Zhou Shu Göktürklerin kökenini iki kez anlatır ve iki anlatım birbirini tutmaz. Birincisi, bataklıktaki çocuğun ve Gaochang yakınındaki mağaranın kurt efsanesidir. İkinci anlatım başka bir yerde başlar. Şöyle açılır: “Bir başka anlatıma göre Türklerin ataları, Asya Hunlarının kuzeyinde bulunan Suo devletinden çıkmıştır.”[1] Çin kayıtlarında Aşinalara Altay’dan önce kendi ülkelerinin verildiği tek yer burasıdır. Metne şerh yazan derleyiciler bu ülkeyi kuzeyde, yukarı Yenisey’de gösterir.
Anlatı
Boyun başkanı Abangbu’ydu. On yedi erkek kardeşi vardı.[2] Bei Shi yetmiş yazar. Bu neredeyse kesinlikle bir yanlışlıktır.[3] Kardeşlerden biri olan Yizhi Nishidu bir dişi kurttan doğmuştu. Abangbu ile kardeşleri doğuştan akılsızdı. Bu yüzden devletleri yok oldu. Bir ruh Yizhi Nishidu’ya dokundu ve ona yağmur yağdırma ve rüzgâr estirme gücü verdi.[1] İki kadınla evlendi. Kadınların yaz tanrısının ve kış tanrısının kızları olduğu söylenirdi. Tek bir gebelikten dört oğlu doğdu.[1]
Anlatının asıl noktası dört oğuldur, çünkü metin her birine bir yer verir. Birincisi, metinde bai hong diye geçen beyaz bir kuğuya dönüştü.[1] Bir Türkçe çeviri kuşu bunun yerine beyaz bir leylek olarak verir.[2] İkincisi Afu ile Jian Irmağı arasında bir devlet kurdu. Devletin adı Qïrqïz’dı. Üçüncüsü Chuzhe Irmağı üzerinde hüküm sürdü. En büyüğü olan dördüncüsü, Abangbu halkının öteki kollarının da yüksek yerlerde yaşadığı Jiansi Chuzheshi Dağı’nda oturuyordu.[1] Oradaki soğuk halkı öldürüyordu. En büyük oğul ateş çıkardı ve onları hayatta tuttu. Bunun üzerine onu başkan yaptılar ve ona Türk adını verdiler.[1] Bir yoruma göre bu, Göktürklerin ateşin bulunuşu üzerindeki iddiasıdır. Bu payı başkalarına vermek istemiyorlardı.[4] Altay destanlarında ise ateşi yaratıcı tanrı Ülgen yapar.[5]
Soy, sonra kayıtların geri kalanının bildiği adlarla sürer. Nadulu Şad’ın on karısı vardı ve oğulları annelerinin boy adlarını aldı. Aşina, ikincil eşin oğluydu. Nadulu ölünce on annenin oğulları büyük bir ağacın altında toplandı. Aralarından ağaca doğru en yükseğe sıçrayanın hükmetmesi konusunda anlaştılar. Aşina’nın oğlu, en genç olduğu halde en yükseğe sıçradı. Axian Şad adını aldı.[1] Bölüm Axian Şad’dan Tuwu’ya ve Bumin’e uzanır.
Yorumcuların eşleştirmeleri
Çinli şerhçiler dört ırmağı ve dağı belirledi. Bu eşleştirmeler işe yarar, çünkü ikinci köken anlatısını haritaya yerleştirir. Birinci anlatı bunu yapmaz.[6]
| Metindeki ad | Eşleştirildiği yer |
|---|---|
| Jian Irmağı (Kien) | Tannu Tuva’nın güney kenarındaki Ulug-Khem, yukarı Yenisey |
| Afu | Uvs Nuur, ya da Abakan |
| Chuzhe Irmağı | Yenisey |
| Jiansi Chuzheshi Dağı | Xin Tang Shu’nun Kırgız bölümündeki Qing shan, Ulug-Khem’in batısındaki batı Sayan sayılır |
| Qïrqïz | Kırgızların çok sayıdaki Çince yazımından biri |
Bu eşleştirmeler dağınık yerler değil, tutarlı tek bir bölge oluşturur. Bölge yukarı Yenisey’i, Sayan’ı ve Minusinsk yöresini kapsar. Boyun oturduğu yer, en büyük oğlun ateş çıkardığı dağdaydı. Anlatı bu yüzden aynı anda iki iş görür. Aşinalara Yenisey yöresinde kuzeyli bir yurt verir. Ayrıca onları ve Kırgızları aynı babanın oğulları, yani kardeşler yapar. Çin malzemesinde bu iki hanedanın birleştirildiği tek yer burasıdır.[1]
Suo ve Siyenpiler
Şerh bir adım daha ileri gider. Ona göre Suo, Siyenpilerin yurdunun eski adıdır. Siyenpiden sayılan Tuobalara Suo lu, yani Suo barbarları denirdi. Şerh bundan Göktürklerin Siyenpilerden gelmiş olması gerektiği sonucunu çıkarır.[6] Aynı pasaj bu çıkarıma bir uyarı da ekler. Bu türden soy kütüklerine hemen inanılmamalıdır. Bunların verdiği, kanıtlanmış bir soy değil, öne sürülmüş bir soydur.[6]
Bu uyarı yerindedir ve bu tür bütün iddialar için geçerlidir. Türk Atlası nedenini etnogenez tartışması başlığı altında ortaya koyar. Zhou Shu’nun ilk anlatısı Göktürkleri Asya Hunlarının bir kolu yapar. İkinci anlatısı onları Suo’dan çıkan bir kalıntı yapar. Şerhçileri Suo’yu Siyenpi sayar. Bölüm bu yüzden üç soy içerir. Bölüm Çinli bir derleyicinin eseridir ve 636’da, bir yüzyıl önce tanınır olmuş bir halk hakkında yazılmıştır.
Kanıt olarak efsane
Bir efsane, bir halkın nerede yaşadığının kaydı değildir. Yine de halkın kendi kökenini nereden getirdiğinin kaydıdır ve bu başlı başına değerlidir. İlk anlatı Aşinaları vahaların kenarında bir sığınak olan Turfan’a gönderir. İkincisi onları kuzey ormanındaki bir yurda, Yenisey’e gönderir. İki iddia farklı türdendir. Türk adı da ikisinde farklı iş görür. Birincisinde Altay’ın biçiminden alınmıştır. İkincisinde halkını hayatta tutan bir adama verilen unvandır. Bu durumda Türk, yer adı olmadan önce bir hükümdarlık sözcüğü olurdu.
Bir yoruma göre iki anlatının konumu farklıdır. Kurt ve mağara efsanesi, devletin kendi tanıdığı anlatımdır. Suo anlatısı ise dinî inancın ve halk anlatılarının daha çok etkilediği bir halk hikâyesidir. İçinde iki de veraset kuralı vardır. Önce en büyük oğul başa geçer, devlet töresinin dediği gibi. Ağacın altında ise en küçük olan kazanır, halk töresinin dediği gibi.[7]
Türk Atlası üç soyu Aşina başlığı altında yan yana koyar. Türk Atlası, bunlardan birinin açıkladığı yıllık töreni Ata mağarası başlığı altında anlatır.
Notlar
Kaynaklar
- Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
- Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99 (after Wei Shu, Zhou Shu and Sui Shu)
Literatür
- Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
- Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
- Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)
- Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)
Buraya bağlantı verenler17
- Kişiler
- Abangbu · Axian Shad · Nadulu Shad · Yizhi Nishidu
- Soylar
- Ashina
- Dinler
- Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Fire Worship · Kam (Turkic Shaman) · Turkic Mythology · Ulukayın (Turkic World Tree)
- Tartışmalar
- The Göktürks and the Xiongnu
Bu maddeyi kaynak göster
Yavuz, Emre-E. “Suo.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/suo-state/
Son güncelleme: 8 Kasım 2026
