Tuwu

Tuwu, Bumin ile İstemi’nin babasıdır. Kağanlıktan önceki kuşakta Aşinaların Altay’da Rouranlara tabi olarak yaşadığı dönemin reisiydi. En eski kaynaklar ona bir unvan verir. En geç kaynak ona bir ad verir. Unvan ile ad aynı metinden gelmez.

Kaynaklarda

Sui Shu ile Bei Shi, Göktürklerin dağlardaki mağaradan türeyişini anlatır. Halkı o mağaradan çıkaran Axian Şad’dan da söz ederler.^[1] Göktürklerin kuşaklar boyunca Rouranlara hizmet ettiğini ve “Büyük Yabgu zamanına gelindiğinde soyun yavaş yavaş güçlendiğini, Wei’in sonunda İlig Kağan’ın çıktığını” söylerler. İlig Kağan, Bumin’dir.^[1] Bei Shi burada Sui Shu’nun kopyasıdır. Bu yüzden ikinci bir tanık sayılmaz.^[2] En eski anlatım olan Zhou Shu, efsanedeki Axian Şad’dan Bumin’e “ondan sonra Tumen vardı” sözleriyle geçer. Ne bir baba ne de bir yabgu adı verir.^[3] Ad yalnızca dört yüzyıl sonraki Xin Tang Shu’dan gelir. Kitabın batı Göktürkleri bölümü, onların atasının Tuwu 吐務 olduğu cümlesiyle açılır: Büyük Yabgu unvanlı Nadulu 訥都陸’nun torunu.^[4] Tuwu’nun büyük oğlu Tumen İlig Kağan’dı, ikinci oğlu Sedimi diye de yazılan Shidianmi’ydi. Shidianmi’nin oğlu Bujia Kağan da denen Datou Kağan’dı.^[4] Song derleyicilerinin adı nereden aldığı belirtilmez. Bölüm, Tang dönemi için daha eski Tang tarihlerine dayanır. Bu soyağacının ise Jiu Tang Shu’nun Göktürk bölümünde bir karşılığı yoktur. Ad bu yüzden yalnızca Xin Tang Shu’ya dayanır.

Bölümün ötesinde

Çin tarihlerinden yapılan bir yeniden kurma, ilk kağan Bumin’i Büyük Yabgu unvanını taşıyan T’u-wu’nun oğlu yapar, Axian Şad’ın torunu ve Naduliu’nun torununun oğlu olarak. Aynı yeniden kurma, T’u-wu’yu biçimi Türkçe olmayan erken Göktürk adları arasında sayar.^[5] Modern anlatımlar, klanın Altay’daki kuruluşundan altıncı yüzyıla kadarki önderlerini Nishidu, Ashian denen Neduliu, Tuwu ve Bumin diye adlandırır.^[6] Aynı yeniden kurma, altıncı yüzyılın başında Ashian’ın oğlu Tuwu’nun altındaki Aşinaları, Rouranlar tarafından kendilerini boyunduruk altına aldırmış bir halk olarak tanımlar.^[6] Direndikten sonra mı, savaşmadan mı boyun eğdiklerini söylemek zordur. Silahla direnmediklerine dair bazı belirtiler vardır.^[6] Literatürdeki Tuwu, Xin Tang Shu’nun Tuwu’sudur. Sui Shu’nun Büyük Yabgusu ile Bumin’in babasının özdeşleştirilmesi, aynı unvanı aynı adama veren bu bölüme dayanır.^[4] Naduliu ile Xin Tang Shu’nun Nadulu 訥都陸’su tek bir addır. Bölüm Tuwu’yu onun torunu yapar, böylece ikisinin arasında Axian Şad durur. Bu durumda soy hattı Nadulu, Axian Şad, Tuwu, Bumin’dir. Tuwu, Axian Şad’ın oğludur.^[7] Bu hesaba göre efsanedeki Axian Şad, Nadulu’nun oğlu, Tuwu’nun babası ve Bumin’in dedesiydi.^[8] Zhou Shu’nun kendisi yalnızca Axian Şad’dan sonra Tumen’in geldiğini söyler: 其後曰土門. Bir çeviri Tumen’i onun halefi sayar, bir başkası torunu.^[9]^[8] Tuwu’yu bir kuşak aşağıya, Axian’ın torunu olarak yerleştiren görüş yanında kaydedilir.^[5] Yabgu unvanı, 552’den önce Aşinaların kendi unvanı sayılır. Bu unvan ilk olarak onlarda tanıklanır, ileri sürüldüğü gibi Hintlilerde, İranlılarda ya da Çinlilerde değil.

Rouranlar altında

Kaynaklar Aşinaların Tuwu döneminde ne yaptığını tek bir cümlecikle söyler: Altay’da Rouranlar için demir işlerlerdi. Sui Shu ile Zhou Shu, Altın Dağ’ın miğfer biçiminde olduğunu ve onlara adını bunun verdiğini söyler.^[10] Hiçbir şey onları 508 ya da 520’deki Tiele ayaklanmalarının iki yanından birine yerleştirmez. Kayıtta görünmemeleri büyük olasılıkla tarafsızlık demektir. Türk Atlası, Anagui başlığı altında Tuwu’nun boyun eğmiş olduğunu ve Tiele ayaklandığında kıpırdamadığını not eder. İsyancılara ne yardım gönderdi ne de kendi isyancılarını. Yaklaşık 542’de öldüğü anlaşılıyor. Bumin o yıl kayıtta boyun başında, donmuş ırmağı geçerek Batı Wei topraklarına girerken görünür. Bu tarih, oğlunun ilk görünüşünden yapılmış bir çıkarımdır, hiçbir kaynağın ifadesi değildir.

Değerlendirme

Tuwu, kağanlıktan önceki son Aşina reisidir. Bir unvandan başka hakkında hiçbir şey bilinmeyen son kişidir de. Bu başlı başına Altay Aşinalarına ilişkin bir olgudur. Onlar demircilerden oluşan bir halktı ve Çinliler, oğlu bir Rouran prensesi isteyene kadar onların önderinin adını anmak zorunda kalmadı.