Dişi Kurt Asena (Gök Börü)

Kurt, Göktürk kaydında üç yerde geçer: hanedanın atası olarak, sancakta taşınan altın baş olarak ve kağanın muhafızlarının adı olarak.^[1] Üçü de Çin tarihlerindedir. Göktürklerin kendi yazısında ise kurt yalnızca bir kez görünür. O da bir benzetmedir.^[2]

Soy

Köken efsanesinin dişi kurdu Asena’dır. Asena, on oğulun ve onlar aracılığıyla Aşina hanedanının annesidir.

Zhou Shu, Göktürklerin anlatımına bu efsaneyle başlar.^[1] Halk, Asya Hunlarının bir koluydu ve Aşina soyadını taşıyordu.^[1] Komşu bir devlet onları yendi ve on yaşlarında bir erkek çocuk dışında bütün boyu öldürdü. Askerler çocuğu öldürmedi. Ayaklarını kesip onu bir bataklığa attılar.^[1] Dişi bir kurt ona et yedirdi. Çocuk büyüdü ve kurt ondan gebe kaldı.^[1] O ülkenin kralı çocuğu öldürmek için yeniden adam gönderdi. Elçiler kurdu çocuğun yanında buldu ve onu da öldürmek istedi. Kurt Gaochang’ın kuzeyindeki dağa kaçtı. Orada bir mağara vardı. Mağarada, çevresi birkaç yüz li olan, her yandan dağlarla çevrili, otu bol bir ova bulunuyordu.^[1] Kurt orada on oğul doğurdu. Oğulların her biri bir soyadı aldı, Aşina da bunların arasındaydı. Birkaç kuşak sonra mağaradan çıkıp Rouranların tebaası oldular. Altın Dağ’ın güney yamacına yerleşip Rouranlar için demir işlediler.^[1]^[3]

Sui Shu bu efsanenin bir çeşidini verir. Kolu ve ayakları kesilmiş bir erkek çocuk büyük bir bataklığa atılır ve dişi bir kurt onu besler. İlahi güce benzer bir şey kurdu denizin doğusuna, Gaochang’ın kuzeybatısındaki bir dağa taşır. Mağara ve altındaki ot da oradadır.^[4] Kurt on oğul doğurur. Bunların arasında Aşina soyadını taşıyan en yetenekli olandır ve efendi olur.^[4]^[5] Bei Shi, Zhou Shu’nun anlatımını tekrarlar ve bağımsız bir tanık değildir.^[6]

Zhou Shu sonra Suo devletinde geçen ikinci anlatımı verir: kurttan doğan Nişidu, yaz ve kış tanrılarının kızlarıyla evlilik ve büyük bir ağaca atlayışla karara bağlanan veraset.^[1] Zhou Shu, bu anlatım farklı olsa da sonunda hepsinin kurt soyundan olduğunu söyleyerek anlatımı bitirir.^[1]^[7] Bu cümle derleyicinindir. Cümle, derleyicinin birbiriyle bağdaşmayan iki hikâyeyi, ikisinin de içerdiği tek ögeyle bir arada tuttuğunu gösterir.

Gaocheler’in kendilerine ait bir kurt efsanesi vardır. Wei Shu’ya göre bir Asya Hun şanyusunun, halkın ilahi saydığı iki güzel kızı vardı. Onları hiçbir erkeğe vermedi. Ülkesinin kuzeyindeki ıssız bir toprakta yüksek bir kule yaptırdı, ikisini oraya oturttu ve Gök’ten gelip onları almasını diledi.^[8] Üç yıl sonra anneleri onları eve getirmek istedi, ama şanyu zamanın gelmediğini söyledi. Bir yıl sonra yaşlı bir kurt kulenin başında gece gündüz nöbet tuttu. Küçük kız, kurdun Gök’ün gönderdiği ilahi bir şey olabileceğini söyledi. Aşağı indi ve kurdun karısı oldu, soyları da bir halk olarak büyüdü.^[8]^[9] Metin, Gaochelerin şarkıları uzatarak söylemeyi sevmesinin ve şarkıların kurt ulumasına benzemesinin sebebinin bu olduğunu ekler.^[8] Bu efsanede kurt erkektir. Modern bir anlatım bunu Göktürk efsanelerinin dişi kurdunun karşısına koyar ve Uygur Oğuz destanında yine bir erkek kurt bulur.^[10]

Sancak ve muhafız

Bu kaynaklarda kurt yalnızca bir hikâye değildir. Kanıt burada en sağlamdır. Zhou Shu’ya göre sancakların üstüne altın bir kurt başı konurdu.^[1] Kağanın muhafızları fuli diye adlandırılırdı. Aynı bölüm, bunun Çincede aynı zamanda kurt anlamına geldiğini ekler. Muhafızlar kurttan doğduğu için amaçları eski olanı unutmamaktı.^[1] Sui Shu aynı noktayı öbür uçtan tekrarlar: kağanın merkezinin kapısında kurt başlı sancak dikerlerdi, kökenlerini unutmadıklarını göstermek için.^[4]^[11]

Buradan iki gözlem çıkar. Birincisi, soy iddiası ile sancakta taşınan işaret iki ayrı şey olarak değil, tek şey olarak bildirilir: sancak soyla açıklanır, soy da sancakta görünür. İkincisi, altın kurt başı bir yetki bahşi olarak da dolaştı. Sui Shu, Sui’yi yıkan ayaklanmalarda Şibi’nin Çinli savaş beylerine Göktürk unvanları ve kurt başlı sancaklar verdiğini anlatır.^[4] Bir yabancıya verilebilen soy işareti, rütbe işareti olmuştur. Armağan öbür taraftan da gelebilirdi. Sui yönetimi, Tarduş’a, İşbara’ya karşı kullanması için saygı gösterisiyle ve çok cömert bir törenle kurt başlı bir sancak gönderdi.^[12]^[13]

Göktürklerin kendi sözlerinde kurt

Runik külliyatta hayvan yalnızca bir kez, bir ordu hakkındaki bir cümlede geçer. Gök onlara güç verdiği için, der Kül Tegin yazıtı, İlteriş Kağan’ın askerleri kurt gibi, düşmanları ise koyun gibiydi.^[2] Yapı böri teg, yani kurt gibidir. Sıradan türden bir karşılaştırmadır.^[2]

Kağanlıkların hiçbir yazıtı kurttan soy iddia etmez, dişi kurt adı vermez, sancakta kurt başından da söz etmez.^[2] Anıtlar bunun yerine kendi kökenlerini verir: Bumin ve İstemi insan oğullarının üzerine oturdu, sonra Gök İlteriş’i ve katununu tepelerinden tutup kaldırdı.^[2] Gökten inen bir hanedanın kurda ihtiyacı yoktur. İki anlatımı birleştirmek yerine ayrı tutmanın en güçlü nedeni budur.

Birinci kağanlığın tek anıtı hayvanı adlandırmaz, gösterir. Yaklaşık 584 tarihli Bugut taşının tepesinde bir kurt ya da dişi kurt kabartması vardır, karnının altında bir erkek figürü bulunur. Görüntü köken efsanesine gönderme yapar.^[14]^[15] Kabartma aşınmıştır. Bazı araştırmacılara göre figür artık güçlükle seçilebilir.

1069–1070 tarihli Kutadgu Bilig’de kurt, güç simgesi ve av hayvanıdır. Ordunun komutanı “kurt gibi güçlü” olmalıdır, askerler düşmana ve kurda karşı at sürer, adil kralın döneminde kuzu ile kurt birlikte yürür.^[16]^[17] Kitabın hiçbir beyti bir kurdu ata olarak anmaz ya da bir sancağa koymaz.^[18]

Kaynakların asimetrisi

Üç yorum geçerlidir. Birine göre Çin anlatımları gerçek bir Göktürk geleneğini kaydeder. Anıtlar bu geleneği atlar, çünkü bir hanedan için mezar yazıtında hayvan atanın yeri yoktu.^[19] Bugut kabartması bu yorumun en güçlü desteğidir: Bumin’den bir kuşak sonra Göktürk devletinin kendisi tarafından dikilmiştir. İkinci yorum, kurdu Çin tarihlerinin yazın geleneği sayar. Bu tarihler kuzey halklarına düzenli olarak hayvan soyları verir. Bu yoruma göre kurt, Göktürk inancı hakkında değil, Çin yazımı hakkında bir bildirimdir. Üçüncü yorum parçaları ayırır ve yalnızca en güçlüsünü tutar. Göktürkler kökenleri hakkında ne inanmış olursa olsun, sancaktaki altın kurt başını ve kurt sözcüğüyle çağrılan muhafızı, Göktürk merkezinde bulunmuş insanlar gözlemlemiştir.

Başka yorumlar efsanenin kuruluşuna yönelir. Bazı araştırmacılar kurt atayı bir totem saymaz. Soy baba tarafından sürüyordu, özel mülkiyet vardı, tek bir hayvan kutsaldı, mana yoktu ve kurda tapılmazdı.^[20] Bir inceleme üç köken efsanesini bileşik bir halkın işareti olarak yorumlar. Kurdu, Göktürk yönetici sınıfının bir bölümünü Soğdlulara ve onların ötesinde Wusunlara bağlayan, belki İranî bir öge sayar. Yazarlar bunu azami dikkatle yapılmış bir öneri diye adlandırır.^[21] Mağaraların bir yorumu onları, Bumin’in halkının Rouranlar için demir işlediği yeraltı madenleri sayar.^[22]

Notlar

^ a b c d e f g h i j k Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b c d e Kül Tegin inscription
^ Ögel 1993, p. 20–21
^ a b c d Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Ögel 1993, p. 22–24
^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
^ Ögel 1993, p. 25–28
^ a b c Wei Shu, juan 103
^ Pulleyblank 1990, p. 23
^ Ögel 1993, p. 17–18
^ Ögel 1993, p. 23
^ Cefu yuangui, juan 990
^ Ögel 2000, p. 41–42
^ Golden 1992, p. 151
^ Roux 1994, p. 158
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 1040, 2311, 5591
^ Ögel 1995, p. 119
^ Kutadgu Bilig
^ Şen 2018, p. 70
^ Kafesoğlu 1997, p. 297–303
^ Litvinsky 1996, p. 324–325
^ Litvinsky 1996, p. 326

Kaynaklar

Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99 (after Wei Shu, Zhou Shu and Sui Shu)
Kül Tegin inscription
Kutadgu Bilig
Wei Shu, juan 103
Cefu yuangui, juan 990 (after Tongdian and Jiu Tangshu)

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Oraz S. Sapashev; Samat K. Samashev, Tradition of Continuity in State Standards and Weaponry of the Saka, Huns and Turks (2025)
Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
Ali Ahmetbeyoğlu, Hüseyin Şen, Eski Türk Dininin Kozmolojisi ve Kozmogonisi (2018)
Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)
Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VIII: Türklerde devlet ve ordu mehteri (2000)
Edwin G. Pulleyblank, The 'High Carts': A Turkish-Speaking People Before the Türks (1990)
Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)