Altaylılar yeryüzünün, ilk sulardan çıkarılan topraktan yapıldığını anlatırdı. Hikâye on dokuzuncu yüzyılda birkaç çeşitle yazıya geçirildi. Çeşitler, başlangıçta yalnızca su olduğu ve Erlik’in yaratma işinden çıktığı konusunda uyuşur.[1] Kimin daldığı konusunda ise ayrılırlar. Radloff’un çeşidinde ilk insan dalar, toprağın bir kısmını ağzında saklar ve yaratıcı Kaira Kan ona Erlik adını verir.[2] Verbitskii’nin çeşidinde kimse dalmaz. Ülgen sudan çıkan bir taşı kavrar ve yeri sözüyle yapar. Erlik ise sonradan bir balçık parçasından yapılır.[3]

Orhun yazıtlarında başlangıca dair bir cümle vardır, bir hikâye yoktur.[4] Anlatı son iki yüzyılın etnografyasına aittir, kağanlıklara ait değildir.

Radloff’un çeşidi

Radloff hikâyeyi Aus Sibirien’in ikinci cildinde, Altaylıların dünyanın yaratılışı hakkında anlattığı anlatılardan biri olarak verir.[5] Yer ve gök yapılmadan önce her şey sudur. Güneş ile ay yoktur.[5] Sonra Tengere Kaira Kan önce kendisine benzeyen bir varlık yapar ve ona insan, Kishi, der. Kaira Kan tanrıların en yücesidir, var olan her şeyin başlangıcıdır ve insanlığın babası ve anasıdır.[2] Kaira Kan ile insan, iki kara kaz gibi suyun üstünde sessizce süzülür.[6]

İnsan bu huzurla yetinmez. Kaira Kan’dan daha yükseğe çıkmak ister. Uçma gücünü kaybeder ve dipsiz suya düşer.[6] Boğulmak üzereyken Kaira Kan’ı çağırır. Radloff, Kaira Kan’ı lütufkâr gök diye yorumlar.[6] Kaira Kan ona derinlikten çıkmasını söyler ve insan çıkar. Sonra Kaira Kan denizden bir yıldız çıkartır. İnsan onun üstüne oturup sudan güvende olabilecektir.[6]

İnsan artık uçamadığı için Kaira Kan yeri yapmayı düşünür. İnsana derin suya dalıp dipten toprak getirmesini buyurur. Kaira Kan bu toprağı yüzeye serper.[6] İnsan toprağın bir kısmını ağzına koyar, çünkü gizlice kendine ait bir kara yapmak ister.[6] Yukarı çıktığında toprak ağzında şişer. İnsan nefes alamaz ve neredeyse boğulur. Kaira Kan ona tükürmesini buyurur.[6]

Kaira Kan’ın yaptığı kara düz ve pürüzsüzdür. İnsanın ağzından çıkan toprak her yöne fışkırır ve bütün bölgeleri bataklık tümsekleriyle kaplar.[6] Kaira Kan öfkelenir, insana Erlik adını verir ve onu ışık âleminden sürer.[6] Sonra başka insanlar yapar. Yerden dokuz dallı bir ağaç büyütür ve her dalın altında bir adam yapar. Bu dokuz adam, yeryüzündeki dokuz halkın atalarıdır.[6]

Erlik yeni insanları görür ve onların güzel ve iyi olduğunu görür. Kaira Kan’dan onları eline vermesini ister ve Kaira Kan reddeder. Bunun üzerine Erlik onları saptırır ve zorla ele geçirir.[6] Kaira Kan, Erlik’in kandırmasına izin veren akılsız halka öfkelenir ve insanlığı kendi hâline bırakmaya karar verir.[6] Erlik’i yeniden sürer, bu kez yeraltının üçüncü katmanına, yani karanlık âlemine. Kendisi için on yedi göğü sakinleriyle birlikte yapar ve en yücesini sürekli konutu edinir.[7] İnsanlığın koruyucusu ve öğretmeni olarak Mai-Tärä’yı geride bırakır.[7]

Erlik güzel göğü görür ve kendisine bir gök kurmaya karar verir. Kaira Kan’ın izniyle kendi tebaasını oraya yerleştirir. Bunlar, insanlardan bozduğu kötü ruhlardır ve Tanrı’nın yaptığı insanlardan daha iyi yaşarlar.[7] Bu, Kaira Kan’ı öfkelendirir. Erlik’in göğünü yıkmak için kahraman Mandyshirä’yı gönderir.[7] Gök, Mandyshirä’nın mızrağının darbeleri altında kırılır ve parçalar hâlinde yeryüzüne düşer. O güne dek pürüzsüz ve düz olan yeryüzü bozulur. Düşen parçalar büyük dağları ve derin vadileri oluşturur ve aralarında geçilmez ormanlar büyür.[7] Kaira Kan, Erlik’i yeryüzünün en derin katmanına sürer. Orada ne ay ne güneş parlar ve hiçbir yıldız ışığı ulaşmaz. Erlik’e dünyanın sonuna kadar orada kalmasını buyurur.[7]

Radloff iki not ekler. Bir çeşitte, der, Kaira Kan önce üç büyük balık yapmış ve yeri onların sırtına oturtmuştur.[8] Duyduğu hâliyle efsane, bir insanın düşüşü hikâyesini de içerir. Radloff bunu dışarıda bırakmıştır, çünkü hikâye Tekvin’deki anlatıyla neredeyse tamamen örtüşür.[8] Mandyshirä ve Mai-Tärä adları, der, Budist etkiye işaret eder. Radloff bu hikâyelerde Musa’nın yaradılış anlatısının ve Budizm’in açık izlerini bulur. Musa’nın anlatısı ona göre kısmen Müslümanlar, kısmen Hristiyanlar yoluyla gelmiştir.[9]

Daha uzun Altay metni

Radloff’un Altay metinleri derlemesi Proben der Volksliteratur’da bastığı daha uzun bir anlatım ayrıntılı biçimde özetlenmiştir.[10] Bu anlatımda tanrı Kuday ile bir adam suyun üstünde iki kara kaz olarak uçar. Adam dalgaları kamçılar ve tanrının yüzüne su sıçratır.[11] Kendini tanrıdan büyük sayar ve suya atılır. Neredeyse boğulur ve yardım için haykırır. Tanrı ona çıkmasını söyler. Sonra dipten sağlam bir taşın yükselmesini buyurur ve ikisi onun üstüne oturur.[11]

Adam iki kez dalar. İlkinde toprak çıkarır. Tanrı onu suya serper ve der ki: yer olsun.[11] İkincisinde iki eliyle toprak alır. Bir avucunu tanrıya verir, ötekini ise tanrıdan gizlice kendine ait bir kara yapmak için ağzında saklar.[11] Tanrı birincisini serper ve sağlam toprak belirir. Adamın ağzındaki toprak büyür. Adam boğulmak üzeredir. Tanrıdan kaçar ama nereye baksa onu bulur ve sonunda yardım diler. Tanrı ona ne yapmak istediğini sorar ve tükürmesini söyler. Topraktan küçük tepeler çıkar.[12]

Sonra tanrı konuşur. Adam günah işlemiştir ve ona karşı kötülük düşünmüştür. Adama uyan halk da kötülük düşünecektir. Tanrı gerçek Kurbustan’ın adını alır ve adamın adı Erlik olacaktır.[13] Metin sonra dokuz dallı bir ağaca ve dokuz adama, Erlik’in yeni halkı kazanma girişimine ve yasak meyve hikâyesine geçer. Bu hikâyede bir yılanla bir köpek nöbet tutar. Törüngey adlı bir adam ile karısı Eje yasak olanı yer ve Erlik onları ayartır.[14] Bundan sonra tanrının kendi adamı Mandyshirä, göklere hizmetkârlarını yerleştirmiş olan Erlik’e karşı savaşa gider. Mandyshirä gökleri yıkar ve gökler dağları oluşturur.[15]

Altay malzemesinin bir özeti, aynı biçimde bir anlatım verir ve Radloff’un derlemesinden başka bir sayfa gösterir. Tanrı ve ilk insan ilk denizin üstünde iki kara kaz olarak uçar. İnsan tanrının üstüne çıkmaya çalışır ve düşer. Bir taşa oturur ve toprak için dalar, bir avuç toprağı ağzında saklar. Tükürdüğü yosunun tümsekleri olur.[16]

Verbitskii’nin çeşidi

Verbitskii 1893 tarihli kitabında farklı bir anlatı bastı.[17] Bu anlatıda ne yer ne gök vardır. Yalnızca Ülgen vardır, Oirot adı Kurbustan’dır. Ülgen sınırsız bir denizin üstünde yarasa gibi asılı durur ve basacak yeri yoktur.[18] İçinden bir ses “önündekini kavra” dedi. Elini uzattı ve sudan dışarı çıkan bir taşı yakaladı. Taşın üstüne oturdu ve ne yapacağını ve nasıl yapacağını düşündü.[18] Sonra beyaz ana Ak-ene sudan çıktı. Ona, yapmayı düşündüğü her şey için yalnızca “yaptım” ve “oldu” demesini, asla yapılmadığını söylememesini bildirdi. Sonra kayboldu ve bir daha görülmedi.[18]

Ülgen “yer yapılsın” dedi ve yer yapıldı. “Gök yapılsın” dedi ve gök yapıldı.[19] Denizde üç büyük balık yaptı ve yeri onların üstüne oturttu. Ortadaki balık başı kuzeye bakarak durur. Solungaçlarından geçen bir halat göğe çıkar ve Mandyshire onu orada bırakır ya da çeker. Halatı gevşettiğinde yer eğilir ve tufanlar gelir. Bütün dünyanın tufanı da böyle geldi.[20] Bütün yaratma boyunca Ülgen, güneş ve ayın parladığı altın bir dağda kaldı. İş altı gün sürdü. Yedincide uyudu ve sekizincide kalktı.[20]

Erlik sonradan ve başka bir yoldan gelir. Ülgen denizde buz kütlesi gibi yüzen bir toprak kütlesi gördü. Kütlenin üstünde bir insan iskeletine benzeyen bir balçık tabakası vardı. Tabakayı makasla kesermiş gibi kesti ve dedi ki: bu ruhsuz şey nedir, insan olsun.[21] Bu ilk akıllı yaratığa Erlik adını verdi ve onu bıraktı. Verbitskii bu sözcüğü erkeksi diye yorumlar. Kütlenin geri kalanı büyük bir balık, taimen oldu.[21] Erlik etrafına baktı ve Ülgen’i buldu. Önce onun yoldaşı ve küçük kardeşiydi. Sonra kendini Ülgen’le bir seviyeye koymaya başladı. Ülgen’in yarattığı gibi, ya da daha iyi, yaratıklar yapmak istediğini kıskançlıkla düşündü. Kalbinde Ülgen’den uzaklaştı ve onun hasmı ve bütün yaratıklarının düşmanı oldu.[21] Ülgen bunun üzerine Erlik’e karşı durması için kendine başka bir yoldaş yarattı: kahraman Mandyshire. Mandyshire’ı bir taştan çekilen madenden yarattı.[21]

Verbitskii’nin anlatısının geri kalanı uzun bir devamla sürer. Ülgen yedi adam ve yedi ağaç yapar. Kemikleri kamıştan, etleri balçıktandır ve Ülgen kulaklarına ve burunlarına üfler. Sekizinci adam Maidere altın dağa konur.[22] Erlik, Maidere’nin köpeğinin bekçi bırakıldığı bir kadına ruh üfler. Köpek bir palto karşılığı rüşvet alır ve onu içeri bırakır.[23] Erlik kovulur. Döner, meyvesi yiyenin içine giren bir ağaç diker ve yeniden kovulur.[24] İlk yiyecek, bir beyaz ve bir kara taştan ateş ve ölüm bunu izler.[25] Erlik kendine bir gök yapar. Mandyshire onu yıkar ve Erlik’in hizmetkârları yeryüzüne düşer.[26]

Potanin’in çeşidi

Üçüncü bir çeşit Potanin’in kuzeybatı Moğolistan raporundan gelir. Rapor 1883’te dördüncü ciltte basılmıştır.[27] Bu çeşitte ne yer ne gök vardır, yalnızca su vardır. Ülgen yeri yapmak için suyun üstüne indi. Düşündü ve düşündü ve nasıl başlayacağını göremedi.[28] Sonra “İnsan” ona geldi ve kendisinin de kara yapmaya geldiğini söyledi. Ülgen öfkelendi: o bile yapamıyorsa İnsan nasıl yapabilirdi? İnsan, toprağı nereden alacağını bildiğini söyledi.[28] Ülgen ona getirmesini buyurdu. İnsan hemen daldı, dipte bir dağ buldu ve ondan bir parça kopardı. Parçayı ağzına koydu. Yüzeyde Ülgen’e bir kısmını verdi. Geri kalanı ağzında kaldı. İnsan sonunda tükürdüğünde yeryüzünde bataklıklar ve sazlıklar belirdi.[29]

Bir başka çeşitte Ülgen, okyanusta yüzen insan yüzlü bir çamur kütlesi görür. Ona bir ruh verir ve bu şekilde yapılan varlık Erlik’tir. Erlik önce Tanrı’nın dostu ve kardeşidir, sonra düşmanı olur.[30] Bu çeşit, Verbitskii’nin bastığı hikâyeye yakındır.[31]

Dalış yapan

İlk insan, Radloff’un Aus Sibirien’deki anlatısında, Proben’den alıntılanan iki anlatımda ve Potanin’in anlatısında dalar. Potanin’de dalan yalnızca “İnsan”dır.[32] Yaratıcı Radloff’un anlatısında Kaira Kan, Potanin’inkinde Ülgen’dir. İki dalışlı metinde Kuday’dır ve Kurbustan adını alır.[33] Verbitskii’nin anlatısında ne ilk insan ne de yaratıcı dalar. Yaratıcı taşını önüne uzanarak bulur.[18]

Yirminci yüzyılın derlemeleri dalışı Kayra Han’ın kendisine verir. Bu derlemelere göre Kayra Han, gökten ve yerden önceki sularda derine dalıp yüzeye bir avuç toprak çıkarmıştır.[34] Radloff ve Potanin’in kayıtlarında ise dalan, Erlik olan ilk insandır. Türk Atlası bu ayrışmayı Ülgen ve Kayra Han başlığı altında daha ileri izler.

Hikâyede Erlik

Hikâyenin her çeşidinde Erlik, kendine ait bir yaradılış isteyen figürdür. Radloff’un anlatısında bir kara yapmak için toprak saklar ve sonra bir gök kurar.[35] Verbitskii’de Ülgen’in yaratıklarını kıskanır ve zamanla o da bir gök kurar. Mandyshire onu yıkar.[36] Potanin’de saklanan bir ağız dolusu toprak bataklıkları yapar.[29] Karşılaştırmalı çalışmalara göre Altay hikâyelerinde ilk insan gururu ve övüngenliği yüzünden düşer. Tanrı onu derinliğe atar ve o şimdi ölüm âleminde ruhların hükümdarıdır.[37]

Radloff sonraki Erlik’i yaradılış hikâyesinin yanına koyar. Erlik Han karanlık âleminin efendisidir ve Radloff, onu Bai Ülgän’in kendisinin yaptığını söyler. Erlik, yeraltının beşinci ya da dokuzuncu katmanında kara bir tahtta oturur ve kötü ruhlardan oluşan maiyeti onu çevreler. Altında günahkârların cezalandırıldığı cehennem yatar.[38] Yapılışına dair iki ifade uyuşmaz. Yaradılış hikâyesinde Erlik olacak insanı Kaira Kan yapar. Burada ise Erlik’i Bai Ülgän yapar.[39] Radloff buna değinmez. Erlik’in korkulduğunu ve yine de Baba diye çağrıldığını da bildirir, çünkü herkes ona aittir ve sonunda bütün yaşamı o yok eder.[38] Her insanın doğumda iki yoldaşı vardır: biri iyi işlerini, biri kötü işlerini yazar. Ölümde ruh, yeraltının yedinci katmanındaki Erlik’in yargı kürsüsüne getirilir.[40]

Verbitskii’ye göre Altaylılar, dünyayı iki ilkenin yönettiğine inanır: iyi Ülgen ve kötü Erlik. Erlik öyle kötüdür ki zarar vermekten kendini alamaz. Düşmanlığını yalnızca zaman zaman erteler.[41] Altaylılar ona sık sık, kötü bir köpeğe olduğu gibi, her saldırıda kurban keser. Her hayvan işe yarar, hiçbiri yoksa evde yapılmış bira sunulur.[42] Altaylılar, Ülgen ile Erlik’in tek bir kapısı olduğunu söyler. Ülgen bir kurbanı boşuna beklediğinde ve kendisi cezalandıramadığında Erlik’e söyler. Erlik de ihmalkâra ceza verir.[42] Verbitskii Erlik’in hikâyesini bir konuşmayla bitirir. Ülgen, Erlik’i ve hizmetkârlarını gökten yere atmıştır ve onlar kırk üç yere düşmüştür. Erlik o yerlerde insanlara zarar vermek için kırk üç türden hizmetkâr gönderecektir.[43]

Katmanlar ve benzerlikler

Hikâye kendi içine kapalı değildir. Radloff onda Musa’nın anlatısının ve Budizm’in izlerini bulur. Mandyshirä ile Mai-Tärä’yı Budist figürler olarak adlandırır.[9] Bir Türk çalışması, Altay ve Yenisey hikâyelerini Hint, İran ve Yahudi anlatılarının biçimlendirdiğini savunur. Buna göre Maitreya ve Mangdashire tanrıları Hint kökenlidir. Kuday, Körmös ve Kurbustan İran kökenlidir. Törüngey ile Eje’nin yasak meyve yedikleri için kovulması ise Yahudi kökenlidir.[44] Aynı çalışma, Türk şamanistlerinin kozmogonisinin yoktan yaratmayı bilmediğini not eder. İlk tanrıların bile şekillendirecek maddesi vardı.[44]

Karşılaştırmalı bir sentez, toprak için dalışı Asya yaradılış hikâyelerinde en yaygın kalıplar arasına koyar. Altay çeşitlerini başkalarının yanına yerleştirir.[45] Yakutlar, okyanusun üstünde dolaşan ve Şeytan olduğu anlaşılan bir kabarcık gören Yryn-Ajy-Tojon’u anlatır. Şeytan dalar ve bir parça toprak getirir. Tanrıyı karayı uzatarak boğmayı tasarlar, ama kara güçlenir ve suyun büyük bölümünü örter.[45] Bu hikâyenin bir çeşidinde Şeytan, İsa’nın ağabeyidir. Şeytan üç kez dalar, üçüncüsünde bir kırlangıç olarak, ve çamurun bir kısmını boğazında saklar. İsa onun boynuna vurur. Çamur fışkırır ve dağları yapar.[46] Sentez, bu Yakut hikâyelerinin ayrıntı ayrıntı Doğu Avrupa’nın apokrif yaradılış hikâyeleriyle örtüştüğü sonucuna varır. Yakutların onları büyük olasılıkla Ruslardan öğrendiğini de söyler.[46]

Alarsk bölgesinden bir Buryat hikâyesinde şeytan Sholmo, Burkhan’ın yanında belirir ve toprağı getirmeyi önerir. Ödül olarak kara ister ve asasını saplayabildiği kadar alır. Delikten sürüngenler ve yılanlar çıkar.[47] Verbitskii’nin anlatısında Erlik de aynı asa büyüklüğünde kara ister ve asadan bir yaban domuzu, bir yılan ve bir kurbağa çeker.[43] Altay çeşitlerinde bir kırlangıç turba getirir. Bir Kuzey Rus çeşidinde ise Tanrı ile şeytan bir beyaz ve bir kara dalgıç ördektir.[48]

Aynı sentez, iyi bir ilk varlık ile düşman bir ilk varlık çiftini İran’a kadar izler. Zerdüşt’ün öğretisini, Mani’nin öğretisini ve Bulgaristan’ın Bogomil mezheplerini anar. Bogomillerde Tanrı’nın iki oğlu vardır: büyüğü Satanael, küçüğü İsa.[49] Sentez, Erlik’in düşüşünü günahla ilk ölen ve ölülerin başı olan eski İran ilk insanının bir yansıması sayar.[50] Erlik’e dair bir Türk çalışması, yaradılış hikâyesini birçok kozmogoniye ortak olan iyi ve kötü ikiliğinin Altay ifadelerinden biri sayar.[51]

Yazıtlar ve sonraki hikâye

Eski Türk külliyatında kozmogonik tek bir cümle vardır. Kül Tegin ve Bilge Kağan yazıtları onunla açılır: yukarıda mavi gök ve aşağıda kahverengi yer yapıldığında, ikisinin arasında insanoğulları yapıldı ve insanoğullarının üstüne Bumin Kağan ile İstemi Kağan oturdu.[4] Fiil edilgendir. Yazıtlar bir yapıcı, bir su, bir dalış ve bir Erlik adlandırmaz.[4]

Ölülerin efendisi Eski Uygur metinlerinde Ärklig adıyla görünür. Altay Erlik’inin onu sürdürüp sürdürmediği tartışılır. Yaradılış hikâyesinin kendisi ilk kez on dokuzuncu yüzyılda kaydedilmiştir. Kağanlıklara tarihlenemez ve figürlerinden hiçbiri de oraya kadar izlenemez.

Adlar

  • Tengere Kaira KanAltayca
  • KishiAltayca
  • ErlikAltayca
  • KurbustanAltayca

Adlar Altaydır ve on dokuzuncu yüzyıl kaydına aittir. Radloff Kaira Kan’ı lütufkâr gök diye yorumlar. Kishi insan sözcüğüdür.[6] Kurbustan, Verbitskii’de Ülgen’in Oirot adıdır. İki dalışlı metinde de tanrının aldığı addır.[18] Erlik’i Verbitskii erkeksi diye yorumlar.[21]

Kanıt olarak kullanımı

Hikâye, Altaylıların on dokuzuncu yüzyılda yerin yapılışını nasıl anlattığının, çeşitleriyle, ödünçlemeleriyle ve çelişkileriyle birlikte, iyi bir kaydıdır. Radloff, Verbitskii ve Potanin her biri farklı bir anlatım kaydetti. Kimin daldığı sorusunun birden fazla yanıtı vardır.[52] Anlatı Göktürklere geri taşınamaz. Yazıtlar gökyüzünü ve yeryüzünü yapan kimseyi adlandırmaz. Altay hikâyelerinin dalışı, ilk insanı ve Erlik’i Altay inancının sonraki bir katmanından gelir.

Notlar

  1. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 3–5; 89–91; Verbitskii 1893, p. 3–5; 89–91
  2. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 3–4
  3. ^ Verbitskii 1893, p. 89–91
  4. ^ a b c Kül Tegin inscription; Bilge Khan inscription
  5. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 3
  6. ^ a b c d e f g h i j k l m Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 4
  7. ^ a b c d e f Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 5
  8. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 6
  9. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 5–6
  10. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 14–19
  11. ^ a b c d İnan 2017; first edition 1954, p. 14
  12. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 14–15
  13. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 15
  14. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 15–16
  15. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 16–17
  16. ^ Harva 1938, p. 97
  17. ^ Verbitskii 1893, p. 89–100
  18. ^ a b c d e Verbitskii 1893, p. 89
  19. ^ Verbitskii 1893, p. 89–90
  20. ^ a b Verbitskii 1893, p. 90
  21. ^ a b c d e Verbitskii 1893, p. 91
  22. ^ Verbitskii 1893, p. 91–92
  23. ^ Verbitskii 1893, p. 92–93
  24. ^ Verbitskii 1893, p. 94–95
  25. ^ Verbitskii 1893, p. 97–98
  26. ^ Verbitskii 1893, p. 99–100
  27. ^ Holmberg 1927, p. 314–315, n. 4
  28. ^ a b Holmberg 1927, p. 314–315
  29. ^ a b Holmberg 1927, p. 315
  30. ^ Holmberg 1927, p. 316
  31. ^ Holmberg 1927, p. 316; 91; Verbitskii 1893, p. 316; 91
  32. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 4; 14; 97; 314–315; İnan 2017; first edition 1954, p. 4; 14; 97; 314–315; Harva 1938, p. 4; 14; 97; 314–315; Holmberg 1927, p. 4; 14; 97; 314–315
  33. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 3–4; 314–315; 14–15; Holmberg 1927, p. 3–4; 314–315; 14–15; İnan 2017; first edition 1954, p. 3–4; 314–315; 14–15
  34. ^ Yavuz 2025, p. 165
  35. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 4–5
  36. ^ Verbitskii 1893, p. 91; 99–100
  37. ^ Holmberg 1927, p. 316; 95; Harva 1938, p. 316; 95
  38. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 10
  39. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 4, 10
  40. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 11–12
  41. ^ Verbitskii 1893, p. 43
  42. ^ a b Verbitskii 1893, p. 44
  43. ^ a b Verbitskii 1893, p. 100
  44. ^ a b İnan 2017; first edition 1954, p. 13
  45. ^ a b Holmberg 1927, p. 313
  46. ^ a b Holmberg 1927, p. 314
  47. ^ Holmberg 1927, p. 315; 94; Harva 1938, p. 315; 94
  48. ^ Harva 1938, p. 96–97
  49. ^ Holmberg 1927, p. 315–317; 95–96; Harva 1938, p. 315–317; 95–96
  50. ^ Holmberg 1927, p. 316; 95–96; Harva 1938, p. 316; 95–96
  51. ^ Demirlikan 2022, p. 73–77
  52. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 4; 89; Verbitskii 1893, p. 4; 89

Kaynaklar

Literatür

  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Vasilii Ivanovich Verbitskii, Алтайские инородцы (Altai Foreigners) (1893)
  • Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Yasemin Usta Demirlikan, Türk Mitolojisinin Yer Altı Kötücüsü „Erlik Han“ (2022)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Dinler
Ülgen and Kayra Khan

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Altaian Creation Story.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/altaian-creation-story/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026