Kapgan Kağan

Kapgan, İlteriş’in küçük kardeşiydi. Ayaklanmanın ilk gününden beri İlteriş’in şadıydı. 691’den 716’ya kadar İkinci Göktürk Kağanlığı’nın kağanlığını yaptı.^[1] Kardeşinin yeniden kurduğu devlet onun döneminde yeniden bir imparatorluk oldu.^[1] Tang tarihine göre toprakları doğudan batıya on bin li uzanıyordu. Dört yüz bin okçusu vardı. 630’da İlig’den beri kimse bu kadar güçlü olmamıştı.^[1] Kül Tegin yazıtı, onun döneminde “kölenin kendi köleleri, cariyenin kendi cariyeleri olduğunu” söyler.^[2] Aynı kaynaklar, halkına zulmettiğini ve yaşlandıkça boyların ondan kaçtığını bildirir. Devlet daha o sırada dağılırken tek bir artçı askerin kılıcıyla öldüğünü de ekler.^[1]

Adlar

𐰴𐰯𐰍𐰣: 𐰴𐰍𐰣Bögü KhanEski TürkçeTonyukuk inscription
默啜ÇinceJiu Tangshu 194
Qapaghan Khanİngilizce
遷善可汗, 立功報國可汗ÇinceJiu Tangshu 194

Çinliler ona Mochuo 默啜 der. Literatür bunu Türkçe bir unvan, Bögü Čor olarak yorumlar. Başka öneriler beg čor ve bük čor’dur ve bögü sözcüğü ayrıca üç Yenisey mezar yazıtında geçer.^[3] Kendi tarafı onu Tonyukuk taşında Kapgan Kağan, bir kez de Bögü Kağan diye adlandırır. Orhun anıtları ondan yalnızca “amcam kağan” diye söz eder.^[4] İmparatoriçe Wu ona 694’te “İyiliğe Dönen Kağan”, 696’da “Hizmet Kazanan ve Devlete Karşılığını Ödeyen Kağan” Çince unvanlarını verdi. 698’de Hebei’yi yerle bir ettikten sonra kayıtlardaki adını “Başı Kesilen Chuo” olarak değiştirdi.^[1]

Tahta çıkış

İlteriş, 690 ile 692 arasındaki Tianshou döneminde öldüğünde oğulları küçüktü. Bilge sekiz, Kül Tegin yedi yaşındaydı.^[1] Tang tarihine göre Mochuo “makamı gasbetti ve kendini kağan yaptı”.^[1] Kül Tegin yazıtını, o sırada amcanın oğullarını çoktan öldürmüş olan yeğen yazdırdı. Yazıt yalnızca “aynı töreye göre amcam kağan oldu” der.^[2] Amcanın halkı yeniden düzene soktuğunu ve besleyip doyurduğunu da ekler. Yoksulu zengin, azı çok yaptı.^[2] Tonyukuk yazıtı hasarlı bir satırda adının yanında yirmi yedi yaşını verir. Ardından tahta oturduğunu söyler. Bu yaş tahta çıkış yaşıysa 660’larda doğmuş olur. Satır bunu söylemez.

İmparatorluğun kurulması (693–699)

Kağan olarak ilk akını 693’te Lingzhou’a oldu. Bu akın, on generalin komutasında bir Tang ordusunu sahaya çıkardı. Ordu düşman bulamadı ve geri döndü. Mochuo’nun ardından gönderdiği ilk elçilik bir unvan, bir tımar ve beş bin top ipek getirdi.^[1] Dönüm noktası 696’ydı.^[1] Li Jinzhong ile Sun Wanrong’un önderliğindeki Kıtanlar Tang’a karşı ayaklandı ve Yingzhou’yu aldı. Mochuo, imparatoriçe Sarı Nehir’in batısında Çin’e teslim olmuş Göktürk hanelerini geri verirse Kıtanları onun için ezmeyi önerdi. İmparatoriçe kabul etti. Mochuo Kıtanların üzerine yürüdü ve onları dağıttı. Ailelerini esir aldı ve “bu zamandan sonra gücü arttı”.^[1]

698’de daha fazlasını istedi: Ordos kıvrımının altı vilayetindeki teslim olmuş haneleri, şanyu koruyuculuğunun topraklarını, çiftçilik aletlerini, tohumu ve bir de evlilik.^[1] İmparatoriçe önce reddetti. Mochuo imparatoriçenin elçisini alıkoyunca çevresi korkuya kapıldı ve imparatoriçe boyun eğdi.^[1] Altı vilayetin birkaç bin çadırı, kırk bin kile tohum ve üç bin alet ona doğru sürüldü. Tarihin ifadesiyle, “Mochuo bundan sonra güçlendi”.^[1] Altı vilayet, Göktürklerin ve Soğdlu ortaklarının Ordos boyundaki yerleşimleriydi. Geri dönüşleri kağanlığa 630’da yitirdiği nüfusu geri verdi. Bu yerleşimin Ordos’ta 670 ile 673 yıllarında kurulduğu öne sürülmüştür. Bu haneler oraya muhtemelen kendi istekleriyle gitmişti.^[5] Damat olarak gelen kişi Tang’ın bir oğlu değil, imparatoriçenin bir yeğeniydi. Mochuo onu hapse attı.^[1] Elçilere kızının Li hanedanından bir oğula söz verildiğini söyledi. Hayatta kalan iki Li prensini artık kendisinin tahtlarına oturtacağını bildirdi. Sonra yüz bin adamla Hebei’ye girdi.^[1] Zhaozhou ile Dingzhou düştü. Dingzhou valisi öldürüldü, şehir yakıldı. Üç yüz bin kişilik Tang orduları nihayet harekete geçti. Mochuo o sırada seksen ya da doksan bin esirle, yol boyunca öldürerek Wuhui yolundan kuzeye gitmişti bile.^[1]

Ertesi yıl devlete biçimini verdi. Kardeşi Duoxifu sol şad, İlteriş’in oğlu Moju sağ şad oldu. İkisinin de yirmi bin adamı vardı.^[1]^[6] Kendi oğlu Fuju iki şadın üstünde Küçük Kağan oldu. Batının On Soyad’ından kırk bin adamı ve “Batıyı Genişleten Kağan” unvanı vardı. Tarihin ifadesiyle, “o günden sonra her yıl sınıra akın etti”.^[1] Türk Atlası yapıyı Kağanlık başlığı altında anlatır. Küçük Kağan, Tonyukuk taşının ordunun başına gönderdiği İnel Kağan’dır. Ongi yazıtındaki Eletmiş Yabgu, yalnızca unvana bakılarak Duoxifu sayılmıştır.^[6]

Batı seferleri (710–712)

Tang, On Ok ve Kırgızların üç kağanlı ittifakı ile onu bozan seferler Tonyukuk taşında anlatılır. Türk Atlası bunları Bolçu Savaşı başlığı altında anlatır.^[7] Seferler Sayan’ı kışın geçmekle ve Kırgız kağanını öldürmekle başladı. Ardından Kapgan’ın kendi emrine karşın ordu geceleyin Altay’ı ve Irtış’ı aştı ve Türgiş ordusunu yok etti.^[8] Taşın emirlere dair anlatısı kağanı iyi göstermez. Kağan katunu gömmek için eve döndü. Orduya Altay’da oturup haber toplamasını söyledi. Generaline gizli bir haber göndererek Tonyukuk’u kıpırdatmamasını istedi.^[9] Tang tarihi sonucu ayrıntı vermeden Mochuo’ya yazar: “Jingyun döneminde batıda Suoge’ye karşı asker sürdü ve onu yok etti”. Tarih, o günden sonra Kıtanlarla Xi’nin ona vergi ödediğini ve toprağının on bin li uzandığını söyler.^[1] On Ok’u yaklaşık 711 ile 712 arasında elde etti. Ceyhun’un ötesinde Araplara karşı daha az başarılı oldu.^[10]

Ayaklanmalar ve ölüm (714–716)

“Askerî gücüne güvenerek halkına zulmetti. Mochuo yaşlandıkça boylar giderek daha çok kaçıp dağıldı.”^[1] 714’te Küçük Kağan’ı seçme süvarilerle Beiting üzerine gönderdi.^[1] Tang garnizonu direndi ve çıkış yaptı, surların altında bir teginin başını kesti. Kağanın kız kardeşinin kocası eve dönmekten korktu. Karısını Çin’e götürdü ve bir Çin unvanı aldı.^[1] 715’te batının On Soyad’ı on binden fazla çadırla Tang’a geçti. Bunlar Üç Tuğlu’nun beş chuo’su ile Nuşibi’nin beş sijin’iydi. Yanlarında bir Koguryŏ prensi ve bir Xiedie valisi de vardı.^[1] Tang onları Nehir’in güneyine yerleştirdi.^[1] O güz Mochuo, çölün kuzeyindeki Dokuz Soyad’ı öyle ağır yendi ki liderleri Abusi geriye kalanlarla Çin’e geçti.^[1]

716’da yeniden kuzeye, Dokuz Soyad’ın Bayırkularına karşı yürüdü. Onları Tola üzerinde yendi.^[1] Tarih ölümünü şöyle anlatır: “Zaferine güvenerek önlem almadan dikkatsizce eve döndü. Bir söğüt ormanında Bayırku’dan geri kalmış bir askerle, Xiezhilüe ile karşılaştı. Asker atılıp Mochuo’ya saldırdı ve başını kesti”. Asker başı, o sırada ülkede bulunan bir Tang elçisiyle birlikte Chang’an’a götürdü.^[1] Kül Tegin, Mochuo’nun geçtiği yeğendi. Eski adamlarını topladı. Küçük Kağan’ı, Mochuo’nun kardeşlerini ve güvendiği adamları neredeyse son adamına kadar öldürdü. Sonra kendi ağabeyini tahta oturttu.^[1] Xin Tang Shu’nun Göktürklere ayrılmış iki bölümü tasfiyeyi aynı biçimde anlatmaz.^[11] Birincisi, Mochuo’nun oğlunun neredeyse bütün ailesinin öldürüldüğünü söyler. İkincisi, Tonyukuk dışındaki bütün görevlilerin yok edildiğini söyler.^[11] Bir modern anlatım ikisini de abartı sayar.^[11] Kül Tegin yazıtı halka seslenir. Aynı ölüm için yalnızca şunu söyler: “Siz anlamadığınız için, kendi kötülüğünüz yüzünden amcam kağan uçtu gitti”.^[2]

Değerlendirme

İki Göktürk taşı ile Tang tarihi, hanedanın başka hiçbir kağanı hakkında olduğundan daha fazla onun hakkında hemfikirdir. Devletin insan sayısını savaşla ve zorla toplayarak yeniden kurdu. Bu yükler, ona hizmet ödeyen Kıtanlarla Xi’nin, altı vilayetin ve On Ok’un üzerine bindi. On yıl boyunca devleti İlig’inkine denk kıldı. Devleti yalnızca zorla elinde tuttu. Bu yüzden kenarlarda güç tükenince bütün yapı yeğenlerinin elinde dağıldı. Tonyukuk ona yirmi beş yıl hizmet etti ve ondan hoşlanmadı. Yine de anıtının kapanış satırlarını Kapgan’a verdi: “İlteriş Kağan ile Bilge Tonyukuk çalıştığı için Kapgan Kağan’ın Türk Sır halkı öyle gelişti”.^[12]

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ a b c d Kül Tegin inscription
^ Erhan 2011, p. 12
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 287, 289
^ Sinor 1990, p. 311
^ a b Dobrovits 2000, p. 149
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 285–288
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 286–288
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 287
^ Golden 1992
^ a b c Dobrovits 2000, p. 150
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 290

Kaynaklar

Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Tonyukuk inscription
Kül Tegin inscription

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Friedrich Hirth, Nachworte zur Inschrift des Tonjukuk. Beiträge zur Geschichte der Ost-Türken im 7. und 8. Jahrhundert nach chinesischen Quellen (1899)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Mihály Dobrovits, Ongin Yazıtını Tahlile Bir Deneme (2000)
Aydın, Erhan, Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri (2011)