Ülgen ve Kayra Han, on dokuzuncu yüzyıl kaydında Altaylıların iki gök tanrısıdır. Radloff, Verbitskii ve sonraki karşılaştırmalı çalışmanın dayandığı derleyiciler, bu tanrıların adlarını, dualarını ve işlerinin hikâyelerini Altaylılar, Teleutlar ve komşu halklar arasında yazıya geçirdi.[1] Ülgen iyi tanrıdır ve yaratıcıdır. Radloff’un anlatısında on altıncı gökte altın bir tahtta oturur.[2] Lütufkâr han olan Kayra Han on yedinci ve en yüksek göğü yönetir.[2]

Anlatılar ikisinin birbirine nasıl bağlandığı konusunda uyuşmaz. Radloff’un anlatısında Ülgen, Kayra Han’dan çıkar.[2] Bazı kamlar Kayra Han’ı bütün tanrıların en büyüğü sayar ve Ülgen’i onun oğlu yapar. Bazıları ise bu adı büyük ruhların bir unvanı sayar, hiçbir tanrıya ait görmez.[3]

İki ad da Orhun yazıtlarında, Yenisey metinlerinde ya da Göktürklere dair Çin anlatılarında geçmez.[4] İki figür Altay etnografyasına aittir. Onları altıncı ile sekizinci yüzyıllara geriye doğru okumak bir rekonstrüksiyondur. Kağanlıkların kaynakları buna zemin vermez.

Kaydın kaynakları

Radloff, Altay inancına dair anlatısını bir uyarıyla açar. Şamanizm tablosunun birbiriyle çelişen tek tek raporlardan kurulması gerektiğini yazar. Onu destekleyen hiçbir yazılı belge yoktur. Tek güvenilir kaynak olabilecek şamanlar, sırlarını ele vermekten korkar.[5] Radloff’un Kebis’teki misyonda karşılaştığı vaftiz edilmiş iki şaman her soruyu yanıtsız bıraktı. Eski tanrılarının onları bıraktıkları için zaten yeterince öfkeli olduğunu söylediler. Rus tanrısı eski inançtan söz ettiklerini duyarsa ondan daha çok korkarlardı.[5]

Verbitskii bir misyonerdi. 1893 tarihli kitabının Altaylıların inançlarına ayrılmış bölümü, dünyayı yöneten iki ilkeyle başlar.[6] Yaradılış hikâyelerini aynı ciltte basar.[7] Potanin yeryüzünün yapılışına dair bir Altay Tatarı hikâyesi kaydetti.[8] Tufana dair bir Soyot hikâyesi de kaydetti.[9] Anokhin, Altay şamanlarının Ülgen’e giden yol hakkında söylediklerini kaydetti.[10] Katanov, Kayrakan adını yorumladı.[3]

Göklerde Ülgen

Radloff tanrıları göklerin katmanlarına yerleştirir. Tengere Kaira Kan on yedinci katmanda yaşar ve evrenin kaderini oradan yönlendirir.[2] En yüksek tanrılardan üçü ondan yayılımla çıkmıştır: on altıncı katmandaki Bai Ülgön, dokuzuncudaki Kysagan Tengere ve yedincideki, Ana Güneş’in de durduğu yerdeki, her şeyi bilen Mergen Tengere.[2] Baba Ay altıncı katmanda yaşar. En yüksek yaratıcı olan kudai jajutschi ise beşinci katmanda yaşar.[2] Bai Ülgön’ün iki oğlu vardır: Mai-änä de denen Jajyk ve insanlığın koruyucusu Mai-tärä. İkisi üçüncü katmanda yaşar. Orada bütün yaşamın kaynağı olan süt gölü ve yedi Kudai’nin makamı olan Süro Dağı bulunur.[2]

RADLOFF'UN ANLATISINDA GÖKLER 171697653 Tengere Kaira Kan, ondan en yüksek üç tanrı Bai Ülgön, altın dağda altın tahtta Kysagan Tengere Mergen Tengere, Ana Güneş Baba Ay Kudai Jajutschi, en yüksek yaratıcı Jajyk ve Mai-tärä, süt gölü, yedi Kudai'nin Süro Dağı yeryüzü Yeryüzünün altında yeraltının dokuz katmanı yatar, Erlik Han beşincide ya da dokuzuncuda kara bir tahtta oturur.Her etiket Radloff'un on dokuzuncu yüzyıl anlatısından gelir.
Radloff'un anlatısında göklerin katmanları ve onların içine yerleştirdiği tanrılar. Modern diyagram, etiketler Göktürk kaynaklarından değil, Altay kaydından gelir.

Katmanların sayısı ve sırası anlatıdan anlatıya değişir. Kurban kamı dokuz çentikli bir huş ağacına tırmanır. En güçlüler on ikinci göğe kadar devam eder.[11] Radloff’un Lebed Tatarlarından kaydettiği tarifte yedi gök vardır ve en üstte Ülgen ile karısı Kanym bulunur.[12] Verbitskii’nin kitabında dünyamızın göğü 33 daireden oluşur. Bunun ötesinde, her birinin kendi göğü, yeri ve cehennemi olan 99 dünya yer alır.[13] Anokhin’in şamanları Ülgen’e giden yolda yedi ya da dokuz engelden söz eder. Bu yolu yalnızca erkek bir şaman gidebilir ve o bile ancak beşinci engele varır.[14] Radloff’un kendi anlatısında Ülgen’in çadırı on altıncı katmanda durur. Ata söylenen kutsama ise atın ruhunu dokuzuncu kata, Ülgön’ün beyaz çadırına gönderir.[15]

Ülgen bir insan olarak tasavvur edilir. Anokhin’in anlatısında altın tahtlı bir sarayı vardır. Güneşin ve ayın ötesinde, yıldızların üstünde yaşar.[14] Dualar ona beyaz ışık, parlayan han ve şimşek gönderen der.[16] Altay davullarının çizimleri, ışınlarla çevrili, insan biçiminde bir gök tanrısı gösterir.[17]

İyi tanrı

Verbitskii inanç bölümünü dünyayı yöneten iki ilkeyle açar: iyi Ülgen ve kötü Erlik. İkisinin de altında bir ruh ordusu vardır.[6] Ülgen, diye yazar, öyle iyi ve merhametlidir ki bir insana hoş olmayan hiçbir şey yapamaz. Zayıflık derecesinde iyidir. Erlik ise öyle kötüdür ki zarar vermekten kendini alamaz.[6] Bu yüzden Ülgen’e nadiren kurban sunulur. O, kurban olmadan da iyidir.[6] Altay inançlarının bir sentezi bu hükmü yineler: Verbitskii’ye göre Altay Tatarlarının Ülgen’i, hiçbir kötülük yapmayan iyi bir varlıktır.[18]

Altaylılar, Ülgen ile Erlik’in tek bir kapısı olduğunu söyler. Bir adam kurbanını ihmal ettiğinde, ceza vermeyecek kadar iyi kalpli olan Ülgen, bunu yapmasını Erlik’e söyler.[19] Adam bu durumda iki kat ödeme borçludur: önce Erlik’e, sonra Ülgen’e.[19] Radloff’un anlatısında kamın yolculuğunun sonunda tanrıya yaptığı dua, Ülgön’e üç merdivenin çıktığı bir prens ve bütün insanları yapıp bütün sığırı veren bir baba der. Duada Ülgön’den halkı felakete ya da kötü ruha, yani Körmös’e teslim etmemesi dilenir.[11]

Hikâyelerde Ülgen

Verbitskii’nin yaradılış anlatısında gökten ve yerden önce yalnızca Ülgen vardır. Yeri ve göğü sözüyle yapar. Yeri taşımak için üç büyük balık yapar. İlk insanı, Erlik’i, yüzen bir balçıktan yapar.[20] Yaratma altı gün sürer. Ülgen yedinci günde uyur ve sekizincide kalkar. Oirot atalarının yedinci sabah dua etmesi bu yüzdendir.[21] İlk insanın toprak için daldığı anlatılar ve bu anlatılardaki Erlik altaian-creation-story maddesinde anlatılır.

Başka işler başka hikâyelerde ona aittir. İnsanlar bitkilerle beslenip ateşi bilmezken Ülgen bir beyaz taşla bir kara taşı çarpıştırdı. Gökten düşen kıvılcım kuru otu tutuşturdu.[22] Altay Tatarlarının bir tufan hikâyesinde Nama adlı iyi bir adama bir gemi yapmasını buyurur.[23] Anokhin’in anlatımında Ülgen ile altı kardeşi tufanı önceden bilir ve bir gemi yapar.[9] Altay şamanistlerine göre dünyanın sonunda Ülgen günahkâr halktan çekilir, Erlik ise yaklaşır. Ülgen seslendiğinde ölüler kalkar.[24]

Ülgen’in yardımcıları ve çocukları vardır. Anokhin’in anlatısında yedi oğlu ve dokuz kızı vardır. Kızlara beyaz kızlar denir ve bunlar şamanın ilham veren ruhlarıdır.[25] Şamanların yoldaşlarına dair bir kayıt Jajyk’ı yardımcılardan biri yapar. Jajyk insanlar arasında yaşar, onları kötülüğe karşı korur ve dualarını Ülgen’e iletir.[26] Yedi oğlun listeleri bölgeden bölgeye değişir. Bir liste Jashigan, Karshit, Bakhtagan, Kara, Kushkan, Kanym ve Jaik’i sayar.[27] Lebed Tatarları arasında Kara-Han, yani Kara Prens, babasının göğünü bırakıp yeraltına gitti.[12]

Ülgen’e kurban

At, Ülgen’in kurbanıdır. Evli her erkek ona açık renkli bir at borçluydu. Ona adanmış at, yelesinde kırmızı bir şerit taşırdı.[6] Kurbanı, dokuz çentikli huşu ve kamın göklerdeki yolculuğunu horse-sacrifice maddesi ayrıntılı anlatır. Yolculuğun sonunda kam Ülgön’e seslenir. Kurbanın kabul edilip edilmediğini, havanın ve hasadın ne getireceğini ondan öğrenir.[28] Lebed Tatarları arasında Ülgen’e beyaz atlar, küçük tanrılara doru atlar kurban edilirdi.[12]

Kayra Han

Radloff’un yaradılış anlatısında yapıcı, tanrıların en yükseği olan Tengere Kaira Kan’dır. O, var olan her şeyin başlangıcıdır.[29] Erlik’i sürgün eder. On yedi göğü yapar ve en yüksek olanını konut edinir.[30] Aynı ad bir duada da geçer. 1861’de, Abakan’ın kaynaklarının yakınında, Radloff’un Tölös kılavuzlarından biri, bir hava yapıcısı, grubu haftalardır izleyen bir fırtına sırasında iki elini gökyüzüne kaldırdı. “Kaira Kan, Kaira Kan!” diye haykırdı ve göğün bir karış açılmasını diledi.[31] Radloff aynı yerde, zayıf bir adamın en yüksek göğün tanrılarına yönelmeye cesaret edemediğini ve aracı olarak bir atasına ihtiyaç duyduğunu söyler.[32]

Ad birden fazla varlık için kullanılır. Radloff’un sıraladığı yedi yeryüzü prensi arasında kuzey Altaylılar, Jäbyr Kan ve Puisan Kan’ın yanında bir Kaira Kan’ı da anar.[33] Bir Soyot hikâyesi tufanın kahramanına Kezer-Çingis-Kaira-Han adını verir ve tufandan sonra her şeyi yeniden onun yaptığını anlatır.[34] Verbitskii, kamın kurbanın ikinci akşamında karşıladığı ruhlar arasında bir Kaira-han’a yönelik bir selamlama basar. Dizeler kara bir argımak ile kara arak adlandırır ve ona baba der.[35] Telengitlerin dünyanın sonunu anlatışında, “büyük han, baba tanrı”, yani Kayra kaan ada kuday, son çağ geldiğinde kulaklarını tıkar.[24]

Tek tanrı, iki tanrı ya da bir sıfat

Kaynaklar bu çifti dört biçimde sunar. Birincisinde Kayra Han yukarıda durur ve Ülgen ondan gelir. Radloff en yüksek üç tanrıyı Tengere Kaira Kan’dan yayılımla çıkarır.[2] Altay malzemesinden bir Türk derlemesine göre bazı kamlar Kayrakan’ı bütün tanrıların en büyüğü sayar. Ülgen’i, Kızağan’ı ve Mergen’i onun oğulları sayarlar.[3]

İkincisinde iki ad tek tanrıya aittir. Üst göklerin ruhlarından yalnızca Kaira-Han ile Bai-Ülgin adlandırılır: ilki on yedinci gökte, ikincisi on altıncıdadır. En yaygın inanca göre iki ad aynı üst tanrıya aittir.[36] Bir Beltir duası gök tanrısına tek soluklukta lütufkâr han (kaira-kän), hükümdar ve Moğolca mavi gök diye seslenir.[37]

Üçüncüsünde Kayra bir unvandır. Türk derlemesine göre şamanların duaları, Kayrahan’ın belli bir tanrının adı olmadığını, büyük ruhların bir sıfatı olduğunu gösterir. Bazı şamanlar bu adı Erlik için kullanır ve Kayrakan denen kutsal dağlar vardır.[38] Katanov adı büyük han diye yorumladı.[3]

Dördüncüsü modern derlemelerin anlatısıdır. Burada Kayra tanrıların en eskisi, Ülgen onun oğlu, Mergen ile Kızağan Ülgen’in ya da Kayra’nın oğullarıdır. Kayra’nın kendisi toprak için ilk suya dalar.[39] Radloff, Verbitskii ve Potanin’in kaydettiği anlatılarda tanrının dalışı yoktur. Radloff’un anlatısında dalan ilk insandır. Potanin’in Altay Tatarı hikâyesinde ise yalnızca “İnsan”dır.[40]

Tengri ile ilişkisi

Hiçbir kayıt Tengri’yi yapıcı yapmaz. Karşılaştırmalı bir sentez, yaradılışın birçok çeşidi arasında tengrinin yaratıcı olarak göründüğü bir tanesini bulmaz.[37] Moğolların, Buryatların ve Soyotların hikâyelerinde yapıcı Burkhan’dır, yani Buda ya da Budist bir bodhisattvadır. Altay Tatarlarında yapıcı Ülgen’dir, Yakutlarda Yryn Ay Tojon’dur.[37] Radloff, Tengere Kaira Kan’ı lütufkâr gök diye yorumlar.[41] Beltir duası tanrısına tek soluklukta lütufkâr han ve mavi gök der.[37] Kayra Han bu yüzden bir sıfat altındaki Altay göğü olabilir. Bu bir yoruma ve bir duaya dayanır.

Modern derlemeler daha ileri gider. Biri, Altay Türklerinin bazı geleneklerinde Kayra ile Tengri’nin tek bir ilahi gücün veçheleri olduğunu söyler. Başka geleneklerde Kayra ayrı bir tanrıdır ve Tengri’nin oğludur. Aynı derleme, Tengri’nin Ülgen’i kara ve ak taşla yeryüzüne gönderdiğini de söyler.[42] On dokuzuncu yüzyıl kayıtları bunu vermez. Altay ateş hikâyesinde veren Ülgen’dir.[22] Göktürk metinlerinin Tengri hakkında söyledikleri tengri ve tengrism maddelerinde anlatılır.

Eski Türk kaynaklarında Ülgen ve Kayra

Ülgen Eski Türk kaynaklarında tanıklı değildir. Kül Tegin ve Bilge Kağan yazıtları ile Tonyukuk yazıtı bu adı taşıyan bir tanrı adlandırmaz. Tonyukuk yazıtının metninde ne Ülgen ne Kayra geçer.[4] Bu metinlerin adlandırdığı güçler şunlardır: tengri, iduk-yer-sub ve umay.[4]

Bir Türk çalışması bunun tersini söyler. Çalışmaya göre yedinci yüzyılın Orhun yazıtları Ülgen’i, Gök Tanrı’nın yarattığı temiz bir ruh ve onun oğlu olarak gösterir. Bu da Ülgen’i ikinci dereceden bir yaratıcı yapar.[43] Çalışma bir pasaj vermez ve yayımlanmış hâliyle yazıtlarda böyle bir pasaj yoktur.[4] Bu söz bir bulgu olarak değil, bir görüş olarak durur.

Göktürk ibadetine dair Çin anlatıları göğe koyun ve at kurban edilmesini bilir. Ülgen ya da Kayra adlı bir tanrıyı adlandırmaz.[44]

Katmanlar ve ödünçlemeler

Anlatıların kendisi daha eski ve yabancı katmanlara işaret eder. Radloff, Altaylıların hikâyelerinde Musa’nın yaradılış anlatısının ve Budizm’in açık izlerini bulur. Mandyshirä ile Mai-tärä’yı Budist figürler olarak adlandırır.[45] Altay inançlarının bir sentezi, on yedi katlı göğü geç bir fikir sayar. En yüksek üç tanrıyı Moğollar yoluyla gelen Hint bir fikir, Kysagan Tengere’yi de Moğol savaş tanrısı Kisagan Tengri sayar.[46] Sibirya mitlerine dair karşılaştırmalı bir çalışma, bir Altay hikâyesinin Tanrı’ya verdiği Kurbystan ilahi adını İranlı Ahura Mazda’nın bir biçimi olarak okur. Yedi göğün tanrılarının ardında Babil’in gezegen tanrılarını bulur.[47] Bunlar görüşlerdir ve kağanlıkların kaynakları onları sınayamaz.

Ülgen sözcüğünün kendi tartışması vardır. Bir Türk derlemesi, Kırgız-Kazak dilinde ülkenin büyük anlamına geldiğini not eder. Buryatçada ülgenin yerin bir sıfatı olduğunu da not eder. Bu, Ülgen’i bir zamanlar yer tanrısının adı yapardı.[48] Derleme, ulu ve günden türetmeyi halk etimolojisi diye reddeder. Sözcüğün Eski Türkçede büyük anlamına geldiğini, yalnızca Altaylılar arasında büyük ve iyi bir tanrının adı olarak korunduğunu düşünür.[14] Ad karşılaştırmalı yazında Büyük diye karşılanır.[17] Etimoloji kesinleşmemiştir.

Adlar

  • ÜlgenAltayca
  • Bai ÜlgenAltayca
  • KudaiAltayca
  • KurbustanAltayca
  • Kaira KanAltayca
  • KayrakanAltayca

Ülgen kaydedilen Altay adıdır. Radloff onu Ülgön ve Ülgän diye yazar. Altay Tatarları ona Büyük ya da Zengin ve Büyük anlamına gelen Bai Ülgen der.[2][17] Güney Altay şamanistleri ona kuday, yani tanrı der.[3] Verbitskii Oirot adı olarak Kurbustanı verir. Aynı sözcük, 99 dünyanın en yükseğinin adı olan kan-Kurbustan-tengerenin bir parçasıdır.[49]

Tengere Kaira Kan, Radloff tarafından lütufkâr gök diye yorumlanır.[41] Karşılaştırmalı yazın kaira-kanı merhametli han ve lütufkâr han diye karşılar.[50] Katanov’un yorumu büyük handır.[3] Kayıtta bu yüzden iki yorum vardır. Telengit ve Soyot biçimi Kayrakandır.[51] Radloff Tengere Kaira Kan, Verbitskii Kaira-khan yazar.[52]

Kudai tanrı için bir sözcüktür. Radloff beşinci gökte yaratıcı olan kudai jajutschi’yi ve Süro Dağı’ndaki yedi Kudai’yi de verir. Bunlar Ülgen değildir.[2] Yaradılışın daha uzun Altay metninde yeri yapan tanrıya Kuday ya da Ölgen denir. Aynı metinde bu tanrı gerçek Kurbustan’ın adını da alır.[53]

Güvenilirlik

On dokuzuncu yüzyıl Altaylıları için kayıt zengindir ve ana hatlarıyla tutarlıdır. Ülgen iyidir, yapıcıdır, yüksekte oturur ve at onun kurbanıdır.[54] Ayrıntılarda kayıt kendisiyle çelişir. Derleyicileri bunu söylemiştir. Radloff tablosunu birbiriyle çelişen tek tek raporlardan kurdu. Kendi sayfaları Ülgen’i on altıncı gökte, dokuzuncuda ve kurban şarkısında bir beyaz çadırda gösterir.[55] Yaradılış anlatısı bir sayfada Erlik’in yapıcısı olarak Kaira Kan’ı, bir başkasında Bai Ülgän’i adlandırır.[56]

Göktürkler için kayıt kendi başına hiçbir şey vermez. Adlar kağanlıkların her metninde eksiktir. Altay’ın Ülgen ve Kayra Han hakkında söyledikleri, bunu yapan bir kaynak olmadan altıncı ve yedinci yüzyıllara geri taşınamaz.[4] Figürler Göktürk inancının modern anlatılarında göründüğü yerde, onun üstüne örtülmüş sonraki bir katman olarak görünür.

Notlar

  1. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 2–10; 43–44; 401–406; Verbitskii 1893, p. 2–10; 43–44; 401–406; Holmberg 1927, p. 2–10; 43–44; 401–406
  2. ^ a b c d e f g h i j Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 6
  3. ^ a b c d e f İnan 2017; first edition 1954, p. 31
  4. ^ a b c d e Kül Tegin inscription; Bilge Khan inscription; Tonyukuk inscription
  5. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 2
  6. ^ a b c d e Verbitskii 1893, p. 43
  7. ^ Verbitskii 1893, p. 89–100
  8. ^ Holmberg 1927, p. 314–315
  9. ^ a b İnan 2017; first edition 1954, p. 23
  10. ^ Harva 1938, p. 154–155
  11. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 49
  12. ^ a b c Holmberg 1927, p. 405
  13. ^ Verbitskii 1893, p. 90–91
  14. ^ a b c İnan 2017; first edition 1954, p. 32
  15. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 6; 25
  16. ^ Harva 1938, p. 154; 32; İnan 2017; first edition 1954, p. 154; 32
  17. ^ a b c Harva 1938, p. 154
  18. ^ Harva 1938, p. 151
  19. ^ a b Verbitskii 1893, p. 44
  20. ^ Verbitskii 1893, p. 89–91
  21. ^ Verbitskii 1893, p. 90
  22. ^ a b Holmberg 1927, p. 449
  23. ^ Holmberg 1927, p. 364
  24. ^ a b İnan 2017; first edition 1954, p. 24
  25. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 33
  26. ^ Harva 1938, p. 155
  27. ^ Holmberg 1927, p. 402
  28. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 49–50
  29. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 3–4
  30. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 5
  31. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 8–9
  32. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 8
  33. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 7
  34. ^ Holmberg 1927, p. 366; 134; Harva 1938, p. 366; 134
  35. ^ Verbitskii 1893, p. 54
  36. ^ Holmberg 1927, p. 406
  37. ^ a b c d Harva 1938, p. 144
  38. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 31; 49
  39. ^ Yavuz 2025, p. 166–168
  40. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 4; 314–315; Holmberg 1927, p. 4; 314–315
  41. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 4
  42. ^ Yavuz 2025, p. 142; 166
  43. ^ Demirlikan 2022, p. 79
  44. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  45. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 5–6
  46. ^ Harva 1938, p. 161
  47. ^ Holmberg 1927, p. 321; 405–406
  48. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 31–32
  49. ^ Verbitskii 1893, p. 89–90
  50. ^ Holmberg 1927, p. 401; 144; Harva 1938, p. 401; 144
  51. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 24; 31
  52. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 3; 54; Verbitskii 1893, p. 3; 54
  53. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 14–15
  54. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 6; 43; 49; Verbitskii 1893, p. 6; 43; 49
  55. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 2; 6; 25
  56. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 4; 10

Kaynaklar

Literatür

  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Vasilii Ivanovich Verbitskii, Алтайские инородцы (Altai Foreigners) (1893)
  • Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Yasemin Usta Demirlikan, Türk Mitolojisinin Yer Altı Kötücüsü „Erlik Han“ (2022)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Dinler
Altaian Creation Story

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Ülgen and Kayra Khan.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/ulgen-and-kayra-khan/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026