Anagui

Otuz yıl boyunca bozkır Anagui’ydi. Rouran tahtını bir iç savaşın içinden almış ve sert bir elle hüküm sürmüştü. Tiele ayaklandığında onları ezmişti. Halkı aç kaldığında Çin’e yürümüş, Çin imparatoru yalvardığında bir kez daha yürümüştü.^[1]^[2] 540’lı yıllara gelindiğinde Hingan dağlarından Yedisu’ya kadar, sonunda ona hesap vermeyen kimse kalmamıştı. Buna Altay’da adı Aşina olan bir demirciler ailesi de dahildi.

Tek bir cümleyle hatırlanır. O ailenin başı Bumin ondan bir kızını istediğinde Anagui bir cevap gönderdi. Bumin onun demirci kölesiydi, dedi ve Bumin’in ağzını açmaya nasıl cüret ettiğini sordu.^[3]^[4] Altı yıl sonra Bumin, Anagui’nin başkentinin kapılarındaydı. Anagui’nin ordusu iki kez yenilmişti. Anagui kendi eliyle ölmüştü.^[3] Rouranların son kağanı, Birinci Göktürk Kağanlığının kendisine karşı kurulduğu adamdır. Kaynaklar onun bu ışıkta görülmesine izin verir. Bu kaynaklar Çincedir ve kuzeye kendi çıkarlarıyla bakar.

Öncesi: Yujiulü yönetiminde Rouranlar

Rouranlar doğu bozkırını 400 dolayından beri yönetiyordu. O sıralarda Shelun adında bir kaçak Gobi’de adam topladı ve Tiele’yi yendi. Bir anlatıma göre Shelun, daha önce hiçbir bozkır hükümdarının kullanmadığı bir unvan aldı: kağan.^[1] Onun hanedanı Yujiulü bu unvanı bir buçuk yüzyıl korudu. Bu sürede Kuzey Wei ile yaptıkları savaşların çoğunu kaybettiler. Bozkır üzerindeki hâkimiyetlerini ise çoğunlukla korudular. Rouranlarınki, gerçek bir hiyerarşisi ve bürokrasiye benzer bir yapısı olan ilk bozkır devletiydi. Göktürklerin sonradan kurduğu her şey onun üzerine oturdu.

Altıncı yüzyılın başında hanedan kendi kendini yiyordu. Tiele 508’de bir kağanı yenip öldürmüş ve özgür kalmıştı. Yujiulüler birbirleriyle savaş halindeydi.^[1] Anagui bu savaştan galip çıktı. Tahta çıktı, bir tarihlemeye göre 516’da, daha yaygın olanına göre 520’de. Çarpışmalara son verdi ve hemen Tiele’ye döndü. Tiele on yıllık bir bağımsızlık yaşamıştı ve Rouran ülkesine doğru bastırıyordu. Anagui asker topladı ve batıya yürüdü. Onları Cungarya’da kesin bir yenilgiye uğrattı. Wei Shu bunu başka türlü anlatır.^[1] Ona göre belirleyici batı seferi kardeşi Chounu’nun 516’daki seferidir. Gaoche kralı Mietu o zaman yakalanıp öldürülmüştü.^[1] Metin Anagui’nin kendi tahta çıkışını ise dört hükümdar yılı olan 520’ye koyar, kuzeni Shifa’nın onu güneye, Wei’ye sürmesinden on gün önceye.^[1] Gaoche kralı Yifu’ya karşı kazandığı zaferi tarihsiz kaydeder.^[1] Tiele yeniden tebaa oldu. Kağanlık bütündü.

Ardından başka bir iç savaş olmaksızın otuz yıl geldi. Bir bozkır imparatorluğu için bu çok uzun bir süredir. Onun üzerine yazılanlar bu barışı hırslı, enerjik ve zekâsı açıkça görülen, aynı zamanda demir yumruklu bir yönetime bağlar. Aşinalar bu yönetimin altında yaşadı. Bumin’in babası Tuwu bu yönetime boyun eğmişti. Tiele ayaklandığında kıpırdamamıştı. Ne asilere yardım gönderdi ne de kendi içinden asi çıkardı. Kaynaklar Tuwu’nun efendisi hakkında ne düşündüğüne dair hiçbir şey kaydetmez. Efendisinin ne yaptığını ise kaydeder.

Luoyang (520–521)

Anagui on gündür kağandı ki amcaoğlu Shifa on binlerce adamla üzerine yürüdü.^[1] Anagui savaşı kaybetti. Kardeşi Yijufa ve bir avuç hafif atlıyla güneye at sürdü.^[1] Arkasından Shifa annesini ve iki küçük kardeşini öldürdü. Anagui bunu henüz bilmiyordu.^[1]

520’nin onuncu ayında Wei’nin Luoyang’daki sarayında durdu. İmparator Suzong onu, beşinci ve daha yüksek rütbeli görevlilerin avluda sıraya dizildiği bir törenle kabul etti.^[1] Anagui feodal prenslerin altına yerleştirildi. Kardeşi ile iki amcası saray görevlilerinin altına yerleştirildi.^[1]^[5] Evine dönmek, isyancıları bastırmak ve dağılmış halkını toplamak için asker istedi.^[1] İmparator onu Shuofang idari bölgesinin dükü ve Rouran kralı yaptı. Giysisi, arabası, maaşı, maiyeti ve muhafızı imparatorluk hanesinden bir prensinki gibiydi.^[1]^[5] Bir modern anlatım, bir idari bölge dükünün feodal prensin bile altında yer aldığını ekler.^[6] Saray onu bırakıp bırakmamayı tartıştı. Başbakan Yuan Cha, Anagui’den yüz jin altın aldı ve Anagui kuzeye gitti.^[1]

521’in birinci ayında elli dört kişilik bir heyetle veda etti. Saray ona insan ve at için iki takım ince, altı takım demir zırh, mızraklar, yaylar ve kalkanlar, yirmi kırmızı cilalı davul ve boru, on sekiz çadır, bin top karışık renkli ipek, beş yüz kısrak, yüz yirmi deve, yüz sığır ve beş bin koyun, iki kadın köle ve karargâhta teslim edilmek üzere iki yüz bin shi tahıl verdi.^[1]^[7]

Altı Garnizon (523–525)

522’de Anagui sarayından ekmek için tahıl istemişti ve saray ona on bin shi vermişti.^[1]^[8] 523’te doğu bozkırı açtı.^[1] Anagui halkını güneye, Altı Garnizona götürdü. Kuzey Wei bu surlu hattı Sarı Irmak’ın büyük dirseği boyunca tutuyordu. Anagui garnizonları yağmalamaya çalıştı, ama ne ele geçirebildi ne de kendi yanına çekebildi.^[1] 524’ün üçüncü ayında garnizonların kendisi ayaklandı.^[9] Woye’li Poliuhan Baling garnizon komutanını öldürdü ve kendi adına bir çağ ilan etti. Öteki garnizonlar da ona katıldı.^[10] Birkaç ay içinde ayaklanma güneyde Gaoping’e ve Qin eyaletine yayılmıştı.^[9]

Bir yıl önce garnizonlara akın etmiş olan kağan, şimdi Wei adına onların asilerine karşı yürüdü. 525 baharında Wei sarayı armağanlarla bir elçi, Dieyun Juren’i gönderdi. Anagui görevi kabul etti. Yüz bin adamı Wuchuan’dan batıya, Woye’ye doğru götürdü ve çarpışma üstüne çarpışma kazandı.^[1] Altıncı ayda Poliuhan Baling’i kırdı. Baling’in komutanı Kongque’nin başını kesti.^[9] Baling güneye, Sarı Irmak’ın ötesine, Rouranların erişemeyeceği yere çekildi. Asilerden iki yüz binden fazlası Wei komutanlarına geçti.^[11] Anagui’nin halkı toparlanmıştı. O yıl yeni bir unvan aldı: Chilian Toubing Doufa Kağan.^[1]

Wei sarayı hem minnettar hem tedirgindi. 527’de imparator ona sadakati için teşekkür etti. Adamlarını komşusu Erzhu Rong’un topraklarını yağmalamaktan alıkoymasını söyledi. Daha doğuda sefer yapma önerisini sonraki bir buyruğa kadar geri çevirdi. Bölüm, sarayın onun yön değiştirmesinden korktuğunu da ekler.^[1] Xiaozhuang’ın 528’de tahta çıkışından sonra saray onu daha da onurlandırdı. Saygılarını sunarken artık kendi adını söylemesi gerekmiyordu ve anılarında kendine artık vasal demiyordu.^[1]^[12]

Bu türden haberler yayılırdı. Orta bozkırın halkları birbirinden yalıtılmış değildi ve Aşinalar ile Tiele komşuydu. Tebaa boyların 540’lı yıllara gelindiğinde efendileri hakkında edindiği resim ne olursa olsun, kesin bir resimdi.

İki Wei sarayı (534–546)

Wei 534’te ikiye bölündüğünde iki yarı da onu istedi.^[13] Önce batı davrandı. Bir Wei prensesini küçük kardeşi Tahan ile evlendirdi. En büyük kızını da imparatoriçe olarak aldı.^[14] Anagui’nin kızı 538’de yedi yüz araba, on bin at ve bin deveyle güneye gitti. Çadırları doğuya bakıyordu.^[15] Anagui doğunun elçisini alıkoydu. Doğuya akın etti.^[13] Anagui’nin hükümdarlık merkezinde Chunyu Tan adında bir Çinli kâtip oturuyordu. Yazışmalarını yürütüyor ve ona imparatorlara eşit olarak yazmayı öğretiyordu.^[13]

İmparatoriçe 540’ta doğum yaparken öldü. Gao Huan, Doğu Wei’den, onu batının öldürdüğü haberini gönderdi.^[13] Anagui doğuya döndü. 541’de bir Wei prensesi kuzeye, oğluna geldi. 542’de torunu Linhe güneye, Gao Huan’ın bir oğluna gitti. 546’da Gao Huan bizzat Anagui’nin en sevdiği kızını aldı.^[13] Zizhi tongjian bunun nasıl olduğunu anlatır ve olayı 545’e yazar.^[16] Batı Wei ile Anagui doğuya karşı ortak bir savaş planlıyordu ve Gao Huan, varisi Cheng için bir gelin istemek üzere Du Bi’yi gönderdi. Anagui, Gao Huan’ın onunla kendisi evlenirse alabileceğini söyledi.^[16] Gao Huan tereddüt etti. Eşi Lou onu kabul etmeye çağırdı, Cheng ile Yu Jing de onunla aynı fikirdeydi.^[16] Sekizinci ayda gelini bizzat alt salonda karşıladı. Prenses geldiğinde Lou ana salonu ona bıraktı ve Gao Huan diz çöküp Lou’ya teşekkür etti.^[16]^[4] Anagui kardeşi Tutujia’yı gelinle birlikte gönderdi. Ona, bir torun görmeden dönmemesini söyledi. Prenses sertti ve ömrünün sonuna dek Çince konuşmayı reddetti.^[16] 546’ya gelindiğinde Anagui’nin hanedanı Çin’in iki yarısıyla da evlilik bağıyla bağlanmıştı.

545: Batı Wei'nin şansölyesi Yuwen Tai, Jiuquanlı Soğdlu An Nuopantuo'yu Altay'daki Göktürklere gönderir. Göktürkler o sırada hâlâ Rouranlara tabidir. Bu, bir Çin devletinin Aşinalara gönderdiği ilk elçiliktir. Modern harita, yol çizilmiştir, kaynak bir güzergâh vermez.

Kağanlığın yalnızlığı

Anagui’nin gücü ülkesinin içindeydi. Dışarıda, yüzyılın ortasına gelindiğinde, hiç dostu yoktu. Eftalitler bir zamanlar Rouranlarla içten ilişkiler sürdürmüş ve Tarım ticaretini onlarla paylaşmıştı. İşi Rouranları yandan zayıflatmak olan Batı Wei ajanları, Eftalitleri onlardan koparmıştı. İttifak soğumuştu. Bir ayaklanma çıkarsa, onu bastırmasına yardım etmek için uzak ülkelerden kimse at koşturmayacaktı.

Ayaklanma 546’da geldi. Tiele Rouranların üzerine yürümeye hazırlandı.^[3] Bir sayıma göre bu onların üçüncü ayaklanmasıydı. Anagui yaşlanmıştı ve tehdit gerçekti. Yardım geldiğinde, onun bekleyebileceği en son yerden geldi: Altay’daki demirciden. Bumin muhtemelen Tiele arasındaki kıpırdanmayı Rouran merkezine haber verdi. Muhtemelen elçi daha yoldayken harekete geçti. Halkının başında yola çıktı, Tiele’nin önünü kesti ve onları kırdı. Elli binden fazla haneden oluşan bütün halkları ona boyun eğdi.^[3]

Anagui tek bir asker göndermemişti. Ona bir savaşa mal olması gereken ayaklanma hiçbir şeye mal olmamıştı. Onu savaştan kurtaran adam ise şimdi ülkesinin batı ucunda, Aşinaların bir yıl önceki halinin on katı bir maiyete sahipti. Kağan hâlâ oydu. Bumin ise güç nasıl hesaplanırsa hesaplansın artık kağanlığın ikinci adamıydı.

Evlilik isteği (546)

Bumin bir ödül istedi ve istediği ödül bir eşti. Anagui’nin bir kızını istemek üzere Rouran hükümdarlık merkezine adam gönderdi.^[3]

Mütevazı bir istek değildi ve iki adamdan birinin onu öyle anlamış olması pek olası değildir. Yujiulülerin bir damadı hanedanın içinde dururdu. Rouran verasetinin işleyişi düşünülürse tahta erişebilecek yerde, en azından tahta kimin geçeceğine karar veren soyluluğa erişebilecek yerde dururdu. Bir Göktürk’ün bu yeri tutması Anagui için söz konusu bile olamazdı. Hükümdar ailesine yarı Göktürk bir torunun doğması da söz konusu olamazdı. Bu konuda uzun düşünmedi. Elçisi Altay’a şunu götürdü:

Sen benim demirci kölemsin. Böyle bir şeyi söylemeye nasıl cüret edersin?^[3]

Zhou Shu (Book of Zhou)

Hakaretin iki yarısı da kendi ölçüsünde doğruydu. Aşinalar demirciydi ve kağana silah sağlamıştı. Bunu gönüllü mü yoksa istek üzerine mi yaptıklarını kaynaklar söylemez.^[3] “Köle” sözü de mülkiyet hakkında değil, rütbe hakkında bir sözdü. Aşinalar Rouranların altında duruyordu ve kağana ve hanedanına itaat borçluydu. Anagui onların orada durmaya devam etmesini istiyordu. Cevap, hırsa karşı bir uyarıydı ve konuyu kapatmak için verilmişti.

Gerçekten de kapattı. Bumin cevabı getiren elçiyi öldürdü.^[3] Küçük demirci ailesi ile bozkırı yüz elli yıldır yönetmiş imparatorluk arasında artık bir cephe vardı ve bu cephe konuşarak ortadan kaldırılamazdı. Göktürklerin savaşacağı Bağımsızlık Savaşı bu retten tarihlenir. Başlangıç 546’dır, dört yıl önceki Çin sınırı akını değil. O akın genç bir önderin ilk yoklamasından başka bir şey değildi.

Mumocheng

Anagui kendine bir başkent kurmuştu. Mumocheng doğu bozkırında bir yerdeydi ve arkeoloji onu bulamamıştır. Sondan birkaç yıl önce onu çifte bir sur hattıyla tahkim ettirmişti. Orada seçkin bir muhafız birliği tutuyordu. En yüksek danışmanı bir Çinliydi. Ülke kısmen o merkezden yönetiliyordu.

Bu ayrıntı, Bumin’in onunla ne yapacağı yüzünden önemlidir. Kendini surlarla çeviren ve Çinli memurlar aracılığıyla yöneten bir Rouran kağanı, bir bozkır halkının gözünde, bozkırın en çok güvenmediği şeye doğru epey yol almıştı. Bumin imparatorluğu aldığında şehri almadı. Ötüken’e gitti. Orhun vadisindeki bu eski kutsal merkez, Mumocheng anlamdan yoksun dururken Rouranların asıl iktidar merkezi olarak kullandığı yerdi. Anagui’nin surları, Göktürklerin geride bıraktığı ilk şey oldu.

Göktürklerle savaş (546–552)

Altı yıl boyunca kaynaklar bir şey söylemez. Bu yıllarda Bumin güç topladı: Tiele’yi, batı bozkırının öteki Türk topluluklarını ve 551’de bir Batı Wei prensesini, onunla birlikte gelen ittifakla. Wei şansölyesi Yuwen Tai, Bumin’in efendisiyle bağını kopardığını biliyordu. Hangisinin küçük taraf olduğunu da biliyordu. Prensesi yine de verdi, çünkü Rouranların sırtındaki bir Göktürk, onun için barış içindeki bir Rourandan daha değerliydi.

Darbe geldiğinde batıdan geldi. Ocak 552’de bir Rouran kuvveti Cungarya’da Göktürklerle karşılaştı. Bu kuvvet tahminen Bumin’i Rouran topraklarının kalbine ulaşmadan durdurmak için gönderilmişti, tıpkı Bumin’in bir zamanlar Tiele’yi durdurduğu gibi. Göktürkler onu fazla zorlanmadan yendi.^[17] Yeniden toplanıp doğuya, Mumocheng’e doğru döndüler. İkinci ve daha büyük bir Rouran ordusu onları Çin sınırına yakın, Huaihuang’ın kuzeyinde karşıladı. Göktürkler onu yok etti.^[3] Çin tarihleri yalnızca bu ikinci muharebeyi bilir. Onu, 11 Şubat’tan 10 Mart 552’ye kadar süren yılın ilk ayına tarihler.

Bütün savaş bundan ibaretti. Bir mevsim içinde iki muharebe ve bozkırı bir buçuk yüzyıl elinde tutmuş bir ordu artık yoktu. Haber saraya ulaştı. Göktürkler surlara bir yürüyüş uzaklığındaydı.

Ölümü

Anagui kendi canına kıydı.^[3]

Çin anlatısı bunu söyler ve başka bir şey söylemez. Göktürkler olayı hiç kaydetmedi, Rouranlardan ise hiçbir ses kalmamıştır. Literatür intiharı itirazsız biçimde bir kuşaktan ötekine taşımıştır ve haklı olabilir. Ona karşı öne sürülen kuşku da yerindedir. Eski Türk ya da eski Moğol tarihinde başka hiçbir hükümdarın, hangi koşulda olursa olsun, kendi canına kıydığı bildirilmez. Yenilen bir kağan savaşta öldürülür, kendi çevresindekilerce öldürülür ya da yatağında ölürdü. İşler böyle yürürdü. Anagui gururlu ve deneyimliydi, bütün anlatılara göre de iktidara susamıştı. Yüz elli yıllık bir hanedandan geliyordu. Çevresinde, her şeyini yitirişini az önce seyretmiş oğullar ve soylular vardı. Yakınındakilerden bazılarının ömrünü kısaltmak için nedeni vardı. Kaynaklar sessizdir. Bu sessizlik kanıtın tamamıdır.

Kendi eliyle ya da bir başkasının eliyle, 552 baharında öldü. Bir güç olarak Rouranlar da onunla birlikte sona erdi.^[3] Nisanda Bumin Ötüken’e girdi. Kağan unvanını aldı.^[3] Bir modern anlatıma göre Bumin Anagui’yi öldürdü ve kafatasından bir kadeh yaptırdı.^[18] Göktürklere dair Çin bölümleri böyle bir kadeh kaydetmez, intiharı bildirir.

Veraset ve hanedanın sonu

Hanedan dağıldı. Yujiulülerin büyük bölümü, on binlerce kişi, güneye Kuzey Qi’ye kaçtı. Kuzey Qi onları kabul etti. Kısa sürede de onları kendi aracı yaptı.^[3] İkinci bir topluluk batıya, bozkır boyunca at sürdü. Bunlar hanedandan değil, devleti yönetmiş soyluluktan gelen yirmi bin kadar kişiydi. Avrupa’daki Avarların kağanları ve yönetici soyluları büyük olasılıkla bunların arasından çıktı.^[19]^[20] Başka görüşler Avarlarda Rouranlara daha küçük bir pay verir.

Oğullar uzun dayanmadı. Dengzhu Qi himayesindeki sürgünlere önderlik etti. 553’te Qi imparatoru onu, Qi’nin bozkırdaki etkisini canlı tutmak için Göktürklere karşı yürümeye zorladı. Bumin’in oğlu Issık Kağan onu Ordos’ta yakaladı ve kırdı. Üç bin Rouran bunun yerine Batı Wei’ye kaçmıştı. Batı Wei onları istek üzerine Mukan’a teslim etti. Sarı Irmak boyunca asıldılar. Hayatta kalan son oğul Anluochen, Qi imparatoru tarafından kağan yapıldı. İmparatorun damadıydı. Sonunda kullanıldığını anladı. 554’ün üçüncü ayında bizzat Qi’ye karşı ayaklandı ve yenildi. Dördüncü ayda karısı ve çocukları, halkından otuz binden fazla kişiyle birlikte ele geçirildi.^[21] Kalıntılar üzerindeki son Göktürk zaferi Ocak 554’e tarihlenir. Anagui’nin ölümünden sonraki iki yıl içinde Rouranlar imparatorluklarını yitirmişti. Çinliler onları eğitmiş, Bumin’in oğulları aşağılamış, Qi ise eritmişti. Yujiulülerin sonu gelmişti.

Değerlendirme

Aşinalar için Anagui, bir yüzyıl boyunca altında yaşadıkları efendiydi, küçümsemesiyle bir isteği savaşa çeviren adamdı ve ortadan kalkması her şeyin önünü açan engeldi. Bu anlatım doğrudur, ama anlatımın tamamı değildir. Bir iç savaşı da bitirdi. Geçimsiz bir imparatorluğu otuz yıl bir arada tuttu. Bozkırın en güçlü Türk gücü oldukları dönemde Tiele’yi baskı altında tuttu. Literatür onu hanedanının yetiştirdiği en önemli hükümdarlar arasında sayar. Bu sıralama yerindedir.

İki anlatım birbiriyle çelişmez. Düşüşü, tam da zorlu bir hükümdar olduğu için o anlamı taşıdı. Güçlü bir tebaa tarafından devrilen zayıf bir kağan bir darbedir. Kölesi dediği bir tebaa tarafından devrilen güçlü bir kağan ise yeni bir düzenin başlangıcıdır. Bozkırda ardından gelen yedi yüzyıllık Türk egemenliği alışıldığı üzere Anagui’nin öldüğü bahardan tarihlenir.

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Wei Shu, juan 103
^ Jagchid 1989, p. 37–38
^ a b c d e f g h i j k l m Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b Jagchid 1989, p. 146
^ a b Jagchid 1989, p. 67–68
^ Jagchid 1989, p. 68
^ Jagchid 1989, p. 170–171
^ Jagchid 1989, p. 38
^ a b c Wei Shu, juan 9
^ Wei Shu, juan 9; Wei Shu, juan 103
^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 150
^ Jagchid 1989, p. 145
^ a b c d e Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 98
^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 158
^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 13
^ a b c d e Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 159
^ Yavuz 2025, p. 225
^ Ögel 2015, p. 251
^ Golden 2013, p. 62–63
^ al. 2022, e6
^ Bei Qi Shu (Book of Northern Qi), juan 4

Kaynaklar

Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Wei Shu, juan 9, 103
Bei Qi Shu (Book of Northern Qi), juan 4 (after Bei Shi)
Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 150, 158, 159 (after Wei Shu, Zhou Shu, Sui Shu and Bei Shi)
Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 13, 98 (after Wei Shu, Zhou Shu and Sui Shu)

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, Some Notes on the Avars and Rouran (2013)
Guido Alberto Gnecchi-Ruscone et al., Ancient Genomes Reveal Origin and Rapid Trans-Eurasian Migration of 7th Century Avar Elites (2022)
Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)