Bozkır imparatorluklarının tarihi Asya Hunlarından başlayıp Siyenpiler, Rouranlar, Hunlar ve Eftalitler üzerinden Göktürk kağanlıklarına ve Uygur Kağanlığı’na uzanır. Onlardan daha uzun yaşayan iki devlet vardı, Yenisey Kırgızları ve Hazarlar. Bu halkların ülkesini, yaşam biçimlerini ve inancını da içeren bütün hikâye Türk halklarının tarihi maddesinde anlatılır.

Asya Hunları

Ana madde: Asya Hunları (Xiongnu)

Asya Hunları doğu bozkırının ilk göçebe imparatorluğuydu.[1] Önderleri Duman, oğlu Mete Han tarafından MÖ 209’da öldürüldü.[2] Han Shu, şanyunun soyadının Luandi olduğunu söyler.[3] Beyler beşinci ayın büyük toplantısını Longcheng’de yapardı.[2] Shiji, Longcheng’in nerede olduğunu söylemez.[2] İmparatorluk Moğolistan’ı, Güney Sibirya’yı ve Cungarya’yı kapsıyordu. MS birinci yüzyılın ortasında bir taht mücadelesi onu kuzey ve güney olmak üzere iki konfederasyona böldü. Kuzey konfederasyonu büyük olasılıkla 89’da Altay’da yenildi ve en azından bir bölümüyle batıya gitti.

Türk Atlası, Asya Hunlarının yönetici seçkinini Türkçe konuşan olarak değerlendirir, bunu bir bulgu olarak değil, bir çıkarım olarak sunar. Bu görüşün yanında başka görüşler de vardır. Biri dili Yenisey dillerinden sayar.[4] Bir diğeri Asya Hunlarını ağırlıklı olarak Moğol bir halk sayar.[5] Üçüncüsü dili Doğu İranca sayar, dördüncüsü ise malzemenin hiçbir sınıflandırmaya izin vermediğini savunur.[4] Türk Atlası bunları Asya Hunlarının dili başlığı altında ortaya koyar.

Siyenpiler

Ana madde: Siyenpiler (Xianbei)

Hou Han Shu, geride kalan Asya Hunlarının, yüz binden fazla çadırın, hepsinin kendilerine Siyenpi dediğini söyler.[6][7] Şefleri Tanshihuai hükümdarlık merkezini, Gaoliu’nun üç yüz liden fazla kuzeyinde, Chuochou nehri üzerindeki Danhan Dağı’nda kurdu.[6] Eski Asya Hun ülkesinin tamamını aldı: doğudan batıya on dört bin li, kuzeyden güneye yedi bin li.[6][8] Tanshihuai’den itibaren büyük şefler makamı soydan geçirdi.[6] Yaklaşık 181’de öldü. Kurduğu yapı ondan sonra uzun süre ayakta kalmadı ve Siyenpiler öncesinde sahip oldukları dağınık düzene döndü.[9] Ardından gelen Siyenpi gruplarından Tuoba, Kuzey Wei’i, onun aracılığıyla da Batı Wei’yi ve Kuzey Qi’yi kurdu. Siyenpiler bu yüzden Aşinaların 552’de karşısında bulduğu iki gücün de arkasında durur: bozkırdaki efendi ve güneydeki hanedan merkezleri.

Rouran Kağanlığı

Ana maddeler: Rouran Kağanlığı, Göktürk-Rouran Savaşları

Rouran Kağanlığı yaklaşık 400’den başlatılır.[10] O sırada Shelun adlı bir kaçak Gobi’de çevresine bir topluluk topladı, Tieleleri yendi ve kağan unvanını aldı.[10] Hükümdar hanedanı Yujiulüler genellikle Para-Moğol olarak sınıflandırılır, onun altındaki konfederasyonun büyük bölümünü ise Türkçe konuşan topluluklar oluşturuyordu. İktidarın merkezi, Göktürk yazıtlarının Ötüken dediği bölge olan Orhun vadisiydi. Wei Shu, kağanlığın sınırlarını batıda Karashahr ülkesinden doğuda Kore ülkesine kadar çizer.[10] 552’nin başında Anagui, Çin anlatımına göre kendi eliyle, ölmüştü.[11] Göktürkler Rouran devletini yıkmadı. Onu kağanlık unvanıyla, altındaki hiyerarşiyle, Orhun’daki merkezle ve bütün bozkırı oradan yönetme iddiasıyla birlikte devraldı.

Avrupa’da Hunlar

Ana maddeler: Hunlar, Avrupa Hun İmparatorluğu

376 dolaylarından itibaren Hunlar aşağı Tuna’da duruyordu.[12] 445 dolaylarında Attila, birlikte hüküm sürdüğü Bleda’yı öldürdü ve bütün halkı kendi yönetimi altında birleştirdi.[13] Attila döneminde imparatorluk Kafkasya’dan Fransa ve Danimarka sınırlarına kadar hüküm sürdü.[14] Priscus’un ziyaret ettiği Attila’nın ikametgâhı Macar ovasındaydı ve tam yeri belirlenemez.[15] Attila 453’ün başında öldü ve imparatorluk bir yıl içinde dağıldı.[16] 454’te Nedao’da Hunlar yenildi ve Attila’nın en büyük oğlu İlek düştü.[17][18] Attila’nın oğlu Dengizik 469’da bir Roma ordusuna karşı düştü.[19] Avrupa Hunları, on sekizinci yüzyıldan beri İç Asya’daki Asya Hunlarıyla özdeşleştirilmektedir.[20] Bu özdeşleştirme tartışmalıdır ve Türk Atlası kanıtları Hunlar ve Asya Hunları başlığı altında ortaya koyar.

Kidaritler ve Eftalitler

Ana maddeler: Kidaritler, Eftalitler

Bir Hun hanedanı olan Kidaritlerin yayılması 420’lerin sonunda Baktriya’da başladı.[21] Hanedan 470’lerden itibaren zayıfladı ve Eftalitler 509’da Soğdiyana’yı aldığında artık yoktu.[22] Eftalitler ayrı bir etnik topluluk değil, göçebe ve yarı göçebe grupların bir konfederasyonuydu.[23] Konfederasyonu Heftal hanedanı ve Var-Hun boylarından oluşan bir çekirdek bir arada tutuyordu.[23] En güçlü olduğu 520’de krallık sözde Merv’den Turfan’a ve Gandhara’ya uzanıyordu. Çin tarihleri Eftalit kralının başkentine Badiyan adını verir.[24] Badiyan’ın nerede olduğu tartışmalıdır.[25] İstemi Eftalitleri yok etti ve Soğdiyana’nın ticaretini ele geçirdi.[26] Krallık 560 dolaylarında çöktü.[27] Bir tarihleme yıkımı 557’ye koyar, bir başkası 563 ile 567 arasına.[28]

Birinci Göktürk Kağanlığı

Ana madde: Birinci Göktürk Kağanlığı

552’nin başında Anagui ölmüştü ve Bumin kağan unvanını aldı.[11] Zaferi ailesini, Aşinaları, bozkırın yeni imparatorluk gücü yaptı.[11] Kağanlık kurulduğunda Doğu Moğolistan’dan Altay üzerinden Alakol Gölü’ne kadar uzanıyordu. Orhun bölgesinin ormanlık yaylalarındaki Ötüken doğudaki yönetim merkeziydi ve sonraki yazıtlar onun elde tutulmasını devleti elde tutmanın şartı olarak sunar.[29] Kardeşlerin en küçüğü Taspar 572’den 581’e kadar, kağanlığın en geniş sınırlarına ulaştığı dönemde hüküm sürdü. Bazı araştırmacılar 603’ü devletin iki kısma kesin bölünüşü sayar. 630’un üçüncü ayında Zhang Baoxiang İlig Kağan’ı yakalayıp başkente gönderdi.[30]

Batı Göktürk Kağanlığı

Ana madde: Batı Göktürk Kağanlığı

Xin Tang Shu, Bumin’in küçük kardeşi İstemi’yi batı kolunun başına koyar.[31] Araştırmacılar batı kanadının ne zaman kendi başına bir devlet olduğunu tartışır. İstemi’nin yaşadığı sürede Ceyhun’a ve İdil’e ulaştı. Tardush, Çu üzerindeki Suyab’da otururdu.[1] Tong Yabgu döneminde batı kısa süreli bir çiçeklenme yaşadı.[32] Onun başkenti Talas’ın doğusundaki Bin Pınar’dı.[32] Tang kuvvetleri son kağan Aşina Helu’yu 657’de yakaladı ve batı, Çin himayesinde on valiliğe bölündü. Batı kağanlığının sonuna dair hesaplar 650’li yıllardan 740’lı yıllara kadar uzanır.

Tang egemenliğinde, 630–682

Ana maddeler: Göktürk fetret dönemi, 630–682, Gevşek dizgin vilayetleri

Tang sarayı teslim olan Göktürklere ne yapılacağını tartıştı.[30] Wen Yanbo, kabilelerin bütün tutulup bir kalkan olarak hizmet etmesi gerektiğini savundu ve imparator onun planını benimsedi.[30] İlig’in kendi toprağı altı vilayete bölündü.[30] Göktürklerin üzerine Shanyu ve Hanhai adlı iki koruyuculuk bölgesi kuruldu.[30][33] Fetret döneminin dört kağanından üçü Aşinaydı ve dördü de devrildi. 680’de kabileler Aşina Funian’ı getirtti, Funian teslim oldu ve Chang’an’da Doğu Pazarı’nda başı kesildi.[30] İki yıl sonra İlig’in uzak bir akrabası dağılmış adamları topladı ve kendini kağan ilan etti. Bu kişi İlteriş’ti.[30] Tang’a valilik yapan beyler adamlarını bütün olarak elinde tutmuştu.[30]

İkinci Göktürk Kağanlığı

Ana madde: İkinci Göktürk Kağanlığı

İkinci Göktürk Kağanlığı, İlteriş’in 682’de kurduğu devletti.[30] İlteriş bir Aşinaydı ve İlig’in uzak bir akrabasıydı.[30] Yazıtlar Ötüken’i devletin elde tutulabileceği tek merkez olarak anar.[29] Kapgan 699’da devlete, sonra da koruduğu biçimi verdi.[30] Bilge Kağan’ın sözlerine göre ordular doğuya Shantung ovasına, batıya Demir Kapı’ya kadar gitti.[29] Böyle ölçüler orduların nereye vardığını söyler, sınır çizmez. Bilge Kağan döneminde devlet, Çin’le barış içinde yaşayan ve bu barış karşılığında ipek alan bir güçtü.[30] Tonyukuk, Kül Tegin ve Bilge Kağan yazıtlarını yontan devlet budur, bunlar Türk dilinde yazılmış en eski metinlerdir. Bilge öldürüldükten sonra iki şad hem tahta hem birbirlerine saldırdı, Basmıl, Karluk ve Uygur gibi tabi halklar gerisini tamamladı.[30] Bir Basmıl kağanı Orhun’u iki yıl elinde tuttu. 744’te Uygurların önderlik ettiği bir koalisyon onu da devirdi.[1]

Uygur Kağanlığı

Ana madde: Uygur Kağanlığı

Kutlug Bilge Kül Basmılları yendi ve 744’te kağan unvanını aldı.[34] Egemen boy olan Uygurların kendileri On Uygur denen on sülaleye ayrılmıştı. Bunların önde geleni Yaglakar’dı ve 795’e kadar her kağan ondan çıktı.[35] Arap elçi Tamim ibn Bahr, Orhun üzerindeki Uygur başkenti Ordu-Balık’ı nüfusu kalabalık, pazarlarla ve zanaatlarla dolu, çevresinde köyler ve işlenmiş topraklar bulunan bir kent olarak anlattı.[36] Eski Türk geleneğine uyarak Uygurlar Karluk, Telengut, Tatar, Kitan, Kırgız ve başkalarını da vasallık ve haraç konumuna soktu.[37] 757’de Uygur birlikleri Tang’ın Chang’an ve Luoyang’ı geri almasına yardım etti ve Luoyang’ı üç gün yağmaladı.[38] Kağan Bögü 759’dan 779’a kadar hüküm sürdü ve imparatorluğu hem gücünün zirvesine hem de dönüm noktasına getirdi. 821’den sonra imparatorluk dağıldı. 840’ta Kırgızlar yüz bin atlıyla Yenisey’den indi, kağanı öldürdü ve sarayı yaktı.[39]

Yenisey Kırgızları

Ana maddeler: Yenisey Kırgız Kağanlığı, Yenisey Kırgızları

Kırgızlar Güney Sibirya’da yukarı Yenisey’de yaşıyordu ve kağanlarının devleti 840’tan yaklaşık 924’e kadar tarihlenir.[40] 840’ta Tang tarihlerinin Are dediği Kırgız kağanı ordusunu Orhun üzerindeki Uygur başkentine götürdü.[41] Uygur kağanlarının ordugâhını yaktı ve Tang prensesi Taihe’yi aldı.[41] Are ordugâhını Mavi Dağ’da kurdu, duvar yerine çit vardı ve keçe çadırlar birbirine eklenmişti.[41][42] Xin Tangshu Are’den sonra hiçbir Kırgız kağanının adını vermez.[41] Kırgızlar Orhun’da Uygurların yerini almadı. Yurtlarında merkezli kaldılar ve platodaki egemenlikleri kısa sürdü.[43] Kırgız gücünün ne kadar uzağa ulaştığı tartışmalıdır.[44] 924 yılı dönemin sonu için bir uzlaşımdır, Kırgız tarihinde bir olayın tarihi değildir.[45]

Hazarlar

Ana maddeler: Hazar Kağanlığı, Hazar Çifte Krallığı

Göktürkler Sabirleri ve çeşitli Oğur boylarını, Batı Göktürk başlarının yönetiminde tabi bir boy birliği olarak imparatorluklarına kattı ve bu birlik Hazar kağanlığına dönüştü.[46] 670’lere gelindiğinde Hazarlar Bulgarları yenmiş ve Ponto-Kaspiyen bozkırının denetimini ele geçirmişti.[47] Hazarları yöneten hanedanın Aşinalar olduğu kabul edilir. Mes’ûdî’ye göre Hazarlar başkentlerini Semender’den alt İdil üzerindeki Atil’e taşıdı. Devlet orta İdil’den ve Kiev’den Kırım’a, Kafkasya’daki Bab el-Ebvab’a ve Harezm bozkırına uzanıyordu. Hazar sarayı Yahudiliği benimsedi ve Hazarlar bunun doğru olduğu tek bozkır gücüdür. 965’te Rus, Oğuzlarla müttefik olarak Atil’i ve muhtemelen Sarkel’i bastı. Bir tür kağanlık birkaç yıl daha ayakta kaldı ve sonu genellikle 969’a konur.

Notlar

  1. ^ a b c Golden 1992
  2. ^ a b c Shiji, juan 110
  3. ^ Han Shu, juan 94
  4. ^ a b Savelyev 2020, p. 4
  5. ^ Kurakichi 1926, p. 9–12, 16, 36–38
  6. ^ a b c d Hou Han Shu, juan 90
  7. ^ Jagchid 1989, p. 34
  8. ^ Jagchid 1989, p. 35
  9. ^ Golden 1992, p. 71
  10. ^ a b c Wei Shu, juan 103
  11. ^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  12. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 26
  13. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 181, p. 102
  14. ^ Thompson 1948, p. 177
  15. ^ Thompson 1948, p. 221–222
  16. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 143–147
  17. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 259–262, p. 125–126
  18. ^ Yavuz 2025, p. 104
  19. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 164–168
  20. ^ Thompson 1948, p. 1
  21. ^ de la Vaissière 2005a, p. 108
  22. ^ de la Vaissière 2005a, p. 110
  23. ^ a b Kurbanov 2010
  24. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Wei Shu, juan 102
  25. ^ Chavannes 1903, p. 224,43–45; Markwart 1938, p. 224,43–45
  26. ^ Menander Protector
  27. ^ Yavuz 2025
  28. ^ Golden 1992; Kurbanov 2010
  29. ^ a b c Kül Tegin inscription
  30. ^ a b c d e f g h i j k l m Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  31. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  32. ^ a b Golden 1992, p. 135
  33. ^ Taşağıl 1999, p. 48–49
  34. ^ Sinor 1990, p. 317
  35. ^ Sinor 1990, p. 320
  36. ^ Mackerras 1972, p. 14
  37. ^ Khazanov 1994, p. 257
  38. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  39. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  40. ^ Drompp 2005, p. 36
  41. ^ a b c d Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  42. ^ Ögel 2000, p. 19
  43. ^ Drompp 2005, p. 38,197,200
  44. ^ Golden 1992, p. 181
  45. ^ Drompp 2005, p. 203
  46. ^ Sinor 1990, p. 260
  47. ^ Ögel 1984, p. 229, 234, 239–240

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Shiratori Kurakichi, A Study on the Titles Kaghan and Katun (1926)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
  • Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
  • E. A. Thompson, A History of Attila and the Huns (1948)
  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. II (1999)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VI: Türklerde tuğ ve bayrak (2000)

İlgili maddeler

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Great Empires of the Steppe.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/great-empires-of-the-steppe/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026