Aşide

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Aşideler, Tang tarihlerinden tanınan bir Göktürk klanıdır.^[1] Yazıtlar onları hiç anmaz.^[2] Aşideler, ara dönemin sonunda 679 ve 682 ayaklanmalarını başlatan adamlar olarak ortaya çıkar. Adlarının Çince biçimi 阿史德, ilk iki karakteri bakımından Aşina’nın 阿史那 biçimiyle aynıdır.

679 ve 682 ayaklanmaları

679’da Şanyu koruyuculuk bölgesindeki Aşidelerin iki reisi, Wenfu ile Fengzhi, birlikte ayaklandı. Nishufu’yu kağan yükselttiler ve yirmi dört vilayet onlarla birlikte tarafa geçti.^[1] İlk Tang ordusu yenildi. Pei Xingjian komutasındaki ikinci ordu Wenfu’yu bozguna uğrattı. Nishufu kendi adamları tarafından öldürüldü, Fengzhi ise esir alındı.^[1] Üç yıl sonra üçüncü bir Aşide, Yuanzhen, İlteriş’in yanına geçti. Yuanzhen aynı koruyuculuk bölgesinde teslim olmuş boyların denetçisiydi. İlteriş ona ordusunu Apa Tarkan unvanıyla verdi.^[1]

Aynı örüntü üç kez tekrarlanır. Aşideler, vilayet düzeni içinde Tang rütbeleri taşıyan reislerdi. Bir kağan yapılacağı her seferinde, onu yapanlar onlar oldu.

Tonyukuk

Tonyukuk’a bir klan atfedilecekse, bu klandır. Bu atıf, Tonyukuk’un Ashide Yuanzhen ile özdeşleştirilmesine dayanır. Tang tarihinin Yuanzhen’in ölümüne dair anlatımı ise bu özdeşleştirmeyi güçleştirir. Türk Atlası soruyu Yuanzhen başlığı altında ele alır. Tonyukuk’un kendi taşı hiçbir klan adı vermez.^[2]

734 naipliği

Tengri Kağan’ın naipliği sırasında devleti annesi yönetti. Annesi Tonyukuk’un kızıydı. Tonyukuk bir Aşide idiyse, kağanlığın son yıllarını bu klandan bir kadın yönetmiş olur. Tang tarihi bunu söylemez. Kadını yalnızca Tonyukuk’un kızı olarak anar.^[1]