İdil

İdil, Menandros’un Attila dediği ırmaktır.^[1] Türkçe adı Atıl ya da İtil’dir.^[2] Romalı elçi Zemarkhos, 571’de İstemi’nin yanından dönerken ırmağa vardı.^[1]^[3] O sırada Göktürk gücü İdil’i aşmıştı.^[3] Ötesinde Ugurların reisi, ülkeyi Göktürk hükümdarı adına elinde tutuyordu.^[1]

Göktürklerden önce

Hunların İdil’i geçişi kimi zaman 395’e tarihlenir. Bu, Roma imparatorluğunun bölündüğü yıldır.^[4] Başka bir tarihlemeye göre Avrupa Hunları ırmağı 370 dolaylarında geçti. 375’e kadar Don bölgesindeki Alan boylarını ezmişlerdi.^[5] Sabirler büyük olasılıkla altıncı yüzyılın başlarında aşağı İdil bozkırında göründü. 515’te oradaydılar.^[6]

Menandros’un Attila’sı

Zemarkhos, İstemi’ye elçiliğinden dönerken on iki gün boyunca büyük bir gölün kumlu kıyısını izledi.^[1] Önce Ikh ırmağına, sonra Daikh’a geldi. Başka göllerin yanından geçtikten sonra Attila’ya vardı.^[1] Bu üç ırmak Emba, Ural ve İdil’dir.^[3] Menandros’un adları, bu ırmakların Türkçe adlarını karşılar.^[2]

Attila’nın ötesinde elçilik Ugurlara geldi.^[1] Menandros, Ugurların reisinin orada İstemi’nin, yani onun Sizabul dediği kişinin otoritesini sürdürdüğünü söyler.^[1] Reis, Romalılara çölü geçmeleri için su tulumları verdi.^[1] Ugurlar İdil’in batısında yaşamış, hükümdarları da kağanın o bölgedeki baş vekili olmuş olabilir.^[7]

Maniah’ın Romalılara götürmeyi planladığı Soğd ticareti, Fars pazarından kaçınmış olabilir. Ticaret, Onogurların, Bulgarların ve öteki Türk halklarının yaşadığı İdil’in ötesinden geçen daha tehlikeli yolu izleyecekti.^[8]

Theophylaktos’un Til’i

Bir Göktürk kağanının İmparator Maurikios’a mektubunda, ki mektubu Theophylaktos Simokattes korumuştur, kağan bütün Ogurları boyunduruk altına aldı.^[9] Ogurlar doğuda, “Türklerin Melas, yani Kara demeye alışık olduğu Til ırmağı boyunda” yaşıyordu.^[9] Til İdil, Ogurlar da Kafkasya yakınındaki bozkırın Ogurları olabilir.^[10] Ya da Ogurlar Uygurlar, Til de Moğolistan’daki Tola’dır. Uygurlar Sui döneminde onun kıyısında yaşıyordu.^[11] Bu durumda Til, yalnızca “ırmak” anlamındaki Türkçe atıl ya da itil sözcüğüdür.^[11] Üçüncü bir ihtimalde Til Tarim, Ogurlar da Oğuzlar’dır.^[12]

Theophanes’in Atel’i

Dokuzuncu yüzyılın başında yazan Theophanes, Azak Denizi olan Maiotis Gölü’nü anlatır.^[13]^[14] Ona göre “Atel denen kocaman bir ırmak” göle akar. Irmak Okyanus’tan Sarmatlar’ın ülkesi üzerinden iner ve Tanais ona katılır.^[15] Atel, İdil’dir. Oysa İdil ne Azak Denizi’ne akar ne de Don’a karışır.^[16] Onun anlatımında, Bulgarların ve Kotragoların eski Büyük Bulgaristan’ı aynı gölden Kouphis ırmağına doğru uzanıyordu.^[17]

Hazarlar döneminde

Mesudî, Hazarların Arap saldırıları yüzünden başkentlerini Semender’den aşağı İdil’deki Atıl’a taşıdığını söyler.^[18] Kuzeyde Hazar kağanlığı, İdil Bulgarları devletiyle birlikte orta İdil’i de içine aldı.^[19]

Notlar

^ a b c d e f g h Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.4, p. 125
^ a b Golden 1992, p. 129–130
^ a b c Blockley 1985, p. 266
^ Yavuz 2025, p. 83, 95
^ Golden 1992, p. 87, 89
^ Golden 1992, p. 105
^ Golden 1992, p. 130
^ Yavuz 2025, p. 284
^ a b Theophylact Simocatta; Whitby 1986, vii.7.13, p. 189
^ Golden 1992, p. 102, 109
^ a b Chavannes 1903, p. 251
^ Whitby 1986, p. 189
^ Golden 1992, p. 102
^ Mierow 1915, p. 148
^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 497
^ Scott 1997, p. 500
^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 498
^ Golden 1992, p. 238
^ Golden 1992, p. 239

Kaynaklar

Menander Protector
Theophylact Simocatta
Theophanes the Confessor (after Theophylact Simocatta)

Literatür

R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)
Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)