada Yueban birliklerinden söz etmez.[15] Wei Shu’nun Yueban bölümü, bundan sonra her elçilikte haraçla geldiklerini söyler.[1]

448 elçileri arasında bir hokkabaz vardı: 幻人 (huanren).[16] Hokkabaz, ülkesinde büyük büyücüler (術人) olduğunu söyledi. Rouran Yueban’a akına geldiğinde bu adamlar kesintisiz yağmur, sert rüzgâr, yoğun kar ve büyük seller getirmişti. Bu yüzden her on Rouran’dan iki ya da üçü donmuş ya da sel tarafından sürüklenmişti.[17] Wei imparatoru Taiwu, Yueban’ın davul ve dans ritimlerinin Müzik Dairesi’ne alınmasını emretti.[18] Hokkabaz ayrıca bir adamın boğaz damarını kesebileceğini ya da başına öyle vurabileceğini söyledi ki kafatası çöksün. Kanın birkaç yarım litre ya da bir ölçek akmasına izin verebileceğini de söyledi. Sonra, dedi, adamın ağzına iyileştirici otlar koyuyordu. Kanama duruyor, yaralar bir ay içinde kapanıyor ve iz kalmıyordu.[19] İmparator buna inanmadı. Mahkûmlar üzerinde denetti ve her deneme başarılı oldu.[20] Hokkabaz otların Çin’deki birçok ünlü dağda yetiştiğini söyledi. İmparator adamlara bu sanatı öğretti ve hokkabaza cömertçe davrandı.[20] Havayı değiştiren bu büyücüler, sonraki Türk halklarından bilinen yağmur taşının (yada) kullanıcıları olarak tanımlanmıştır. Rapor, bu büyücülerin taş kullandığını söylemez.[21] Kam maddesi, hokkabazın bu türden bir ayin uzmanı olduğu görüşünü sunar.

Eftalit sorunu

Yueban, Eftalitlerle özdeşleştirilmiştir. Eftalitler bu durumda Yueban’ın batıya göçen kısmıdır.[9] Buna karşı beş gerekçe öne sürülmüştür.[9] Birincisi, Wei Shu Eftalitleri ve Yueban’ı iki ayrı maddede kaydeder. Wei sarayı ile Yueban müttefikti ve sarayın tarihçileri, birini ötekiyle karıştıran malzemeyi pek korumazdı. İkincisi, Çin kaynakları Eftalitleri Cheshi’nin ya da Büyük Yuezhilerin bir türü yapar. Hiçbiri Eftalitleri Asya Hunu yapmaz, oysa Wei Shu Yueban’ın Asya Hun soyundan olduğunu belirtir. Üçüncüsü, Çinliler Eftalitleri t sesi taşıyan karakterlerle yazar ve Yueban adında böyle bir ses yoktur. Dördüncüsü, Tongdian Eftalitlerin başlangıçta Rouran’a tabi küçük bir devlet olduğunu söyler ve bu olay beşinci yüzyılın ortasındadır. O sırada Yueban birkaç bin lilik ve iki yüz binden fazla nüfuslu bir ülkeyi yönetiyordu ve Wei ile birlikte Rouran’a saldırabiliyordu. Sonuncusu, Wei Shu Eftalitlerin dilinin Gaochelerinki olmadığını, Yueban’ın dilinin ise olduğunu söyler.[9]

Yueban hakkında kaydedilen her şey Çin saray tarihlerinden gelir. Bu kayıtların hiçbiri, Yueban’ın kendilerine ya da hükümdarlarına ne dediğini bildirmez.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h Wei Shu, juan 102; 内田吟風 1971, p. 249
  2. ^ a b Litvinsky 1996, p. 315
  3. ^ a b c d Hou Han Shu, juan 89
  4. ^ Ögel 2015, p. 287–297
  5. ^ Ögel 2015, p. 291
  6. ^ Ögel 2015, p. 297–301
  7. ^ a b Ögel 2015, p. 299
  8. ^ a b Wei Shu, juan 102
  9. ^ a b c d 内田吟風 1971, p. 250
  10. ^ Ögel 2015, p. 298
  11. ^ Wei Shu, juan 4
  12. ^ a b Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 122
  13. ^ a b c d e Wei Shu, juan 4
  14. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 125
  15. ^ a b Wei Shu, juan 4; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 125
  16. ^ Wei Shu, juan 102; Erkoç 2026, p. 247–249
  17. ^ Wei Shu, juan 102; Erkoç 2026, p. 247
  18. ^ Wei Shu, juan 102; Erkoç 2026, p. 247–248
  19. ^ Wei Shu, juan 102; Erkoç 2026, p. 248–249
  20. ^ a b Wei Shu, juan 102; Erkoç 2026, p. 249
  21. ^ Erkoç 2026, p. 248

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 魏書西域傳原文考釋（中） (1971)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Asya Hunlarında Dinî İnançlar (Religious Beliefs of the Xiongnu) (2026)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler5

Dinler
Kam (Turkic Shaman) · Water Cult · Yada Stone
Tartışmalar
The Huns and the Xiongnu · The origin of the Avars

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Yueban.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/yueban/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026