Doğu bozkırına iki yüzyıl hükmeden ve Han Çini'nin başlıca hasmı olan konfederasyon. Olaylar Çin kaynaklarının sırasıyla izlenir: kendi oğlu tarafından öldürülen hükümdar, o oğlun kurduğu imparatorluk, sınıra sükûnet satın alan antlaşma, onu bozan savaş, konfederasyonun bölünmesi ve kuzey yarısının sonu. Son durak, Avrupa Hunlarının Asya Hunlarının devamı olup olmadığı tartışmasıdır.
1/15
Asya Hunları (Xiongnu)
MÖ 209–155
Konfederasyonun kendisi: ne olduğu, hakkında ne bilindiği ve bunun kimin aracılığıyla bilindiği.
Asya Hunları, MÖ üçüncü yüzyılın sonundan itibaren doğu bozkırına hükmeden ve iki yüzyıl boyunca Han Çini'nin başlıca hasmı olan konfederasyondu. Kendilerine ait hiçbir metin bırakmadılar. Bu yüzden onlar hakkında bilinen her şey Çin kaynaklarından gelir, ve Çin kaynaklarının köken anlatısı birbirinden farklı en az üç şeyi tek bir ad altında birleştirir. Shiji onları surlu şehri ve ziraati olmayan göçebeler olarak anlatır. Ivolga'daki ve Egiin Gol vadisindeki kazılar ise yerleşimleri ve tahılı gösterir. Madde, sonraki kağanlıkları en çok ilgilendiren iki açık soruyu da içerir: hükümdarlarının hangi dili konuştuğu ve Aşinaların onlardan çıkıp çıkmadığı.
Asya Hunları (Xiongnu)
2/15
Duman (Touman)
† MÖ 209
Bir kaynağın adını andığı ilk Asya Hun hükümdarı ve saltanatını bitiren av.
Duman, bir kaynağın adını andığı ilk Asya Hun hükümdarıdır. Shiji onu Çin'in güçlü olduğu bir ana yerleştirir. Qin, Meng Tian'ı yüz bin kişiyle kuzeye gönderdi ve Sarı Nehir'in kıvrımının güneyindeki toprakları aldı. Bölüm, Touman'ın Qin'e denk olamadığını ve kuzeye çekildiğini söyler. Varisi Mete Han'un yerine küçük bir oğlunu geçirmek istedi, Mete Han'u rehin olarak Yuezhilere gönderdi ve ardından onlara saldırdı. Mete Han bir at çalıp eve döndü ve MÖ 209'da bir avda babasını okla vurdu. Bütün bunlar, olaylardan yaklaşık doksan yıl sonra yazılmış tek bir bölümde durur.
- Asya Hunları (Xiongnu)
3/15
Bagatur (Modu Chanyu)
MÖ 209–MÖ 174
Babasını öldüren ve konfederasyonu bir imparatorluğa dönüştüren oğul.
Mete Han, MÖ 209'da babasını öldürerek tahta çıktı. MÖ 174'te öldüğünde Asya Hunları bozkıra Mançurya'dan Tarım'a kadar hükmediyordu, bir Han imparatorunu sahada yenmişti ve Han sarayına yıllık ödemelerden oluşan bir antlaşma kabul ettirmişti. Atlılarını ıslıklı oklarla, her adam onun nişan aldığı yere ok atana kadar eğitti, sonra oku Duman'a çevirdi. Yuezhileri batıya sürdü, kuzeyde beş halkı boyunduruğu altına aldı. Shiji devletinin düzenini de sıralar: Bilge Kralları, on bin atlıdan oluşan yirmi dört komutan, üç soylu boy ve yıl içinde üç toplantı. Bagatur, 冒頓 yazısının önerilen bir okunuşudur.
- Asya Hunları (Xiongnu)
4/15
Donghu
MÖ 300–MÖ 206
Doğudaki komşu ve Mete Han'ın saldırıyla yanıtladığı üç istek.
Donghular, Asya Hunlarının doğu yanındaki güçtü. Shiji'ye göre Duman'ın zamanında Donghular güçlü, Yuezhiler ise gürbüzdü. Mete Han'dan babasının bin li gidebilen atını istediler, o da verdi. Cariyelerinden birini istediler, onu da verdi. İki halk arasındaki boş toprağı istediler. Mete Han, bunun verilmesini öneren danışmanların başını kestirdi ve toprağın devletin temeli olduğunu söyledi. Donghular onun boyun eğişini korkuya yormuş ve hazırlık yapmamıştı. Mete Han onların kralını yok etti, halkını ve sürülerini aldı. Çin tarihleri Siyenpileri ve Wuhuanları Donghulardan geriye kalanlara bağlar.
5/15
Baideng Kuşatması
MÖ 200
Yedi gün kuşatılan bir Han imparatoru ve çemberden çıkış yolu.
MÖ 200 kışında ilk Han imparatoru Gaozu, Han kralı Xin'in Mayi'de Asya Hunlarının tarafına geçmesinin ardından Mete Han'a karşı sahaya çıktı. Mete Han yenilmiş görünerek Han ordusunu peşinden çekti. Han ordusu çoğu yaya üç yüz yirmi bin kişiyle kuzeye geldi. Gaozu yayalarından önce Pingcheng'e ulaştı ve Mete Han onu yedi gün boyunca Baideng'de kuşattı. Şanyu'nun eşine gizlice gönderilen bir hediye ve iki müttefik komutanın gelmemesi, Mete Han'ın çemberin bir köşesini açmasına yol açtı. Gaozu her adama yayını çekip dışarı dönmesini emretti ve birliği aradan geçirip çıkardı.
- Asya Hunları (Xiongnu)
6/15
Heqin
MÖ 198–MÖ 133
Yetmiş yıllık sükûneti satın alan düzenleme ve nasıl okunduğu.
Heqin, Han'ın kuzey sınırında yetmiş yıl boyunca sükûnet satın aldığı düzenlemeydi: şanyu'nun eşi olacak imparatorluk hanedanından bir kadın, her yıl belirli miktarda pamuk ipliği, ipek, şarap, pirinç ve yiyecek, açık tutulan sınır pazarları ve iki hükümdarı kardeş kılan bir ant. MÖ 162 tarihli Han mektubu onu iki egemen arasındaki bir bölüşüm olarak okur. Asya Hun mektupları ise teslimatları küçük bir sarayın büyük bir saraya gönderdiği şey olarak okur. Şanyu'nun tarafına geçen Han hadımı Zhonghang Yue, Asya Hun sarayının içinde, Çin mallarına duyulan zevkin Asya Hunlarını Han'ın eline vereceğini savundu.
7/15
Laoshang Chanyu
MÖ 174–MÖ 161
İmparatorluğu elinde tutan oğul, firari Zhonghang Yue ve başkente bir günlük at yolu kalan akın.
Kişisel adı Jiyu olan Laoshang, imparatorluğu devraldı ve saltanatını onun elde tutulabileceğini göstermekle geçirdi. Shiji, Yuezhi kralını öldürdüğünü ve başını bir içki kabına çevirdiğini söyler. Tahta çıkışında gönderilen Han prensesiyle birlikte Zhonghang Yue adlı bir hadım geldi. Zhonghang Yue şanyu'nun tarafına geçti, subaylarına yazılı kayıt tutmayı ve insanları ile hayvanları sayımla saymayı öğretti, Asya Hunlarına da Han mektuplarını daha uzun bir levhada, daha geniş bir mühürle yanıtlattı. MÖ 166'da şanyu yüz kırk bin atlıyla Zhaona'ya girdi ve keşifçileri başkentten bir günlük at yolu uzaktaki Tatlı Pınarlar'da görüldü.
- Asya Hunları (Xiongnu)
8/15
Mayi pususu
MÖ 133
Hiç yapılmayan savaş ve heqin'in sonu.
MÖ 133'te Han, sansür başkanı Han Anguo'nun komutasında üç yüz bin adamı sınır kasabası Mayi'nin çevresinde pusuya yatırdı. Sınırın ötesinde kaçak mal ticareti yapan Mayili Nie Wengyi, şanyu Junchen'e kasabayı satmayı önerdi. Junchen yüz bin atlıyla Wuzhou geçidine girdi. Kasabaya yüz li kala, ülkeye dağılmış, başında çoban olmayan sürüleri gördü, ilerlemek yerine bir gözetleme kulesine saldırdı ve yakaladığı subaydan onu neyin beklediğini öğrendi. Tek ok atılmadan geri çekildi. Shiji, Asya Hunlarının o andan sonra heqin'i bozduğunu ve sınıra sayılamayacak kadar çok akın yaptığını söyler.
- Asya Hunları (Xiongnu)
9/15
Asya Hunları-Han Savaşları
MÖ 200–93
Mayi'yi izleyen uzun savaş, Han taarruzlarından kuzey şanyunun sonuna.
Han ile Asya Hunları arasındaki savaşlar, MÖ 200'deki Baideng kuşatmasından MS 93'te kuzey şanyunun sonuna kadar sürer. Mayi pususundan sonra Asya Hunları heqin'i bozdu ve MÖ 129'da dört general onar bin atlıyla yola çıktı. Yalnızca Wei Qing Longcheng'e ulaştı. MÖ 127'de Wei Qing Sarı Nehir'in güneyindeki toprakları, yani Ordos'u aldı ve üzerine Shuofang'ı kurdu. MÖ 119'da Han yüz bin atlıyı sahaya sürdü ve yüz binden fazla at kaybetti. MÖ 103, 99 ve 90'daki yenilgiler taarruzlara son verdi. Ardından Asya Hunları bölündü, MS 93'te kuzeyin son hak sahibinin başı kesildi.
- Asya Hunları (Xiongnu)
10/15
Mobei seferi, MÖ 119
MÖ 119
Hanların bozkıra yaptığı en derin saldırı ve uzun savaşın dönüm noktası.
MÖ 119'da Han, Wei Qing ve Huo Qubing komutasında iki orduyu Gobi'nin ötesine gönderdi. Bu, Han'ın giriştiği en derin saldırıydı ve amacı sınıra değil, Asya Hun sarayının kendisine ulaşmaktı. Şanyu Yizhixie çölün kuzeyinde yenildi ve küçük bir maiyetle yarıp çıktı. Asya Hunları Gobi'nin güneyindeki ülkeyi bıraktı, Han ise garnizonlarını ve kolonistlerini arkalarından Ordos kıvrımına sürdü. Sefer, on dört yıl önce Mayi'de açılan uzun savaşın dönüm noktasıdır.
- Asya Hunları (Xiongnu)
11/15
Huhanye Chanyu
MÖ 58–MÖ 31
Aynı anda beş şanyu ve Chang'an'a gidip eğilen.
MÖ 57 ile 54 arasında aynı anda altı kişiye kadar şanyu unvanını taşıdı. Huhanye iki kez yenildi, ikincisinde kendi kardeşi tarafından. Geriye kalan tek Asya Hun meclis tartışması, onun sonra ne yaptığını kaydeder. Büyük vezirler, Han'a hizmet etmenin önceki şanyuları utandıracağını söyledi. Sol Yizhizi Kralı ise güç ile zayıflığın mevsimleri olduğunu ve hizmet etmenin ayakta kalmak olduğunu söyledi. Huhanye ikinci görüşü benimsedi ve MÖ 51'de Tatlı Pınarlar sarayında vasal kralların üstünde bir yerle kabul edildi. MÖ 43 dolaylarında Nuoshui Dağı'nda, bir Yuezhi kralının kafatasından yapılmış kupadan içerek ant içti.
- Asya Hunları (Xiongnu)
12/15
Zhizhi Chanyu
MÖ 56–MÖ 36
Eğilmeyi reddeden ve batıya giden kardeş.
Asıl adı Hutuwusi olan Zhizhi, Huhanye'nin ağabeyiydi. Huhanye'yi bozguna uğrattı ve şanyu'nun sarayını aldı. Kardeşi Han'a boyun eğince denge değişti ve Zhizhi çok uzağa gitmek istedi. Kuzeye gitti. Wujieler teslim oldu, Yenisey Kırgızlarının ülkesi olan Jiankun'u bozguna uğrattı ve Dinglingler boyun eğdi. Wusunları defalarca yendi. Kangju onu Wusunlara karşı savaşmak üzere batıya çağırdı. Yürüyüş ona neredeyse her şeyi kaybettirdi: halkı yolda soğuktan öldü ve Kangju'ya üç bin kişi ulaştı. MÖ 36'da Koruyucu General Gan Yanshou ile yardımcısı Chen Tang Kangju'ya girdi ve onu öldürdü.
- Asya Hunları (Xiongnu)
13/15
Asya Hunlarının bölünmesi, 48
48
Kıtlık, veraset kavgası ve Huhanye unvanını alan prens Bi.
MS 48 kışında, Huhanye'nin torunu Bi adlı bir prens, kuzeydeki saraya karşı şanyu unvanını aldı. Kopuş veraset yüzünden oldu. Şanyu tahtı kendi oğluna bırakmak istedi ve sıradaki kardeşi öldürdü. İki kez atlanan Bi, oğullar bakımından en büyüğün kendisi olduğunu ve tahta onun geçmesi gerektiğini söyledi. Asya Hun ülkesini kuraklık ve çekirge vurmuş, insanların ve hayvanların yarısından fazlası ölmüştü. İlkbaharda sekiz boyun beyleri Bi'yi şanyu yapmak üzere anlaştı ve ona Huhanye unvanını verdi. O günden sonra Asya Hunları güney ve kuzey olmak üzere iki ülkeye bölündü.
14/15
Han campaigns against the Northern Xiongnu
87–93
Altı yılda dört ordu ve kuzeyi bitirmeyi isteyen bir Güney Şanyusu.
MS 87 ile 93 arasında Asya Hunlarının kuzey yarısı altı yılda dört orduyla yok edildi. Han komutayı ve parayı sağladı ama askerin yalnızca azınlığını verdi. Gerisi, Han için kendi soydaşlarına karşı savaşan Asya Hunları, Siyenpiler ve Wuhuanlardı. 88'de Güney Şanyusu Tuntuhe, seferin kendi birliklerine verilmesini isteyen bir dilekçe gönderdi. 89'da Geng Bing ile Dou Xian Shuofang'dan çıkıp Kuzey Asya Hunlarını bozguna uğrattı. MS 93'te Hanların tanıdığı kardeşi Yuchujian ayrılıp kaçtı ve başı kesildi. Tek tanık olan Hou Han Shu, savaşı Güney sarayının içinden anlatır.
- Asya Hunları (Xiongnu)
15/15
Hunlar ve Asya Hunları
91–469
Avrupa Hunlarının Asya Hunlarının devamı olup olmadığı: okumalar ve her birinin dayanağı.
Avrupa Hunlarının Asya Hunlarının devamı olup olmadığı 1756'dan beri tartışılır. İki ad büyük olasılıkla tek bir sözcüğe çıkar, ama ortak bir ad ortak bir halk demek değildir. Bir okuma ikisini özdeşleştirir ve her ikisinin seçkinlerinin Türkçe konuştuğunu savunur. İkinci okuma kesintisiz bir kanıt zinciri bulmaz ama böyle bir zincirin olası olduğunu düşünür. Üçüncüsü doğrudan bir bağın bilinmediğini söyler, dördüncüsü yargıdan kaçınır. Hun mezarları, adları ve ortak adları doğuya ait pek az şey gösterir. Kuzeyde Asya Hunlarının sonu olan 91 ile Hunların Don üzerinde göründüğü 370'ler arasında, hiçbir kaynağın onları izlemediği yaklaşık üç yüzyıl yatar.
- 1. Asya Hunları (Xiongnu)
- 2. Duman (Touman)
- 3. Bagatur (Modu Chanyu)
- 4. Donghu
- 5. Baideng Kuşatması
- 6. Heqin
- 7. Laoshang Chanyu
- 8. Mayi pususu
- 9. Asya Hunları-Han Savaşları
- 10. Mobei seferi, MÖ 119
- 11. Huhanye Chanyu
- 12. Zhizhi Chanyu
- 13. Asya Hunlarının bölünmesi, 48
- 14. Han campaigns against the Northern Xiongnu
- 15. Hunlar ve Asya Hunları
