Basmıl

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Basmıllar, Tang’ın Tianshan’ın kuzeyindeki garnizonu Beiting çevresinde yaşıyordu ve Tang onlara güveniyordu. Tang 720’de Göktürk hükümdarlık ordugâhına bir saldırı planladı. Basmıllar batıdan, Xi ve Kıtanlar doğudan gelecek, bir Çin ordusu da onlarla Jiluo Irmağı’nda buluşacaktı.^[1] Tonyukuk kağanına Basmılların “hafif ve kazanca düşkün” olduğunu söyledi. İlk önce ve tek başlarına geleceklerini bildirdi.^[1] 721 sonbaharında öyle yaptılar.^[1] Ordugâhın önünde korkuya kapılıp geri döndüler. Bir müfreze önce Beiting’i alıp onları şehirden kesti. Göktürkler Basmılların peşine düşüp kadın ve çocuklarıyla birlikte esir aldı.^[1] Basmıllar, Kapgan’ın kağanlığa bağladığı halklar arasında yer alır. Kökenleri belirsizdir.^[2]

Göktürk hanedanının sonu (742–744)

Yirmi yıl sonra Basmıllar, kıramadıkları hanedana son verdi. Sol Şad, çocuk kağan Tengri Kağan’ı öldürdü ve kendini Özmiş Kağan ilan etti. Bunun üzerine “Basmıl boyu ona karşı silaha sarıldı”, onu yendi ve kaçmaya zorladı, “bütün ülke kaosa düştü”.^[1] İkinci bir anlatım Basmılları 742’de Karluklar ve Uygurlarla bir koalisyon içinde gösterir. Tahtta kendi reisleri vardır.^[3] Tang tarihinin Uygur bölümü, Uygurların 744’te “Basmılları saldırıyla fethettiğini” anlatır. Tang tarafından kağan olarak tanınan Basmıl reisi Beiting’e, sonra Chang’an’a kaçtı. Topraklarıyla halkları Uygurlara geçti.^[3] Xin Tang Shu’nun alt bölümü aşamaları sayar. Tianbao döneminin başında Basmıllar, Uygurlar ve Karluklar birlikte Göktürk tahtını gasp eden yabguyu öldürdü. Basmıl reisi Jiedie Yishi Kağan olarak yükseltildi, Uygurlar ve Karluklar da onun sol ve sağ yabguları oldu.^[4] 744’te Basmıllar Özmiş’i öldürüp başını başkente gönderdi. Aynı yıl Uygurlar ve Karluklar Basmıl kağanını öldürüp yerine Uygur Guli Peiluo’yu geçirdi.^[4] Basmıllara karşı yardım eden Karluklar, boyun eğdirilecek sıradaki halk oldu.

Beiting’ten önce: Chebi döneminde

Basmıllar kayıtlarda 721 seferinden bir ömür önce de geçer. Üstelik bir Göktürk kağanına karşı değil, onun yönetimi altında görünürler.^[1] Chebi Kağan’ın en büyük oğlu Basmıllara komuta ediyordu. Chebi, Ara dönemin ilk yarısında uzak kuzeyi kendi hesabına elinde tutan bir Aşina’ydı.^[1] Chebi 650’de yıkıldı ve bu düzen de onunla birlikte çöktü. Daha genç bir oğlu sondan önce Tang’a geçmişti. Tang ona halkını yönetmesi için yeni kurulmuş bir eyalet verdi.^[1]

Basmıl kaydının bütününün örüntüsü burada şimdiden görülür. Basmıllar, komuta etmeye değecek kadar büyük bir halktı. Kendilerine komuta edebilen her güce bağlandılar. Her güç çöktükçe bir diğerine geçtiler.

Tang için değeri

Basmıllar, bulundukları yer yüzünden Chang’an için önemliydi. Tang’ın Tianshan’ın kuzeyindeki garnizonu Beiting, Çin’in batısıyla bozkır arasındaki menteşeydi. Basmıllar da onun çevresindeki halktı. 720 planı onları, Göktürk hükümdarlık ordugâhına yönelik üç koldan bir saldırının batı kolu olarak kullandı. Xi ve Kıtanlar doğudan geliyor, bir Çin ordusu ortada duruyordu.^[1]

Tonyukuk’un Basmıllar hakkındaki yargısı, herhangi bir kaynağın onlar için verdiği en keskin yargıdır ve doğru çıktı. Onları hafif ve kazanca düşkün olarak niteledi, ilk önce ve tek başlarına geleceklerini söyledi.^[1] Onlar gelince karşılarına çıkmadı. Peşlerine düştü, önce şehri ele geçirerek onları Beiting’ten kesti ve hepsini esir aldı.^[1]

İki yıl boyunca önde gelen güç

742’de kısa bir süre için Basmıllar doğu bozkırının birinci gücü oldu.^[4] Reisleri kağan olarak yükseltildi, Uygurlar ve Karluklar onun sol ve sağ yabguları oldu. 744’te Basmıllar Özmiş’i öldürüp başını Chang’an’a gönderdi.^[4] Aynı yıl Uygurlar ve Karluklar Basmıl kağanını öldürüp yerine Kutlug Bilge Kül’ü geçirdi.^[4]

Topraklarıyla halkları Uygurlara geçti. Kağan olarak tanınan Basmıl reisi Beiting’e, sonra Chang’an’a kaçtı. Beiting, Basmılların halkı olduğu garnizondu. Chang’an ise onları kullanmayı bir zamanlar tasarlamış olan hükümdarlık merkeziydi.^[5]

İdikut unvanı

Basmıl hükümdarı idikut unvanını taşıyordu.^[6] Unvan Basmıllardan daha uzun yaşadı. İkinci Uygur kağanının unvanı yenilen Basmıl hükümdarından devraldığı söylenir. Qocho’da da sonradan bir hükümdar, Basmıl prenslerinin unvanıyla tahta çıkarıldı.^[7]

Notlar

^ a b c d e f g h i j k Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ Golden 1992
^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Golden 1992; Mackerras 1972
^ a b c d e Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
^ von Gabain 1943, p. 690–691
^ von Gabain 1943, p. 691; 111; von Gabain 2025, p. 691; 111

Kaynaklar

Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194, 195
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
Annemarie von Gabain, Köktürklerin Tarihine Bir Bakış (1943)
Annemarie von Gabain, Eski Türk Edebiyatı (2025)