Tarduş'un Düşüşü (603)

603’te kendine Bujia Kağan diyen Tarduş’un ülkesi dağıldı.^[1] Tiele’nin on’dan fazla boyu, aralarında Pugu da vardı, ona karşı ayaklandı. Hepsi Yami Kağan’a geçti. Yami, Sui’nin kağanıydı.^[1] Tarduş’un ordusu dağıldı ve o batıya, Tuyuhun’a kaçtı.^[1] Sui elçisi Zhangsun Sheng, Yami’yi çölün ağzı olan Qikou’ya götürdü. Yami, Tarduş’un bütün halkını devraldı.^[1] Bununla iç savaş bitti. Kağanlık iki devlet olarak kaldı.^[2]

Çöküşten önce

Tarduş, Tulan’ın ölümünden beri doğuyu Bujia Kağan olarak elinde tutuyordu.^[3] Sui onu Dajin Dağı’nda yenmişti. Yang Su’nun seferi akıncıları Yami’nin topraklarından geri püskürtmüştü.^[3] Bazı araştırmacılar Tarduş’un 602’de Yami’yi yendiğini söyler. Ertesi yıl Çin birliklerinin yardımıyla durum tersine döndü.^[2] Zhangsun Sheng’in biyografisine göre o, Yami’ye Tiele’ye ve öteki kuzey boylarına, onları Sui’ye kazandırmak için elçiler göndertmişti.^[4]

Ayaklanma

Tarihler, Tarduş’u kimlerin terk ettiği konusunda iki anlatım verir.^[5] Zizhi tongjian, Pugu’nun ve on’dan fazla başka Tiele boyunun isyan edip Yami’ye bağlandığını söyler.^[1] Zhangsun Sheng’in biyografisi onları Sijie, Fuliju, Hun, Xiesa, Aba, Pugu ve öteki boylar olarak sayar. Sui’nin tebaası olmak istediklerini söyler.^[4] Sui Shu’nun Göktürkler bölümü olayı daha kısa anlatır.^[3] O yıl batı kağanı Niri ile yabgusu Tiele’ye yenildi. Kısa süre sonra Tarduş’un devleti büyük bir karışıklığa düştü ve Xi 奚’nin ve Xi 霫’nin beş boyu sınırın içine geçti.^[3] Tongdian bu cümleyi tekrarlar.^[6]

Bütün anlatımlar aynı biçimde biter. Tarduş’un ordusu dağıldı ve o Tuyuhun’a kaçtı.^[7] Bazı araştırmacılar Tiele ile öteki boyların onu kovduğunu söyler. Bu durumda Tarduş kuzey Tibet’e sığındı ve 603’te orada öldü.^[8] Çin tarihleri onu daha ileri izlemez.^[7]

Qikou’da Yami

Zhangsun Sheng, Yami’yi çölün ağzına götürdü ve onu orada yerleştirdi.^[1]^[4] Yami artık Tarduş’un halkını elinde tutuyordu. Her yıl Sui’ye haraç gönderdi.^[3] Bazı araştırmacılar buna Ötüken’e bir yürüyüş ekler. Yami, Göktürk ve Çin birlikleriyle kutsal toprağa girdi ve kağan unvanını aldı. Böylece orduları oradan uzak tutan yasağı çiğnedi.^[9] Tarduş’a karşı zaferinden sonra Ötüken’e dönmemeyi seçti. Doğu Gobi’nin girişindeki Qikou’ya yerleşti.^[2] Bu seçim stratejikti ve Çin’le bağının da bir işaretiydi.^[2]

Tarihleme

Zizhi tongjian çöküşü 603 altına koyar. Zhangsun Sheng’in biyografisi Renshou’nun üçüncü yılını, yani 603’ü verir.^[1]^[4] Sui Shu’nun Göktürkler bölümü olayı 601 seferinden sonra, “o yıl” ve “kısa süre sonra” sözleriyle anlatır.^[3] Bazı araştırmacılar oradaki “o yıl”ın 602’den önceki bir yıl anlamına gelemeyeceğini savunur. Ondan önceki olayların bir kısmı 602’ye aittir.^[10]

Sonuçlar

603 yılı, iç savaşın 584’te başlattığı kağanlığın doğu ve batı olarak ikiye bölünmesini tamamladı.^[2] Doğuda Sui’nin bağımlısı Yami ölünceye kadar hüküm sürdü.^[3] Batıda Niri’nin oğlu, Chuluo denen Daman kağanlığı elinde tuttu. O, sonraki tarihlerin Heshana Kağan’ıdır.^[3]