Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Уйгурлар тиеленин, жазууларда аталган Тогуз Огуздун эли болгон жана бир кылым бою чыгыш талаанын күчү болду. 744-жылы алардын башчысы Кутлуг Билге Күл (Гули Пэйло) басмылдар жана карлуктар менен Экинчи Көк түрк кагандыгынын акыркы ханын кулатты. Коалиция өз жеңишинен ашыкча жашаган жок. Уйгурлар менен карлуктар басмылдарга каршы бурулуп, аларды багындырды. Андан кийин уйгурлар чыгыш карлуктарды өз көзөмөлүнө алып, жалгыз калышты. Орхондон, кийинки булактар Карабалгасун деп атаган жердеги дубалдуу борбордон, алар 840-жылга чейин башкарышты. Ал жылы кыргыздар Енисейден жүз миң атчан менен түшүп, ханды өлтүрүп, сарайды өрттөштү.[1]

Алардын негиздөөчүсүнүн жазуусу көк түрктөрдүн асман менен жер жөнүндөгү ишенимин кайталайт. Ал Өтүкөндү анын мамлекетинин борбору катары атайт. Он үчүнчү кылымдагы тарыхчы Жувейни уйгурдун чыгышы жөнүндөгү жомокту жазат. Анда Тола менен Селенга кошулган жерде эки дарак турат, дөбө бар, беш баланын ичинен Бугу Тегин, «бугу ханзаада», хан болуп шайланат. Ноин-Ула мүрзөлөрүнөн алынган күмүш табличкада дөбөдө эки ичке дарактын ортосунда кең мүйүздүү жаныбар көрсөтүлгөн. Ал бул жомоктун алгачкы формасы катары окулган.[2]

Булактар

Байланышкан баяндар кытайча. Эски Таң тарыхынын 195-бөлүмү Таң тушундагы уйгурлардын саясый тарыхынын хронологиялык баяны. Жаңы Таң тарыхынын 217-бөлүмү эки бөлүктөн турат. Биринчиси тарыхты 814-жылга чейин жеткирет. Экинчиси аны толуктап, империянын уруулары, уйгурларга тууган элдер жана аларды Карабалгасундан кууп чыккан кыргыздар жөнүндө эскертүүлөрдү кошот. Эски тарых алда канча так даталанган, көбүнчө айына же күнүнө чейин. Жаңысы сейрек жылдан ашык нерсе берет. Ал кыскараак, бирок эскисинде жок материалы бар. Экөө тең дээрлик толугу менен төрт падышалыктын, Сузундун, Дайцзундун, Дэцзундун жана Музундун Чыныгы жазмаларына таянат. Жазма ошого жараша салмакталган. Эски тарыхтын империя жөнүндөгү баянынын болжол менен токсон беш пайызы 756-жылдан 795-жылга чейинки жана 821-жылдан 822-жылга чейинки жылдарга тиешелүү. Бул экөө чогуу империя жашаган кылымдын жарымынан азыраак. Кытайлар уйгурлар жөнүндө Кытайдагы уйгурлар катары жазышкан, уйгурлардын өздөрү жөнүндө эмес. Эч бир кытай булагы ханнын манихейликке өткөнүн, империянын ички тарыхындагы эң кесепеттүү окуяны, эскербейт. Уйгур аты өзү өз диапазонун өзгөрттү. Сегизинчи кылымдын ортосунан тогузунчу кылымдын ортосуна чейин ал көк түрктөрдөн кийинки жогорку Моңголиянын түрк империясын атады. Андан кийин ал Турфан аймагынын падышалыгынын аты болуп калды.[3]

Эки таш менен бир саякатчы кытайлар калтырганды толуктайт. 1909-жылы Түндүк Моңголиядан табылган Шине-Усу жазуусу экинчи хандын согуштарын биринчи жактан берет. Карабалгасундун үч тилдүү жазуусу 1889-жылы табылган. Анын кытайча тексти эң жакшы сакталган. Жазуу манихейликтин киргизилиши жана экинчи династия тушундагы империянын калыбына келиши жөнүндө бирден-бир алгачкы булак. Мусулман авторлордун ичинен 840-жылга чейинки уйгурлар жөнүндө белгилүү болгондун баары Тамим ибн Бахрга барып такалат. Ал Карабалгасунду өз көзү менен көргөн. Анын баяны жоголгон жана цитаталарда сакталган.

Уйгур доорунун башка тексттери бөлүктөр түрүндө же талашта турган окулуштар менен сакталган. Тес стелеси сынган, Хойто Тамирдин боёлгон руникалык тексттери көчүрмөлөрдөн белгилүү, ал эми Улаангомдун мүрзө ташы уйгур тамгалары менен чегилген, бирок анын кагандыктагы орду шектүү.

Тарых (744–840)

Көк түрк эстеликтери уйгурларды бир гана жолу атайт. Муну менен уйгурлар башка түрк элдеринен айырмаланып, көк түрк ханына баш ийип, салык төлөп, тынч жашаган деген тыянак чыгарылган. Билге хан Огуздар менен алек болуп жүргөндө Селенгадагы уйгурларга каршы жүрүш жасады. Алардын елтебери жүзгө жакын киши менен чыгышка качты. Бир окуу боюнча колго түшкөн малдар малдын жоголушу жана огуздар менен согуш көк түрк лагерине алып келген ачарчылыкты токтотту, ошентип жүрүштүн экономикалык максаты болгон.[4] Эски Таң тарыхы мурдагы башчыларды атайт. Башчы Шицзянь өлгөндө, уруу анын уулу Пусаны шайлады, ал баатыр жана план түзүүгө чебер болчу. Чжэньгуандын алгачкы жылдарында ал Сюэяньто менен көк түрктөрдүн түндүк чек арасына чабуул койду. Илиг ханнын уулу Юкук шад ага каршы 100 000 атчан менен чыкты, ал эми Пуса аны Малиао тоосунда 5 000 менен жеңип, Тянь-Шаньга чейин куугунтуктады.[1][5]

Кутлуг Билге Күл (Гули Пэйло) мамлекетти негиздеди. Анын уулу Баянчур (Мояньчо), 747-жылдан 759-жылга чейин башкарган, аны жасады. Бир эсеп боюнча, уйгурлар, карлуктар жана басмылдар акыркы маанилүү көк түрк башкаруучусун талаадан 742-жылы кууп чыгарды.[6] Кутлуг Билге Күл (Гули Пэйло) басмылдарды жеңип, 744-жылы хан наамын алды.[7] Шине-Усу жазуусу боюнча, ал уйгурлардын тынчы жок басмылдарга жана карлуктарга болгон үстөмдүгүн бекемдеди. Ал ошондой эле борборду жана сарайды, жана Селенгадагы экинчи шаарды курду. Ал тун уулун Ань Лушаньдын 755-жылдан 763-жылга чейин созулган козголоңуна каршы Таңга кызмат кылууга жиберди.[7] 757-жылы уйгур аскерлери Чанъаньды жана Лоянды кайра алууга жардам берди, жана алар Лоянды үч күн тоноду. Шаардын аксакалдары аларды токтотуу үчүн ага он миң орам жибек төлөштү.[8] Уйгурлар ошондой эле эки шаардан өздөрүнө өзүнчө конуштарды сурашты. Булар абдан чоң белектер сунушталгандан кийин гана болтурулбады.[9] Анын экинчи уулу Бөгү (Моую) 759-жылдан 779-жылга чейин башкарды. Ал империяны күчүнүн туу чокусуна, жана анын бурулуш чекитине алып келди. 762 жана 763-жылдары ал Лоянда болгон, ал жерге Таңга Ань Лушаньдын козголоңуна каршы жардам берүү үчүн келген. Ал жерде ал Манинин ээрчүүчүлөрүн жолуктуруп, динге өттү. Көп өтпөй ал динди өз элине таңуулады.[10] Ал өз сарайында каршылыкка туш болду. Ал өз букараларын он кишиден турган топторго уюштуруу зарыл деп тапты, аларда бир киши калган тогуздун жандары үчүн жооп берчү. Манихейлик согд дини болгон. Аны кабыл алуу уйгур сарайындагы согддорду мамлекеттин ичиндеги мамлекетке окшош нерсеге көтөрдү. Алар соодагерлер, куруучулар жана кеңешчилер болгон, жана алардын изи уйгур имараттарынын урандыларында бар.

Согддор Бөгүнүн акыбетине себепчи болду. 779-жылы алар ага өлгөн кытай императоруна аза күтүүнү Кытайга басып кирүү үчүн пайдаланууну кеңеш беришти. Анын башкы министри жана жээни Тун Бага (Дунь Мохэ) планга каршы чыкты. Тун Бага толкун өзүнө каршы бурулганын көрдү. Ал ханды анын көп согд кеңешчилери менен кошо өлтүрүп, тактыны алды.[10] Кытай сарайы аны 780-жылы таанып, ал 789-жылга чейин башкарды.[10] Согддорго каршы башкаруу мезгили жүрдү. Мындан тышкары талаанын эски культтарына манихейликтен бурулуш болгон болушу ыктымал. Тун Бага (Дунь Мохэ) 789-жылы жана анын мураскору 790-жылы өлгөндөн кийин, империя начарлады. Сарайда башкаруучу Яологе уруусунун бийлиги генералга өттү. Батышта ошол эле генерал Бэйтинди тибеттиктерден сактап кала алган жок. Ал дагы өспүрүм курагындагы хандын регенти болуп иштеди. 790-жылы ал Бэйтинди эки жолу куткара алган жок.[11]

795-жылы такт башка уруу, Седеге өттү. Анын кытайлар Хуайсинь деп атаган ханы, ыктымал Бэйтинди жоготкон генерал болгон. Бир кытай булагы анын кытайлар Седе деп жазган эдиздерден чыкканын айтат. Ошол эле булак боюнча, хан болгондо ал Яглакарлардын фамилиясын алган. Ал ошондой эле Тун Бага (Дунь Мохэ) бери хандардын уулдарын, неберелерин жана жаш туугандарын Таң сарайына жиберди.[12] Анын тушунда империя жакшырды. Бэйтин кайра алынды. Уйгурлардын жеткен жери Ферганага чейин созулду. Согддор менен манихейлер таасирге кайтты. Бэйтин тибеттиктерден 791 же 792-жылы, ал дагы министр болуп турганда, кайра алынган. Тескерисинче, көпчүлүк баяндар тибеттиктер аны алда канча узакка кармаганын берет.[13] 808-жылдан кийин жазылган Карабалгасун стелесинин кытайча тексти ханнын империяны калыбына келтиргенин баяндайт. Бир окуу аны экинчи линиянын ушул негиздөөчүсү деп эсептейт. Башкасы аны бир аз кийинки убакка даталайт.[13] Анын кытайлар Баои деп атаган мураскору 808-жылдан 821-жылга чейин башкарды. Мамлекет батышта дагы күчтүү болгон, бирок буга чейин эле начарлап баратты. Анын сарайы ыракатка берилген, ал эми тибет кошуналары ишенимге ээ болууда эле. Көпчүлүк баяндар бул линиянын негиздөөчүсүнүн өлүмүнө жана ошентип Баоинин тактыга отурганына 805-жылды берет. Хандардын мураскорлугун изилдеген иш 808-жылды далилдейт, ал эми кийинки иштер аны ээрчийт.[13] Манихей гимн китеби Бэйтиндин, Кочонун, Кучанын, Аксунун, Кашгардын жана Карашардын чондорун атайт. Бул ал жерлерде күчтүү уйгур таасирин көрсөтөт, бирок толук бийлик болгонун көрсөтпөйт. Бир окуу текстти Баоинин тушуна даталайт. Башкасы аны Хэсанын (824-жылдан 832-жылга чейин) тушуна даталайт.[14]

821-жылдан кийин империя ыдырады. Түндүктөгү кыргыздар менен согуш, сарайдагы интригалар жана өлкөдөгү козголоң болду. 839-жылы жаман мезгил жана катуу кыш баары таянган малдын көбүн өлтүрдү. Эки кытай тарыхы тең аякташын жазат. Алар макул эмес. Эски тарыхта сыртта жоокерлерди кармаган министр 839-жылы эки сүйлөшүүчүнүн өлтүрүлгөнүнө ичи күйүп ханды өлтүргөн. Ал башка ханды орнотту.[1] Министрди жек көргөн генерал кыргыздарга качты.[1] Жүз миң кыргыз атчанынын башында ал уйгур чептерине чабуул койду. Ал жаңы ханды өлтүрүп, министрдин башын кесип, сарайды өрттөп, дээрлик жок кылды. Уйгурлар жапайы өлкөлөргө чачырады.[1][15] Жаңы тарыхта министр ханга каршы бир нече шатолордун башында жүрдү. Хан өз жанын кыйды, ал эми эл анын ордуна бир ханзаданы койду.[16] Ошол жылы ачарчылык, жугуштуу ооруу жана калың кар болду, көп кой жана жылкы өлдү.[16] 840-жылы жаңы императордун тактыга отурганын жарыялаганы келген Таң элчиси мамлекетти башаламандыкта тапты.[16] Андан кийин генерал менен кыргыздар, бардыгы жүз миң атчан, чептерге чабуул коюшту. Алар ханды өлтүрүп, министрди өлүм жазасына тартып, падышалык лагерди өрттөштү. Бардык уруулар чачырады.[16] Аман калгандар ар кайсы тарапка кетти. Бир баян боюнча, он беш уруудан турган топ 840-жылдын сентябрында өз башчысы жана анын беш жээни менен карлуктарга кетти, ал эми анын бир бутагы тибеттиктерге жана Аньсиге өттү. Башка топ шивэйлерге баш калкалады, аларды кыргыздар 848-жылы кууп чыгарды. Он үч уруу Сары дарыяга барып, 847-жылы кыргыздар жана кытайлар тарабынан чачыратылды. Кичине топтор кидандарга, монголдорго жана тунгустарга кошулду.[17] Ошол эле эки башкы жылыш огуздардын түрк тарыхында берилген. Он үч уйгур уруусу кытай чек арасына качты, он бешөө батышка кетти, алардын кээ бирлери Тибетке, андан кийин Гансуга, кээ бирлери Тянь-Шаньга.[18] Бир батыш тобунун башкаруучусу 848-жылга чейин каган наамын алган, ал эми Таң сарайы аны 856-жылы тааныды.[19] Бир эсеп боюнча кыргыздар Моңголияда башкарган түрк элдеринин акыркысы болгон.[20] Жаңы тарыхтын түзүүчүсү канааттануу катары окулган сүйлөм менен жабат. Ал алардын мамлекети акыры кайра көтөрүлгөн жок дейт.[16]

Элдер жана сарай

Негиздөө учурунда калктын өзөгү тогуз түрк уруусунун бирикмеси, Тогуз Огуз же Тогуз Фамилия болгон. Алар уйгурлар, бугу, хун, байырку жана тонгра, жана сицзе, ци би, абуси жана гулунвугу болчу.[21] Кытайлар аларды баарын тиеленин катарына кошушат. Акыркы экөө башкалар менен бир денгээлге болжол менен 742-жылы гана коюлган.[21] 788-жылдагы элчиликти эдиздин чиновниги жетектеген, демек ал убакка чейин ал бирикмеге таандык болгон. 808-жылдан кийин жазылган Карабалгасун стелесинин кытайча тексти дагы эле ханды «Тогуз Фамилиянын кагана» деп атайт.[21] Ошол кезде бөлүнүү этникалык эмес, саясый болуп калган.[21] Башкаруучу уруу, уйгурлардын өздөрү, он урууга бөлүнгөн, Он Уйгур. Яглакар алдыңкысы болгон, жана 795-жылга чейин ар бир хан андан чыккан.[21]

Басмылдар менен чыгыш карлуктар багынычтуу болгон жана азыраак саналган. Салгылашууда уйгурлар аларды алдыңкы күзөткө коюшкан.[22] Экинчи окуу алар мыйзам боюнча уйгурлардын өздөрү менен тең турганын айтат.[23] 774-жылдан кийин уйгур ханы басмыл башкаруучусунун наамын, идук кут, алды.[24] Бэйтинди 790-жылы тибеттиктерге жоготуу уйгурларга ал батыш аймактарды көп өтпөй кайра алганга чейин алардын берилгендигин жоготтурду.[22] Азчылыктардын арасында кытайлар жана согддор эң маанилүү болгон. Лу үй-бүлөсүнөн чыккан кытай Карабалгасунга барып, ханнын асырап алган уулу болгон. 792-жылы Таң аны Яглакар фамилиясы менен сыйлады.[22] Чыгышта кидандар 842-жылга чейин, Таңга өткөнгө чейин, уйгурларды өздөрүнүн үстөмү деп таанышкан.[25] Эски түрк салтына ылайык, уйгурлар карлуктарды, теленгиттерди, татарларды, кидандарды, кыргыздарды жана башкаларды вассалдык жана салыктык абалга коюшкан. Алар жыл сайынкы салык чогултулушун көзөмөлдөө үчүн көчмөн вассалдарына атайын чиновниктерди жиберишкен.[23] Шине-Усу ташынын бир сабы Он Уйгурду жана Тогуз Огузду калган эл катары бирин-бири артынан атайт. Бир окуу муну Тогуз Огуз уйгурлардан айырмаланган эл болгонун көрсөтөт деп эсептейт.[26][27] Бир окуу боюнча Тогуз Огуз мыйзам жүзүндө көк түрк эли турган жерге дээрлик жакын турган. Алар өздөрүнүн же династиядан эч бир башкаруучу алган эмес, жана хандар аларды түздөн-түз башкарган.[28] Кээ бирөөлөр шато элин 840-жылга чейин чыгышка Тарим жерлерине көчүп, тогузунчу кылымдын башында Бешбалыкты кармаган Тогуз Огуздун бир бөлүгү деп эсептешет.[29]

Бир кытай жазмасы Кутлуг Билге Күлдүн (Гули Пэйло) убагындагы кагандыктын жеткен жерин берет. Шивэй чыгыш четин, Алтай батышты жана Гоби түштүктү белгилеген. Демек, кагандык эски хунн жеринин бардыгын кармаган.[16] Түндүк чек берилген эмес. Хан өз мал-мүлкү жок дегенде Байкал көлүнө чейин жеткен деп ойлогон болушу ыктымал.[14] Бэйтин жоголгондон кийин карлуктар уйгурлардан Футу өрөөнүн алышты. Өрөөн ыктымал Өтүкөндүн түндүк-батышында, Карабалгасунга коркунучтуу жакын жатты. Уйгурлар, кытайлар айткандай, коркуудан калтырап, түндүк-батыш уруууларды падышалык лагердин түштүгүнө көчүрүштү.[14]

Кызматтар негизинен көк түрктөрдүкү болгон. 640-жылдарда Таң уйгурларды биринчи жолу уюштурганда, алардын башчысы буга чейин эле өзүн каган деп атаган. Ал ошондой эле көк түрктөрдүн үлгүсү боюнча чиновниктик аттарды орноткон. Милдеттер андан кийин өзгөргөнүн эч нерсе көрсөтпөйт.[1] Уруу башчылары тутук наамын алып жүрүшкөн, кытайча дуду, «генерал-губернатор». Алардын он бири болгон: тогуз уруунун ар бири үчүн бирден, жана карлуктар менен басмылдар үчүн бирден. Уйгурлардын тутугу адатта ханнын жакын тууганы болгон, бирок ханнын өзү эмес.[30] Алар өз эли арасында жашашкан. Алар сарайда гарнизонду кармашкан жана ал жерде таасири болгон. Хандар алардын өз урууларында эмне кылганын көзөмөлдөгөнүн эч нерсе көрсөтпөйт.[31]

Мураскорлук Яглакарлар арасында атадан балага өткөн. Бөгү (Моую) 759-жылы тактыга иниси өлгөндүктөн гана келген. Бул уйгурлар тун баланын мураскорлугун ээрчигенин көрсөтөт. Тун Бага (Дунь Мохэ) эрежени 779-жылдагы төңкөрүш менен биринчи болуп четке какты.[32] Ал 789-жылы өлгөндө уулу анын ордуна отурду. Эртеси жылы жаңы хан кичүү иниси тарабынан өлтүрүлдү. Дароо болгон козголоң өлтүрүлгөн ханнын бала дегенде болчу уулун тактыга отургузду. Козголоңду алып келген нерсе атадан балага мураскорлук жөнүндөгү сезимдин күчү болушу ыктымал.[32] Бийлик падышалык үй менен чектелген эмес. Экинчи линиянын негиздөөчүсү мурунку мураскорунун астында министр болгон. Тун Баганын (Дунь Мохэнин) жана кийинки хандардын башкы министри аларга тууган эмес болуп көрүнөт. Согддор, алардын көпчүлүгү манихейлер, Бөгүнүн (Моуюнун) динге өткөнүнөн баштап сарайда бийликти кармашты.[32] Он үч хандын ичинен жок дегенде бешөө өлтүрүлгөн. Алтынчысы министрдин козголоңу ийгиликтүү болгондон кийин өлтүрүлгөн же өз жанын кыйган.[33]

Он үч хандын жок дегенде жети башкы аялы кытай болгон.[34] Таң чет өлкөлүк башкаруучуларга келин катары берген жыйырмадан ашык аялдын ичинен үчөө гана императорлордун кыздары болгон: Нинго, Сянъань жана Тайхэ ханбийкелери.[35] Баянчур (Мояньчо) 759-жылы өлгөндө, анын жесири, император Сузундун кызы Нинго ханбийкесинен аны менен кошо көмүлүүнү сурашты. Ал баш тартты. Ал уйгур сарайын жүзүн тырмап тынчтандырды, бул кайгынын кадимки белгиси.[36][37] Нике ошондой эле соода болгон. Таң элчиси Баянчурду инвеститурага койгондон кийин, хан 500 ат, сүлөөсүн терисин жана ак кийизди белек кылып, өзү алган белектерди чиновниктери менен башчыларынын арасында бөлүштүрдү.[8][38] 768-жылы Бөгүнүн катуну өлдү. Эртеси жылы Таң ага Пугу Хуайэндин кичүү кызын экинчи аялы катары берди, ал эми элчи Ли Хань аны инвеститурага койду. Белек 20 000 орам түстүү жибек болду. Сарайда акча жетишпеди, жана ал миссияны жабдуу үчүн чиновниктеринен качыр менен төө жыйнады.[16][38] 788-жылы хан канцлерлерин миңден ашык киши менен, жана эжесин чоң башчылардын аялдары менен, ханбийке Сянъаньды алып келүү үчүн жиберди. Эки тарых аялдарды элүү жана элүү алты деп санайт. Ал кыз акысын 2 000 ат менен төлөдү.[8][38]

Он үч толук наамдын жетиси teŋridä, ay teŋridä же kün teŋridä сөз айкаштарынын бирин камтыйт, алар «Асмандан», «Ай кудайынан» жана «Күн кудайынан» дегенди билдирет. Алар хандар өз бийлигин жогортон келген деп эсептегенин көрсөтөт.[39] Карабалгасун стелесинин согд тексти экинчи линиянын ханын өз көркүн Асмандан алган дүйнөнүн улуу түрк башкаруучусу деп атайт.[40] Кытай тарыхтары ар бир ханнын «дайындалышын» анын башкаруу укугу императордун жоомарттыгы сыяктуу жазат. Уйгурлар аземди расмий таануу акты деп эсептеген болушу ыктымал жана өздөрүн кытайдын камкорчулугунда деп эсептешкен эмес.[40] Кочодон алынган манихей китебинин бир барагында аты жыртылган ханнын наамы байыркы уйгур тилинде турат. Анын биринчи редактору аны ay teŋridä qut bulmïš сөздөрү менен башталган хандардын төрт наамынын жанына койду.[41] Ошол эле урандыдан табуучулары уйгур кагандын сарайы деп сүрөттөгөн, манихей жазуусу жана орто перс тилинде жазылган тизмеси бар бир барак чыккан.[42]

Хандардын буйругу алыс жерлерде кыска болгон. Бэйтин жана башка батыш шаарлар уйгур доменинде жатты, бирок жок дегенде 790-жылга чейин кытайлар ал жерде да губернаторлорду кармап, аларды протекторат деп эсептешкен.[43] Тун Бага (Дунь Мохэ) шаардан анын аймагы аркылуу өткөндөргө алым алган. Буддист зыяратчы Укун 789-жылы уйгур өлкөсү аркылуу өттү. Ал хан буддист эмес экенин билгендиктен, санскрит китептерин коопсуздук үчүн Бэйтинде калтырды.[43]

763-жылдан кийинки манихейлик

Бөгү (Моую) 762-жылдын ноябрынан 763-жылдын февралына чейин Лоян аймагында болгон.[44] Анын жоокерлери аймакты тонодулар. Ал өзү согд манихейлеринин бир тобуна барып, алардын төртөөнү үйүнө алып кетти. Алардын башчысы, кытайча Жуйси деп аталган, Карабалгасун стелесинин кытайча текстинде Жарык Окуусунда окумуштуу жана шаркыратмадай шайыр деп мактайт.[44] Карабалгасунда жогорку чиновник башкарган сарай фракциясы динге катуу каршы чыкты. Бирок Жуйсинин тобу ханды аны жокко чыгарууга көндүрдү. Ал букаралары динди кабыл алсын деп буйрук берди.[44] Булактар анын эмне үчүн аны тандаганын айтпайт. Төрт түшүндүрмө сунушталат. Бири, ишеним аралаш жоокерчил эл талап кылган тартипке кылдаттыкты кошкон.[45] Экинчиси, ал Таңдан көз карандысыздыгын көрсөткүсү келген. Таң динди жаккан эмес, 732-жылы айыптаган жана кытай эместерге гана практикалоого уруксат берген.[45] Үчүнчүсү, ал согддордун байлыгы жана соодасы менен өнөктөш болгусу келген.[45] Төртүнчүсү, ал чын ыкластан таасирленген.[45] 768-жылы Таң манихей ибадатканаларын куруу буйругун берди, ыктымал Чанъаньда жана Лоянда. Үч жылдан кийин Таң уйгурларга Цзинчжоуда, Наньчанда, Шаосинде жана Янчжоуда бирден куруга уруксат берди.[46] Хан аларга Кытайда жашаган уйгурларды көзөмөлдөтүүнү каалаган болушу мүмкүн.[46] Түрк колдонмосу манихей руханийлери ирандыктар болгонун жана Карабалгасунда ибадатканы курулганын кошумчалайт.[47] Уйгурлар шаманизмдин ордуна адеп кодекси бар динди эл катары алган белгилүү биринчи түрк эли.[48]

Динге каршы фракция Тун Бага (Дунь Мохэ) тушунда күч алды. Бир латынча жазма 780-жылдардын башында «түрк падышасы» несториан патриарх Тимофей I-ден архиепископ сураганын баяндайт. Бирок ал епархия Сыр-Дарыяда, Карабалгасундан батышта алыс жерде жайгашкан. Демек, падыша Тун Бага (Дунь Мохэ) болушу мүмкүн эмес.[49] Анын эски дин менен байланышына жакшыраак далил бар. 765-жылы уйгур генералдары тибеттиктерге каршы салгылашуудан мурун сыйкырчыларынан кеңеш сурап, аларга шамал менен кар чакыртышты. Аба ырайы уйгурлардын пайдасына бурулганда, сыйкырчыларга ыраазычылык айтылды.[1] Анын өлүмүнөн кийин манихейлик кайтып келип, сарайда күчтүү бойдон калды. Акыркысынан тышкары экинчи линиянын ар бир ханынын наамдарында Ай кудайы же Күн кудайы бар. Бул сөз айкаштары хандын наамында 789-жылга чейин кездешпейт. Алар ишенимдин караңгылыгынын жана жарыгынын символдору катары окулат.[50] 807-жылы, отуз жылдан ашык танаптан кийин, уйгур элчилери дагы Таңдан ибадатканаларды куруу уруксатын сурашты. Ошондон баштап манихейлер уйгур элчиликтери менен келишти.[51]

Ишеним бардык жерде орногон жок. Бир баа боюнча анын аскетизми көчмөн жашоого жарабагандыктан, ал ханга, анын сүйлөшүүчүлөрүнө жана кичинекей билимдүү топко гана тараганы күмөн.[52] Тамим ибн Бахр манихейлик борбордун сыртындагы шаарларда практикаланган эки диндин бири гана экенин айтат. Ал манихейлик Карабалгасундун өзүндө үстөмдүк кылганын айтат, бирок ар бир адамды аны кабыл алууга буйруган жарлык ошондо дээрлик алтымыш жыл мурун чыккан.[43] Ал тогуз-огуздардын падышасында жамгыр, кар жана суукту каалагандай түшүрө турган майда таштар бар эле деп кошумчалайт.[53] Уйгур манихей тексттери Өтүкөндүн ыйык токоюн урмат менен айтат.[53] Батышта каршы топ болгон. Кочодогу манихей дарегине согд каттары агып жаткан сууда жуунган, дарактарды өздөрү кескен жана бакчада казган монахтардан даттанат.[54]

Талаа жана шаар

Эски тарых 744-жылга чейинки уйгурлар жөнүндө алардын туруктуу жашоо жайы болгон эмес деп айтат. Алар суу менен жайыт издеп кыдырып, мыкты атчан жана жаачы болгон.[1] Империя негизделген соң бир нече жылдын ичинде алардын борбору болду. Бай Балыктын курулушу 757-жылы ханнын буйругу менен башталды. Карабалгасун болжол менен ошол эле убакта курулду. Экөө тең Баянчурдун (Мояньчонун) тушунда бүттү.[55] Тамим ибн Бахр падышалык чепти жана өтө чоң он эки темир дарбазаны билдирет. Ал ошондой эле базарлары жана кол өнөрчүлүгү бар калктуу шаарды, бири-бирине жакын турган айылдарды жана анын тегерегиндеги айдалган жерди билдирет. Шаардын сыртында ал ханнын аскер лагерин төрт дарбазалуу аскер шакеги катары тапкан деп айтылат, анда аскердин бардык малы сакталган.[56] Археология сугатты, тегирмен таштарын жана келтелерди, темирчилердин, карапачылардын, токуучулардын жана зергерлердин издерин, темир, жез, алтын жана күмүштү казууну жана өлгөндөр менен кошо көмүлгөн эгинди табат. Чатыр Карабалгасунда да эң көп таралган жашоо жайы бойдон калды, ал жерде министрлер жана жөнөкөй эл чатырларда жашаган. Тамим сарайдын үстүндө көргөн алтын чатыр жүз кишини батыра алган.[57] Ушул кылымда уйгурлар ата-бабаларынын толугу менен көчмөн жашоосунан шаарлар, соода жана дыйканчылык мааниге ээ болгон жашоого жарым-жартылай өттү. Өтүү жарым-жартылай гана болду. Мал чарбачылыгы экономиканын негизи бойдон калды, ал эми борбордон алыс эски жашоо өзгөрүүсүз уланды.[58] Ханнын башкы лагери Орхондо болгон, кийин монгол Каракорум турган жерде. Урандыларга караганда, ал жерде өскөн шаар кийинки монгол шаарынан чоңураак болгон.[20] Башка баян уйгурларда буга чейин чыныгы шаарлар болгонун жана дарыя өрөөндөрүндө дыйканчылык өнүгүп жатканын эсептейт. Жерди кимдер иштеткени ачык эмес.[59] Ошол эле баян уйгур коомундагы социалдык катмарлануунун башталышын сырткы таасирлердин жана сырткы кирешенин иши катары көрөт.[59] Сун жазуучусу алгачкы уйгурларга жөнөкөй жана дээрлик тең катары кайрылып карайт. Ал хан Теңир сарайларды биринчи курганын, ал эми Таң төлөгөн жибектер менен кооздуктар эски каада-салтты бузганын айтат.[59]

Согддор ошол баяндын экинчи жарымы. Согд соодасы жөнүндөгү адабият өзгөртүп кошууну алардын тарабынан окуйт. Карабалгасундун үч тилдүү жазуусу ханнын 762 жана 763-жылдары Лоянда манихейликке өткөнүн баяндайт. Таң Ань Лушаньдын козголоңунан кийин Түндүк Кытайдын ху элдерине жаңы эле каршы бурулган. Манихей согддор диндештеринин жана мекендештеринин коргоосуна династия баш тарта албаган бирден-бир аскердик күчтөн ээ болду. Натыйжада, уйгурлар 840-жылга чейин, куугунтуктоо кайра башталганда, Кытайдагы ху коргоочулары болуп калды. Ошол эле адабият ханнын макулдугун уйгурларга эмне керек болгону менен түшүндүрөт. Уйгурлар талаанын ээси 744-жылдан гана болгон. Алар жаңы бийликти уюштуруу үчүн үлгү табышы керек болчу. Кытай үлгүсү баш ийүү менен өтө оорлошкон. Бирден-бир башка үлгү эски көк түрк сарайында жана бүт чек ара боюнча орношкон согд болгон. Алар динди, жазууну, сөздүктүн көп бөлүгүн жана шаар үлгүсүн алышты. Согддун уйгурларга таасири көк түрктөргө болгондон чоң болду.[60] Шине-Усу жазуусу Баянчурдун согддорго жана кытайларга Селенгада Бай Балыкты куруу жөнүндөгү буйругун алып жүрөт.[61][62] Бир окуу анда уйгур тарыхы аркылуу өткөн үч нерсени көрөт. Алар Кытай менен жакын мамилелер, согддор менен жакын мамилелер жана шаарларга кызыгуу.[61] 779-жылдагы төңкөрүш бул окууда биригүүнүн тескериси.[1] Көк түрк салтына жагымдуу жана чет өлкөлүк алып келүүлөргө каршы партия ханды, жана аны менен бирге тогуз аттуу ху кишилерди, Эски Таң тарыхынын эсеби боюнча эки миң адамды өлтүрдү. Ал экинчи көк түрк кагандыгынын сарайындагы партияга окшош болгон.[1] Андан кийин согддор жана алардын дини кайра калыбына келип, аягына чейин ат менен жибек соодасына катышты.[1]

Ат соодасы жана согддор

Согддор уйгурлар менен бирге Кытайга келишти. Жаңы Таң тарыхы уйгурлар кытай сарайына келген сайын согддорду өздөрү менен алып келгенин жазат. Согддор көбүнчө борборлордо калышчу. Убакыттын өтүшү менен алар миңге жакын болуп, алардын мүлкү чоң капиталга өстү.[63] 780-жылы уйгур чиновниктеринин кербени Кытайга бир нече миң төө жана ат, уйгурлар, согддор жана алардын кытай сүйүктүүлөрү жана жүз миң орамдан ашык жибек менен кирди.[63] Бир кытай чиновниги аларды өлтүрүүнү сунуштады. «Уйгурлар өздөрү күчтүү эмес», деди ал, «бирок аларга согддор жардам берет».[63] Жогорку даражалуу кишилер жана кагандыктын элчилери согд аттарын алып жүрүшкөн. 807-жылдан баштап манихейлер элчи болуп кызмат кылып, Чанъаньда соода кылышты.[64] Согддор уйгур мамлекетинде биринчи көк түрк кагандыгында ээлеген орунду ээлешти.[64]

Жибек жылкылар аркылуу келди. Таң жылкыларды уйгурлардан жогорку баада сатып алды: жылкага 38ден 40 даанага чейин жибек, мурда 25 болгон. Алар уйгурлар тарабын өзгөртөт деген коркунучтун астында сатып алышты.[64] Орто эсеп менен Таң жылына 7 500 жылкыны 300 000 орам чийки жибекке сатып алган.[65] Элчилер үйүнө ошондой эле чай алып кетишти. Таң чиновниги Фэн Янь уйгурлар сарайга мыкты жылкыларды айдап келип, чай менен үйүнө кайтышканын жазат.[66] Императорлор сатып алууларды кыскартууга аракет кылышты, көбүнчө бекер. Кытай булактары соода жөнүндөгү даттанууларга толо.[65] Бир баа боюнча Кытай уйгурлар үчүн чоң аңчылык талаасы болуп калды. Ал тоноого чыдап, сарай кызматка төлөм деп атаган оор салыктарды төлөдү, жана ал кагандык кулагандан кийин гана салыктан бошонду.[59] 821-жылы ханнын тактыга отурганында эки миң уруу кишисинен турган элчилик Таң сарайына жыйырма миң ат жана миң төө алып келди.[16][67] Эски Таң тарыхы даттанууну башка сөздөр менен берет. Цяньюань доорунан (758-жылдан 760-жылга чейин) кийин уйгурлар жыл сайын келишти. Алар бир жылкыны кырк даана жибекке алмаштырып, жылкыларды он миңдеп алып келишти.[1] Соданын кытай жазмалары 820-жылдар үчүн майда-чүйдөсүнө чейин, 830-жылы үзүлөт.[68] Уйгурлар ошондой эле Кытайдын өзүндө акча таап жатышты. Ань Лушаньдын козголоңунан кийин алардын кээ бирөөлөрү ал жерге отурукташып, үйлөнүп, мүлккө ээ болуп, пайыз менен акча карыз беришти. Таң аларды токтотууга аз ийгилик менен аракет кылды.[69] Согддун уйгур сарайындагы таасири 780 менен 790-жылдардын ортосунда тоскоолдукка учурады.[65] Кийинки он жылдыкта уйгурлар менен тибеттиктер Түндүк Тарим өрөөнүнүн оазистери үчүн, айрыкча Турфан менен Куча тегерегинде, күрөшүштү. Күрөш уйгурлардын пайдасына аяктаган окшойт.[65] Тибеттиктер, уйгурлар жана Таң ортосундагы 822 же 823-жылдагы тынчтык оазистер үчүн узак согушту токтотту. Бир окуу боюнча ал уйгурларга ал өлкөнүн көбүн түздөн-түз көзөмөлдөөнү жоготтурду.[70]

Батышка жетүү

Тогузунчу кылымдын биринчи чейрегинде кагандык батыш Борбордук Азияга жетти. Араб элчиси Тамим ибн Бахр уйгур борборуна ыктымал 821-жылы барды. Ал Чачка чейинки Тянь-Шаньдын түндүгүндөгү бүт талаанын уйгур көзөмөлүндө экенин, станциялары жана почтасы менен, тапты.[71] Ошол эле жылы уйгур аскери Самарканддан бир нече күндүк жердеги Уструшанада турду.[72] Аль-Табари аны Тогуз-Огуздардын аскери деп атайт. Бир окуу аларды Арал деңизиндеги огуздар деп эсептейт. Экинчиси алар ошол кезде тез кеңейип жаткан уйгурлар болгонун айтат.[71]

Уйгурлар батышка буга чейин да келишкен. 806-жылы Самарканддагы Рафи ибн Лайстын чоң козголоңу чыгып, бүтүндөй Мавераннахрды өрттөдү. Уйгурлар Рафиге аскер жиберген өнөктөштөрдүн арасында болду.[71] Карабалгасун жазуусунун кытайча тексти жазган Сыр-Дарыяга жүрүш ошол козголоңдун жылдарына таандык.[71] Ошол эле убакта аль-Мамун, бир тууганына каршы козголоңдо, аль-Табари түрктөрдүн падышасы деп атаган ханга баш калкалоону ойлонгон. Уйгурлар ошол кезде Мавераннахрдын түндүгүндөгү карлуктарды багындырып жатышты.[73]

Хандардын тизмеси

Стандарттык тарыхтар төмөнкү ырааттуулукту берет. Тырмакчадагы наамдар кытай сарайы берген наамдар. Түрк окулушу берилген жерде, ал адабияттыкы.

  • 744 — Кутлуг Билге Күл (Гули Пэйло), «Хуайжэнь» каган
  • 747 — Баянчур (Мояньчо), Гэлэ каган
  • 759 — Идицзянь, Бөгү (Моую) каган, Тенгли каган
  • 779 — Тун Бага (Дунь Мохэ), Алп Кутлук Билге каган, «Тяньцинь» каган
  • 789 — Дуолосы, «Чжунчжэнь» каган
  • 790 — аты аталбаган басып алуучу, акыркынын иниси
  • 790 — Ачуо, «Фэнчэн» каган
  • 795 — Гудулу, башкача айтканда Кутлук, «Хуайсинь» каган, Седе линиясынын биринчиси
  • 808 — «Баои» каган
  • 821 — «Чундэ» каган
  • 824 — Ханзаада Хэса
  • 832 — Ханзаада Ху, «Чжансинь» каган
  • 839 — Ханзаада Хэса

Тизмедеги ар бир өлүм датасына эскертүү тиешелүү. Кытайлар ханнын өлүмүн айга же күнгө чейин бергенде, күн адатта Орхондогу өлүмдүкү эмес, Чанъаньдагы сарайдын аза күтүүсүнүкү. Аза күтүү жазмалары муну көрсөтөт. Так даталар ошондуктан кытай окуялары катары окулушу керек.[58]

783-жылдан 850-жылга чейинки кургакчылык

Империянын акыркы он жылдыктарынын аба ырайы жазма булактардан тышкары өлчөөлөрдөн да белгилүү. Орхон өлкөсүнөн алынган дарак шакекчелеринин жазуусу империя пайда болгондо орточо жана нымдуу жылдарды көрсөтөт. 743-жылдан 782-жылга чейин кырк жылдын ичинен он бештери гана кургак болгон.[74] Андан кийин кургакчылык башталды. Ал аз гана танаптар менен алтымыш сегиз жыл, 783-жылдан 850-жылга чейин созулду, жана империянын токсон алты жылынын элүү жетисин камтыды.[74] Анын эң жаман бөлүгү 805-жылы башталып, он үч жыл созулду. 1 773 жылдык бүтүндөй жазмада он жети жылдык, 1005-жылдан баштаган кургакчылык гана узагыраак жана катуураак болгон.[74] Он жылдыгы дагы бири 827-жылы, ал эми беш жылдыгы 840-жылы башталды.[74] Түндүк-батышта 200 чакырымдай алыстыктагы Хоргодон алынган экинчи дарак шакекчелеринин жазуусу ошол эле жүрүштү ээрчийт. Ал кургакчылыкты эртерээк, 836-жылы бүтүрөт. Чыгыш Памирден алынган көл жазуусу эки миң жылдын эң кургак мезгилдеринин бирин 800-жылдардын башына коёт. Азиянын кургакчылык атласы Батыш Тибеттен Түндүк Кытайга чейинки жерде, Жибек жолу менен кошо, 783-жылдан 844-жылга чейин кургакчылыкты көрсөтөт.[75] Эки миң жылдык кургакчылык калыбына келтирүүсү 804-жылдан башталган катуу кургакчылыкты белгилейт. Жаңы Таң тарыхындагы 839-жылдагы ачарчылык, жугуштуу ооруу жана кар ошол эле ырааттуулуктун жазма аягы. Turkic Atlas кургакчылыкты климат жана талаа империялары астында кыргыздардын жанына коёт.

Бул өлчөөлөрдү тарых үчүн окуган изилдөө алар менен этият. Кытай жана уйгур булактары мындай кургакчылык алып келет деп күтүлгөндүн эч бирин жазбайт. Алар малдын өлүмүнүн күрт көбөйгөнүн, адамдардын жоголушун, көчүүнү жана кошуналарга куралдуу басымды жазбайт.[76] Империя кулаган жок. Борбор көчкөн жок. Кошуналарга каршы аскердик иш-аракет көбөйгөн жок.[77]

Бир окуу империянын мындай жылдарды кантип өткөргөнүн экономикадан түшүндүрөт. Уйгурлар Таңга жылкы жана аскердик кызмат беришип, жибек алышкан. Жибек Жибек жолунда акча катары кызмат кылган. Сарайдагы согд соодагер үй-бүлөлөрү анын соодасын көп көзөмөлдөдү.[78] Жибек борбордун, сарайдын жана Орхондогу аскердин дыйканчылык жерлеринен алган тамак-аш жана башка буюмдарына төлөй алмак, ошентип кургакчылыкты жумшартмак.[79] Окуу кыйыр далилдерге таянат. Ага келтирилген окшоштук бир аз алыстагы, сырттан камсыз болгон монгол борбору Каракорум.[70]

Жылкы соодасы чыңалууну көрсөтөт. Ал 795 менен 805-жылдардын ортосунда булактар бербеген себептерден улам токтоп калды.[80] Чанъаньга баруучу жолдогу Му Ус чөлү болжол менен 800-жылдан бери кургап келген. Бул жолду, балким, оорлоштурган.[80] Ошол кездеги байкоочулардын, алардын ичинде акын Бо Цзюйинин айтуусу боюнча, уйгур жылкылары Иньшань боюндагы жолдо бир тал чөп калтырган эмес. Кытайга баруучу жолдо жүздөн алтымыш же жетимиши өлдү же жаракат алды.[80] Соода 820-жылдары эң чоң болду. Таң жылкылар үчүн 822-жылы февралда 50 000 даана жибек, мартта дагы 70 000, 827-жылы 200 000 даана жана 829-жылдын биринчи айында 230 000 даана төлөдү.[1][81] Жазылган акыркы алмашуулар 829-жылы 5 750 жылкы жана 830-жылы 10 000.[68] Жылкага кырк даанадан 829-жылдагы 230 000 даана 5 750 жылкыга туура келет.[1] 830-жылдан кийин, кургакчылык уланып жатканда, Кытайдан жибек келген эмес окшойт.[82] Бир окуу чөптүн узак азайышы согуш жана соода үчүн жылкылар камсыздоосун бир убакта кескенин айтат. Ал канчалык кескенин айтууга болбойт.[82]

Кулоонун себептери

868 же 869-жылы өлгөн аль-Жахиз манихейликке өтүү уйгурлардан артыкчылыгын тартып алды деп эсептеген. Тогуз-огуздар, деп жазды ал, карлуктар эки эсе көп болсо да, алардан ашып турчу. Алар динди кабыл алгандан кийин жеңилүүлөргө дуушар боло баштады.[83] Бир окуу муну акылга сыярлык деп табат, анткени дин акылды согуштан бурган. Ал чет өлкөлүк жолдорго тартылган шаардыктар менен эски жолдорду кармаган көчмөндөрдүн ортосундагы чыңалууну кошот. Бир империянын ичинде эки коом ажырап, сарайдын борбордун сыртындагы бийлиги начарлады.[84] Башка окуу дооматты ашыкча деп атайт, анткени уйгур ханы Кытайдагы жана Саманиддердин астындагы динтуугандарын дагы эле күч менен коргогон.[85] Хандар абдан чоң аскерди башкарган, анын көбү падышалык үйдөн тышкары уруулардын тутуктарынын астында болгон. Бекер турган, берилгендиги күмөндүү жоокерлер сарай фракцияларга бөлүнгөндө коркунуч болду.[84] Сырткы басым да өстү. Тибеттиктер 816-жылы Карабалгасунга чабуул койгонго жакындады. Кыргыздар менен согуш болжол менен 820-жылы башталды. Ал ханнын генералы аларды чакыргыча үзгүлтүк менен жүрдү.[86] 839-жылдагы ачарчылык көп жылдар бою бузулуп келген экономика үчүн өтө көп болушу мүмкүн.[86] Дагы бир окуу аба ырайын биринчи коёт. Козголоңдор жана сарайдагы чыр-чатактар болжол менен 832-жылы, кургакчылык али бузулбай турганда башталды.[82] Андан кийин 839-жылдан 840-жылга чейинки кыш келди. Жаңы Таң тарыхы 839-жылы ачарчылыкты, жугуштуу ооруну жана калың карды, жана көп кой менен жылкынын өлүмүн жазат.[16] Ал кыш дзуд катары окулган. Дзуд — Моңголия талаасынын мал табынын боштоткон ызгаары менен кары, ал алдындагы жылдар кургак болгон сайын катуураак болот. Бул окуу боюнча ал кургакчылык буга чейин эле начарлаткан көчмөн экономикага акыркы сокку болгон. Дарак шакекчелери жайларды гана жазат жана аны ырастай албайт.[87] Ошол эле окуу уйгур элитасынын отурукташкан адаттарына жана алсыз жетекчилигине сарайдагы бөлүнүүлөрдө жана жеңилүүдө жайыттын жоголушундай чоң үлүш берет.[88] Ал кургакчылык жалгыз өзү кагандыкты кулаткан деп доомат кылбайт.[89]

Баа берүү

Уйгурлар кылымдын дээрлик бүт бою Таңдын теориялык өнөктөштөрү болгон. Баянчурдун (Мояньчонун) тушунда жана дагы көбүрөөк Бөгүнүн (Моуюнун) тушунда алар кытайдын өздөрүнө көз карандылыгын эч тартынбастан колдонушту. Тун Баганын (Дунь Мохэнин) тушунда Карабалгасундан келген тон достукка жакын болду. Баои тушундагы чыңалуу мезгилден кийин мамиле болжол менен 820-жылдан кайра жылуулана баштады. Кытайдын мамилеси өзгөргөн жок. Алар кошуналарын керек болгондо колдонушту, дипломатиялык достукту сунуштады, жана аларды баштан аяк жапайылар катары коркуп, ишенишпеди. Империядан ашып жашаган нерсе маданий болду. Ал кытай булактары эске албаган эки нерседен өстү: манихейликти кабыл алуу жана согддорду сиңирүү. Булар кийинки уйгур жазуусунун жана искусствосунун тамырлары. 840-жылдан кийин Таримге отурукташкан ошол аттагы эл башка баянга таандык. Империя доору кыргыздар менен аяктады.

© Emre-E Yavuz 2026 The Uyghur Khaganate, 744–848, in eight time slices: from the founding on the Orkhon to the fall of Ordu-Balık in 840 and the dispersal of the Uyghurs. Modern map on a base of Natural Earth, after the Tang annals and the inscriptions of Tariat and Karabalghasun. A soft band marks a border that no source describes. Uyghursunder the rule of Kutlug Bilge Kül KhanKirghiz TangTang (Anxi, Beiting)KarlukShiweiKhitanToquz Tatar Basmïl chief to Beiting, 744 Ötüken Beiting Chang'an Uyghursunder the rule of Bayanchur KhanKirghizBasmïl and Karluk TangTang (Anxi, Beiting)ShiweiKhitanToquz Tatar Against the Chik, 750To the Bolchu, 751Chang'an and Luoyang, 757Against the Kirghiz, 758 Bay Balık Tariat inscription Shine-Usu inscription Chang'an Luoyang Uyghursunder the rule of Bögü KhanKirghizTibetan EmpireKarluk TangTang (Anxi, Beiting)ShiweiKhitanAbbasid Caliphate Luoyang, 762Karluk to Suyab, 766 Ötüken Ordu-Balık Taiyuan Luoyang Chang'an Liangzhou Suyab Talas Uyghursunder the rule of Tun Bagha Tarkan and his successorsKirghizShatuo and KarlukTibetan EmpireKarluk TangTang (Anxi, Beiting)ShiweiKhitanAbbasid Caliphate Envoys through Uyghur land, 781Beiting, 790–791 Ordu-Balık Beiting Kocho (Xizhou) Hami (Yizhou) Dunhuang Chang'an Uyghursunder the rule of Huaixin Khan and Baoyi KhanKirghizTarim oasis statesKarlukTibetan Empire TangFerghanaAbbasid CaliphateShiweiKhitan Kucha relievedTo the Pearl River and FerghanaLiangzhou, 808 Ordu-Balık Beiting Kocho (Xizhou) Karashahr Kucha Suyab Liangzhou Dunhuang Uyghursunder the rule of Chongde Khan and his successorsKirghizTarim oasis statesKarlukTibetan Empire TangShatuoAbbasid CaliphateShiweiKhitan Ordu-Balık Beiting Kocho (Xizhou) Kucha Chang'an KirghizTarim oasis statesKarlukTibetan Empire TangShiweiKhitanShatuo The Kirghiz, 840To the KarlukTo AnxiTo the TibetansWujie to the south Ordu-Balık Beiting Kocho (Xizhou) Kucha Tiande Ganzhou Uyghursunder the rule of Wujie KhanUyghursunder the rule of Pang TeginKirghizKarlukTibetan Empire TangShiweiKhitanXiShatuo Wujie driven north-east, 843The Kirghiz, 848 Ordu-Balık Tiande Zhenwu Youzhou Ganzhou Kucha Beiting

  1. 744–745 The founding

    In 744 the Uyghurs, the Basmïl and the Karluk overthrew the last Göktürk khans; the Uyghurs then broke the Basmïl, whose chief fled to Beiting. Kutlug Bilge Kül was raised as khan and moved his court from the Selenga south to the Ötüken and the Orkhon. For 745 the Xin Tang Shu gives the realm its only measure: east to the Shiwei, west to the Altai, south across the Gobi. No source describes its northern and eastern edges.

  2. 747–758 Bayanchur Khan

    Bayanchur, khan from 747, names his own land in the Tariat inscription: the Ötüken, the Selenga, the Orkhon and the Tola. He fought the Tatars, the Chik on the Kem and, across the Altai on the Bolchu, the Karluk, who withdrew west to the lands of the Ten Arrows. In 757 his horsemen helped the Tang retake Chang'an and Luoyang from the rebels of An Lushan. He had Sogdians and Chinese build Bay Balık on the Selenga, and in 758 the Uyghurs defeated the Kirghiz, whose ruler then took a title from the Uyghur khan.

  3. 759–779 Bögü Khan

    In 762 Bögü Khan led five thousand horsemen south by way of Taiyuan, and his brother defeated the rebel Shi Chaoyi at Mount Beimang by Luoyang. From Luoyang the khan brought Manichaean teachers into his land. Meanwhile the Tibetans took the Hexi corridor from the Tang, which left the Tang garrisons of Beiting and Anxi cut off, and in 766 the Karluk took Suyab and Talas. In 779 Tun Bagha Tarkan killed Bögü and seized the throne.

  4. 780–792 The war over Beiting

    From 781 the envoys of the cut-off Tang garrisons in Beiting and Anxi travelled to Chang'an through Uyghur land. By then the Tibetans also held Dunhuang and Hami. In 790 they took Beiting; the Shatuo and the Karluk around the city, normally Uyghur subjects, went over to them, and the Uyghur army sent to relieve it was beaten. In 791 the Uyghurs defeated the Tibetans and the Karluk at Beiting and sent the captives to the Tang court. The Chinese histories date the fall of Beiting to 787, 790 or 791.

  5. 795–821 The height of the realm

    Under the Ädiz khans from 795 the Uyghur realm reached its greatest extent. The Karabalghasun inscription tells how the khan retook Beiting, relieved Kucha from a Tibetan siege and destroyed the Tibetans at Yushu west of Karashahr, and how Uyghur armies pursued their enemies to the Pearl River and west to Ferghana. The khan set a yabgu over the Karluk. A Manichaean hymn-book names Beiting, Kocho, Kucha and Karashahr among the Uyghur dependencies, and in 808 the Uyghurs took Liangzhou from the Tibetans.

  6. 821–839 Twenty years of war with the Kirghiz

    In 821 the Tang princess Taihe was married to the Uyghur khan. As Uyghur power weakened, the ruler of the Kirghiz called himself khan; the Uyghurs sent a minister against him without success, and the Xin Tang Shu counts twenty years of war. The Kirghiz kept ties with the Karluk, the Tibetans and the Arabs. In 839 a minister rose against the khan with the help of the Shatuo, and the khan died; famine, pestilence and heavy snow killed the herds.

  7. 840 The fall of Ordu-Balık

    In 840 a Uyghur general went over to the Kirghiz and led a hundred thousand horsemen against the Uyghur court. They killed the khan, burned Ordu-Balık and the golden tent, and took Princess Taihe. The Uyghurs scattered: fifteen tribes under the minister Sazhi and Pang Tegin went west to the Karluk, one branch to the Tibetans and one to Anxi, and thirteen tribes under Wujie Tegin crossed the Gobi south to the Tang frontier. The Kirghiz moved their own court south of the Lao mountain, fifteen days' ride from the old Uyghur court; the place is not identified.

  8. 841–848 After the fall

    Wujie Khan camped on the Tang frontier between Tiande and Zhenwu and raided the prefectures of Yun and Shuo. In 843 a Tang army surprised his camp near Zhenwu, freed Princess Taihe and drove him north-east, where he was killed. In the west Pang Tegin called himself khan and held the cities west of the desert; the Xin Tang Shu places him in Ganzhou, the Jiu Tang Shu in Anxi. In 848 a Kirghiz army of seventy thousand came south to the Tiande frontier and carried the last Uyghurs of the east back north of the Gobi.

  • Place named in a source (position as commonly identified)
  • Position disputed or approximate
  • Zone drawn after the Tang annals and the inscriptions
  • People under Uyghur overlordship
  • Oasis states and peoples subject to Uyghur levies
  • Border that no source describes (drawn uncertain)
  • Movement named in a source (route drawn)
The Uyghur Khaganate, 744–848, in eight time slices: from the founding on the Orkhon to the fall of Ordu-Balık in 840 and the dispersal of the Uyghurs. Modern map on a base of Natural Earth, after the Tang annals and the inscriptions of Tariat and Karabalghasun. A soft band marks a border that no source describes.

Rulers

  1. Kutlug Bilge Kül Khan744–747
  2. Bayanchur Khan747–759
  3. Bögü Khan759–779
  4. Tun Bagha Tarkan779–789
  1. Kutlug Bilge Kül Khan744–747
  2. Bayanchur Khan747–759
  3. Bögü Khan759–779
  4. Tun Bagha Tarkan779–789

Relations with other states

Red is war, blue alliance, gold trade. Where several held at once, the line shows what prevailed; alliance and trade can run side by side. Each line rests on an article. Point at a state to see its weightiest relation, select it to see its events. The slider shows what stood in a given year, and Play runs through the years.

  1. Second Göktürk Khaganate744

  2. Tang780 to 840

  3. Yenisei Kirghiz Khaganate820 to 840

Эскертүүлөр

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  2. ^ Rásonyi 1993, p. 45
  3. ^ Pelliot 1930, p. 351
  4. ^ Sümer 1972, p. 18–19
  5. ^ İzgi 1989, p. 14–16
  6. ^ İzgi 1989, p. 16–17
  7. ^ a b Sinor 1990, p. 317
  8. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  9. ^ Kwanten 1979, p. 51
  10. ^ a b c Kwanten 1979, p. 52
  11. ^ Sinor 1990, p. 318
  12. ^ Sinor 1990, p. 318–319
  13. ^ a b c Sinor 1990, p. 319
  14. ^ a b c Sinor 1990, p. 322
  15. ^ İzgi 1989, p. 25
  16. ^ a b c d e f g h i Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  17. ^ İzgi 1989, p. 25–26
  18. ^ Sümer 1972, p. 22
  19. ^ Sümer 1972, p. 22–23
  20. ^ a b Barthold 2004, p. 45
  21. ^ a b c d e Sinor 1990, p. 320
  22. ^ a b c Sinor 1990, p. 321
  23. ^ a b Khazanov 1994, p. 257
  24. ^ Kwanten 1979, p. 309
  25. ^ Sinor 1990, p. 403
  26. ^ Sümer 1972, p. 21–22
  27. ^ Tekin 2003, p. 227
  28. ^ Sümer 1972, p. 6–7, 22
  29. ^ Barthold 2004, p. 46
  30. ^ Sinor 1990, p. 323
  31. ^ Sinor 1990, p. 323,328
  32. ^ a b c Sinor 1990, p. 324
  33. ^ Sinor 1990, p. 327
  34. ^ Sinor 1990, p. 325
  35. ^ Sinor 1990, p. 325–326
  36. ^ Sinor 1990, p. 326–327
  37. ^ Jagchid 1989, p. 158–159
  38. ^ a b c Jagchid 1989, p. 160
  39. ^ Sinor 1990, p. 326; 35; Ahmetbeyoğlu 2020, p. 326; 35
  40. ^ a b Sinor 1990, p. 326
  41. ^ von Le Coq 1913, pl. 5
  42. ^ von Le Coq 1913, p. 9
  43. ^ a b c d Sinor 1990, p. 328
  44. ^ a b c Sinor 1990, p. 330
  45. ^ a b c d Sinor 1990, p. 330–332
  46. ^ a b Sinor 1990, p. 332
  47. ^ Ögel 1984, p. 349–350
  48. ^ Barthold 2004, p. 47–48
  49. ^ a b Sinor 1990, p. 333
  50. ^ Sinor 1990, p. 333; 85; 64; Wilkens 2024, p. 333; 85; 64; Şen 2018, p. 333; 85; 64
  51. ^ Sinor 1990, p. 325,333
  52. ^ Ögel 1984, p. 350
  53. ^ a b Sinor 1990, p. 335
  54. ^ Sinor 1990, p. 334
  55. ^ Sinor 1990, p. 337
  56. ^ Ögel 2000, p. 342
  57. ^ Sinor 1990, p. 337,339
  58. ^ a b Mackerras 1972
  59. ^ a b c d Khazanov 1994, p. 258
  60. ^ Özertural 2013, p. 94
  61. ^ a b Golden 1992
  62. ^ Ögel 2000, p. 185
  63. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; de la Vaissière 2005a, p. 308
  64. ^ a b c de la Vaissière 2005a, p. 308
  65. ^ a b c d de la Vaissière 2005a, p. 309
  66. ^ Fengshi Wenjian Ji, juan 6
  67. ^ İzgi 1989, p. 35–36
  68. ^ a b Cosmo 2018, p. 457
  69. ^ Sinor 1990, p. 338–339
  70. ^ a b Cosmo 2018, p. 456
  71. ^ a b c d de la Vaissière 2005a, p. 311
  72. ^ Tabari; de la Vaissière 2005a, p. 311
  73. ^ de la Vaissière 2005a, p. 312
  74. ^ a b c d Cosmo 2018, p. 448
  75. ^ Cosmo 2018, p. 450–451
  76. ^ Cosmo 2018, p. 443
  77. ^ Cosmo 2018, p. 451
  78. ^ Cosmo 2018, p. 455,459–460
  79. ^ Cosmo 2018, p. 455,460
  80. ^ a b c Cosmo 2018, p. 454
  81. ^ İzgi 1989, p. 36
  82. ^ a b c Cosmo 2018, p. 460
  83. ^ Sinor 1990, p. 340–341
  84. ^ a b Sinor 1990, p. 341
  85. ^ Barthold 2004, p. 50–52
  86. ^ a b Sinor 1990, p. 342
  87. ^ Cosmo 2018, p. 457,461–462
  88. ^ Cosmo 2018, p. 461
  89. ^ Cosmo 2018, p. 443,462
  90. ^ Sinor 1990, p. 330–331

Булактар

Адабият

  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Nicola Di Cosmo; Amy Hessl; Caroline Leland; Oyunsanaa Byambasuren; Hanqin Tian; Baatarbileg Nachin; Neil Pederson; Laia Andreu-Hayles; Edward R. Cook, Environmental Stress and Steppe Nomads: Rethinking the History of the Uyghur Empire (744–840) with Paleoclimate Data (2018)
  • Amy E. Hessl; Kevin J. Anchukaitis; Casey Jelsee; Benjamin Cook; Oyunsanaa Byambasuren; Caroline Leland; Baatarbileg Nachin; Neil Pederson; Hanqin Tian; Laia Andreu Hayles, Past and future drought in Mongolia (2018)
  • Julian Struck; Marcel Bliedtner; Paul Strobel; William Taylor et al., Central Mongolian lake sediments reveal new insights on climate change and equestrian empires in the Eastern Steppes (2022)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Zekine Özertural, Mitteliranische Einflüsse auf die manichäisch-türkische Wortbildung (2013)
  • Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
  • Ali Ahmetbeyoğlu, Hüseyin Şen, Eski Türk Dininin Kozmolojisi ve Kozmogonisi (2018)
  • Ali Ahmetbeyoğlu, Eski Türklerde Kut ve Töre Bağlamında Hükümranlığın Hududları (2020)
  • Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
  • Paul Pelliot, Sur la légende d'Uɣuz-khan en écriture ouigoure (1930)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • Özkan İzgi, Çin Elçisi Wang Yen-te'nin Uygur Seyahatnamesi (1989)
  • Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
  • V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)

Байланыштуу

What links here74

Persons
An Lushan · Are Khan · Du-lü-shi Alp · Hesa Khan · Kutlug Bilge Kül Khan · Ozmish Khan · Princess Taihe · Ta-bu-he-zu
States
Khazar Khaganate · Second Göktürk Khaganate · Tang · The Tibetan Empire · Yenisei Kirghiz Khaganate
Conflicts
Fall of the Second Khaganate, 741–744 · Hegemony Wars in Northern China · Uyghur–Kirghiz War
Battles & Events
Kirghiz Embassies to the Tang (842–848) · The fall of Ordu-Balık, 840 · The Uyghur Demand for the Prince's Dance (762)
Places
Gaochang · Kögmen · Noin Ula · Ordu-Balık · Orkhon valley · Ötüken · Tarim Basin
Peoples
Basmïl · Bayirku · Bugu · Ediz · Eurasian Nomads · Gulun Wugu · History of the Turkic peoples · Khitan · Shatuo · Shiwei · Sogdians · The Great Empires of the Steppe · Tiele · Toquz Oghuz · Uyghurs · Yenisei Kirghiz
Lineages
Are · Yaglakar
Institutions and Titles
Army of the Steppe Empires · Ordu · Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples · Roof Tiles of the Uyghur Khaganate · The Economy of the Steppe Empires · Tutuk · Uyghur Horse-Silk Trade · Women among the Turkic Peoples
Religions
Manichaean Diet of the Uyghurs · Manichaeism · Raising on the Felt · Shamanism
Languages
The Sogdian language
Foods
Kumys · Tea among the Uyghurs
Sources
Epitaph of Qarï Čor Tegin (Xi'an) · Hoyto Tamir inscriptions · Ḥudūd al-ʿĀlam · Jiu Tangshu (Old Book of Tang) · Karabalghasun inscription · Old Tibetan report on the northern kings · Rock inscriptions found in Mongolia, 2018 to 2021 · Šine-Usu inscription · Tariat inscription · Tes inscription · Ulaangom inscription · Xin Tangshu (New Book of Tang)
Controversies
Archaeogenetics of the Steppe Empires · Climate and the steppe empires · Turkic-Sogdian Synthesis

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Уйгур кагандыгы.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/uyghur-khaganate/

Last revised: 8 November 2026