Duman (Touman)

Duman, herhangi bir kaynağın adını andığı ilk Asya Hun hükümdarıdır. Shiji’de Qin’in kuzeye ittiği şanyu olarak görünür. Anlatıdan ise kendi muhafızı tarafından, kendi av sahasında vurulmuş bir adam olarak çıkar.^[1] Arada dört cümlelik bir anlatı vardır. Bu anlatı bozkır tarihinin en sonuçlu saltanatlarından birini kapsar, çünkü oğlunun ondan aldığı devlet, onun bir arada tuttuğu devletti.

頭曼ÇinceShiji
DumanTürkçe

Çinliler adı 頭曼 diye yazdı. Ad, Türk geleneğine uyularak her dilde Duman olarak yazılır. Başlıkta ne Touman ne de Douman geçer. Çince biçim başlıkta parantez içinde kalır. Kaynakların verdiği biçim odur ve iki biçimin özdeşliği, ad hakkında söylenebilecek olanın tamamıdır. Sesin okunuşu konusunda görüşler ayrılır. On sekizinci yüzyılda işaretler Teoman diye okunuyordu.^[2] Daha eski bir öneri adı, kişiler ve boylar için de kullanılan Türkçe tümen, “on bin”, sözcüğü sayar.^[3] Üçüncü bir öneri, aynı işaretler için Toban sesine izin verdiği söylenen eski Çin sözlüklerine dayanır.^[2]

Qin sınırı

Shiji onu Çin’in güçlü olduğu bir ana yerleştirir. Qin altı devleti yıkmıştı. İlk imparator Meng Tian’ı yüz bin adamla kuzeye, Hulara karşı gönderdi. Meng Tian, Sarı Nehir’in dirseğinin güneyindeki bütün toprakları aldı ve nehri sınır yaptı. Nehir boyunca kırk dört surlu ilçe kurdu ve bunları doldurmak için oraya mahkûm yerleşimciler getirdi.^[1]^[4] Surlar hattı Lintao’dan Liaodong’a uzanıyordu. Uzunluğu on bin liden fazlaydı.^[1] Bölüm bunun ardından durumu doğrudan anlatır. O sırada Donghular güçlüydü, Yuezhiler gelişiyordu. Asya Hunlarının şanyusuna Touman denirdi. Touman, Qin’e karşı koyamadı ve kuzeye çekildi.^[1]^[5]

Shiji, Qin tarafına da bir saik verir. MÖ 215’te Yan’dan, denizde seyahat etmiş Lu adında bir adam ilk imparatora bir kitap verdi. Kitap Huların Qin’i yıkacağını söylüyordu. İmparator bunun üzerine Meng Tian’a ordusuyla kuzeye gitmesini emretti.^[6] Kehanetin iki yorumu vardır. Biri Hu’yu kuzey halkları sayar. Öbürü sözcüğü, saltanatı hanedanı bitiren imparatorun kendi oğlu Huhai’ye yorar.^[7]

Bir kuram, Asya Hun birliğini bu baskıya verilmiş bir karşılık sayar. Bu durumda güçlü bir Çin kuzeyin boylarını birleşmeye zorladı ve Çin düştüğünde bu boylar daha iyi örgütlenmiş olarak geri geldi.^[8]^[9] Farklı bir kuram boyların kendiliğinden birleştiğini reddeder. Mete Han’ın onları sonradan birleştirdiğini savunur.^[10] Üçüncü bir kuram Çin’i etkin ortak sayar. Sınırın, bozkırdaki büyük göçebeliğin öncesine düşen Çin büyümesinden biçim aldığını ve göçebelerin baskısının Qin’in çöküşünde ya da Han’ın yükselişinde şiddetli bir önem taşımadığını savunur.^[11] Dördüncü bir anlatım bozkır imparatorluğunu kıyılardan büyütür. Çin’in kenarlarından, Altay ormanlarından ve vahalardan gelen yarı göçebe gruplar açık bozkıra girdi. Orada, sınır yaşamının uzlaşmalarını geride bıraktıktan sonra, Duman ve Mete Han’la ortaya çıkan biçimi aldılar.^[12] Shiji bu kuramın ikinci yarısını yeterince açık biçimde destekler. On yıldan fazla sonra Meng Tian ölmüştü, vasal krallar Qin’e sırt çevirmişti ve ülke karışıklık içindeydi. Sınırdaki mahkûm yerleşimcilerin hepsi evine dönmüştü. Asya Hunlarının yeniden yeri vardı, nehri geçip eski hatta geri geldiler.^[1]^[13]

Bu yıllardan Duman’ın adını taşıyan bir yer kayıtlıdır. Wuyuan idari bölgesinden (komutanlık) kuzeybatıya giden yolda Duman Kenti denen bir kale vardı. Bozkıra giden yolu koruyan kaleler ve işaret kuleleri arasında yer alıyordu.^[14] Birliğin baskı altında mı kurulduğunu, yoksa yalnızca baskıyla mı sınandığını kaynaklar karara bağlamaz. Görüşleri bozkır imparatorluğunun oluşumu maddesi ortaya koyar.

MÖ 215 civarında Doğu Asya haritası: Meng Tian’ın Ordos’u aldığı Qin, Sarı Nehir’in kuzeyinde Duman’ın Asya Hunları, doğuda Donghular, Dunhuang ile Qilian dağları arasında Yuezhiler, bir başka görüşe göre Tanrı Dağları’nda — MÖ 215 civarı: Qin’in ilk imparatoru Meng Tian’ı kuzeye gönderir. Meng Tian, Sarı Nehir’in büyük dirseğinin içindeki Ordos’u alır ve nehri sınır yapar. Asya Hun şanyusu Duman kuzeye çekilir, ne kadar uzağa gittiğini kaynak söylemez. Doğuyu Donghular, Dunhuang ile Qilian dağları arasındaki toprağı Yuezhiler tutar, bir başka görüş onları Tanrı Dağları’na yerleştirir. Modern harita, bozkırdaki sınırlar yaklaşıktır.

MÖ 209’da öldürülmesi

Duman’ın Mete Han adında bir varisi ve ona bir küçük oğul doğuran gözde bir eşi vardı. Küçük oğlunu varisin yerine geçirmek istedi. Mete Han’ı rehin olarak Yuezhilere gönderdi. Ardından Yuezhilere aceleyle saldırdı. Saldırı, Duman’ın kendisi hiçbir şey yapmadan rehinenin ölümünü kesinleştirecekti.^[1] Mete Han Yuezhilerden iyi bir at çaldı ve atını sürüp eve döndü. Duman bunun üzerine onu yürekli buldu ve ona on bin atlı verdi.^[1] Mete Han’ın bu atlılarla neler yaptığı kendi maddesinde anlatılır. Olay MÖ 209’da bir avda sona erdi: Duman’ın oğlu babasına ıslık çalan bir ok attı ve maiyetteki her atlı onunla birlikte ok attı.^[1] Üvey anne, küçük oğul ve izlemeyen vezirler aynı gün öldürüldü.^[1]

Anlatının güvenilirliği

Yukarıdakilerin hepsi tek bir eserin tek bir bölümüne dayanır. Shiji, olaylardan yaklaşık doksan yıl sonra ve Çin tarafından yazıldı. Han Shu anlatıyı tekrarlar ve ikinci bir tanık değildir. Hiçbir Asya Hun anlatısı yoktur. Islık çalan okun hikâyesi, başarılı bir saltanattan geriye doğru anlatılmış bir kurucu hikâyesinin biçimini taşır. Bu biçim hikâyeyi yanlış yapmaz, kaynaklardaki hiçbir şey de ona karşı çıkmaz. Bölüm çerçeveyi gerçekten ortaya koyar. MÖ 209’dan önce yerinde duran bir Asya Hun hükümdarı vardır, bir Çin ordusu onu Ordos’tan çoktan itmiştir ve onun zaten bir hükümdarlık merkezi, bir varisi ve bir muhafızı vardır.^[1] Onun şanyu unvanını zaten kullandığından kuşku duyulmuştur. Unvan, ilk imparatorun MÖ 221’de benimsediği Çince huangdi’yi taklit eder. Meng Tian’ın yenmiş olduğu bir hükümdar için bu küstahça bir iddia olurdu. Unvanı ilk alan Mete Han olabilir ve Shiji’nin “Touman şanyu”su sonradan metne geri yazılmış olabilir.^[15]

Notlar

^ a b c d e f g h i j Shiji, juan 110
^ a b Ögel 2015, p. 83
^ Lattimore 1951, p. 450
^ Ögel 2015, p. 101
^ Ögel 2015, p. 118
^ Ögel 2015, p. 97
^ Ögel 2015, p. 99
^ Golden 1992, p. 60
^ Ögel 2015, p. 103, 106–107
^ Ögel 2015, p. 145
^ Lattimore 1951, p. 460–461
^ Lattimore 1951, p. 452–454, 523–527
^ Ögel 2015, p. 118–119
^ Ögel 2015, p. 104–105
^ Kurakichi 1930, p. 76–77

Kaynaklar

Shiji, juan 110
Han Shu, juan 94 (after Shiji)

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
Shiratori Kurakichi, On the Territory of the Hsiung-nu Prince Hsiu-t'u Wang and His Metal Statues for Heaven-worship (1930)