Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Bu ad tek bir savaşı değil, bir diziyi kapsar. O yüzyılda Kuzey Wei’nin halef devletleri kuzey Çin için birbirleriyle savaştı. Göktürkler her birinin hem yanında hem karşısında savaştı. Sui ve ardından Tang, Çin’i yeniden birleştirerek ve 630’da Göktürk kağanını esir alarak mücadeleye son verdi. Geniş çerçeve iki ucundan daha uzundur. Asya Hunlarının ve Han’ın çöküşüyle başlar. Siyenpilerin çöküşünün ardından gelen göçlerden, güneydeki Çinleşmiş Tuoba devletlerinden ve kuzeydeki Rouranlardan geçer. Tang’ın bozkırın efendisi oluşuyla ve onların 751’deki Talas Muharebesi’nde ve An Lushan isyanında zayıflamasıyla biter. Dar anlamıyla ad, Wei’nin parçalanışından Tang’ın kuruluş savaşına kadar olan bölümü kapsar. Gerisi Asya Hunları, Rouran ve Uygurlar maddelerine aittir. Savaşların kendi maddeleri vardır.

Arka plan

220’de Han’ın çöküşünden sonra Güney Asya Hunları, Siyenpiler ve çeşitli Tibet halkları kuzey Çin’de kısa ömürlü hanedanlar dizisi kurdu. Bunlar, 304 ile 439 arasındaki Beş Barbarın yaklaşık on altı krallığıydı. Bunlardan dördü Asya Hun kökenliydi: Önceki Zhao, Sonraki Zhao, Xia ve Kuzey Liang. Kuzeyin büyük bölümü sonra Tuoba’nın, yani Kuzey Wei’nin eline geçti. Taiwu (423–452) döneminde Wei kuzeyin tamamını elinde tuttu, 429’da Rouranları yendi ve İç Moğolistan’a ve doğu Türkistan’a uzandı. Wei’nin çöküşü, Çinleşen bir hanedanın kendi boy halkından uzaklaşmasına bağlıydı. Xiaowen (471–499) döneminde Tabgaç dili, adları ve giyimi yasaklandı. 523’te Tuoba hizmetindeki Tiele, Rouran ve Siyenpi unsurları ayaklandı.[1] Ardından gelen 524-534 savaşı Wei’yi kısa ömürlü iki hanedana böldü. Bunlar Doğu Wei (534–550) ile Batı Wei (535–557) idi.[1] Göktürk devleti Rouran devletinin içinde ve Tuoba-Rouran ilişkileri bağlamında şekillendi.

İki Wei (534–557)

İki Wei arasındaki sahra savaşları Wei, Qi ve Zhou’nun Çin tarihlerine aittir. Bunlar, Sarı Irmak’ın büküldüğü yer boyunca doğu için Gao Huan’ın, batı için Yuwen Tai’nin yürüttüğü seferlerdi. Göktürkler için önemli olan, batı yönetiminin bozkıra yönelmesiydi. 542’de büyük olasılıkla Bumin komutasındaki bir Göktürk ordusu, Suizhou’da Batı Wei sınırını denedi. Zhou Shu’nun vali Yuwen Ce biyografisine göre yangın ve yanlış bir alarm onu geri çevirdi. Akının kendi maddesi vardır.[2] 545’te Batı Wei şansölyesi Yuwen Tai, Jiuquan’lı Soğdlu An Nuopantuo’yu Göktürklere gönderdi. Büyük bir devletin elçisi geldiği için birbirlerini kutladılar. 546’da Bumin karşılık olarak haraç gönderdi.[3] 551’de Yuwen Tai, Bumin’e Batı Wei prensesi Changle’yi verdi. Aynı yıl Bumin, Wei imparatorunun ölümü üzerine taziye olarak iki yüz at gönderdi.[3] Modern anlatımlar bu diziyi, bir akıncıyı Rouranlara karşı müttefike çevirmeye yönelik bir Wei girişimi olarak okur. Aynı diziyi Wei ve Zhou’nun Göktürklerle otuz yıllık ittifakının başlangıcı olarak da okurlar.

Qi ve Zhou, Wei’lerin yerini alır (550–557)

Doğu Wei, 550’de Gao hanedanı altında Kuzey Qi’ye yerini bıraktı. Batı Wei, 556’nın on ikinci ayında, yani 557 Ocak’ında, Yuwen hanedanı altında Kuzey Zhou’ya yerini bıraktı.[4] Aynı yıl güneyde Chen, Liang’ın yerini aldı. Bunun sonucunda 557’den itibaren üç Çin devleti karşı karşıya durdu, Göktürkler de kuzeydeki ikisinin üzerinde yükseliyordu. Zhou Shu, Yuwen Tai’ye Mukan’ın bir kızının vaat edildiğini ve evlilik kararlaştırılmadan öldüğünü kaydeder. Vaadin oğlu İmparator Wu’ya geçtiğini de kaydeder.[3]

Rouran kalıntısı için savaş (552–555)

Göktürklerin Rouranlara karşı 552’deki zaferi Çin sınırında, Huaihuang’ın kuzeyinde kazanıldı. Çin devletleri ardından, sağ kalan Rouranlar için savaştı.[3] Anagui’nin oğlu Anluochen Qi’ye kaçtı. Kalıntı, Anagui’nin amcası Dengshuzi’yi hükümdar yaptı. Issık, 553’te Dengshuzi’yi Woye’nin kuzeyindeki Mulai Dağı’nda bozguna uğrattı.[5] Dengshuzi yaklaşık üç binle Batı Wei’ye kaçtı. Mukan’ın isteği üzerine Batı Wei onları Göktürk elçilerine teslim etti, Chang’an’ın Qingmen kapısının dışında öldürüldüler.[3] En iyi hesaba göre Qi, 552 yazının sonlarında Göktürk topraklarına saldırdı. Göktürklere karşı dört beş yüz kilometrelik bir sur da yaptırdı.[6] 553’te Dengshuzi’yi kendilerine karşı yürümeye zorladı. Anluochen koruyucularına karşı ayaklandığında onu o yılın eylülünde yok etti.[6] Türk Atlası ayrıntıyı Rouranlar ve Qi başlıkları altında verir.

Zhou ve Göktürkler, Qi’ye karşı (563–564)

Mukan Zhou ile bir evlilik kararlaştırdı ve daha zengin bir teklifle gelen Qi elçileriyle bağı kesti. Sonra doğudaki Qi’ye karşı bir sefer düzenlenmesini bizzat kendisi istedi.[3] 563’te Zhou generali Yang Zhong on bin kişiyle yürüdü. Mukan onu yüz bin atlıyla karşıladı.[3] 564’ün birinci ayında Qi hükümdarına Jinyang’da, yani Taiyuan’da saldırdılar ve başarısız oldular. Mukan adamlarının yağma yapmasına izin verdi ve evine döndü.[3] Yang Zhong imparatora, Göktürklerin zırhlarının kötü, ödüllerinin hafif, beylerinin çok ve yasalarının olmadığını, başa çıkmanın zor olmadığını söyledi. İmparator onu dinlemedi.[3] Aynı yıl Luoyang’a doğru ikinci bir sefer çıktı. Yang Zhong Woye üzerinden, Yuwen Hu ise Luoyang’a doğru yürüdü. Yuwen Hu yenildi, Mukan geri çekildi.[3] 568’de Mukan’ın kızı İmparatoriçe Aşina Chang’an’a ulaştı ve Zhou imparatoriçesi yapıldı.[3]

Taspar iki imparatorun arasında (572–580)

Taspar döneminde Göktürklerle savaşılmadı, onlara ödeme yapıldı. Zhou yılda yüz bin top ipek verdi, başkentte binlerce Göktürk’ü brokar ve etle tuttu. Qi de onun akınlarından korkarak hazinesini aynı biçimde boşalttı.[3] Taspar takipçilerine, güneydeki iki oğlu saygılı olduğu sürece hiçbir şeyden yoksun kalmaktan korkmasına gerek olmadığını söyledi.[3] Taspar her iki yönetimden de aldı. Bu ipek, Soğdlu Maniah’ın batıya, İran’a ve Bizans’a taşıdığı ipekle aynıydı.[7]

577’de Zhou, Qi’yi yok etti. Qi prensi Gao Shaoyi Mayi’den Taspar’a kaçtı. Taspar onu Qi imparatoru olarak kurdu ve Qi’nin öcünü almak için halkını topladı.[3] 578’in dördüncü ayında Taspar Youzhou’ya akın etti ve Zhou generali Liu Xiong’u öldürdü. İmparator Wu altı orduyla bizzat sefere çıktı ve öldü. Ordu geri döndü.[3] O kış Taspar yeniden akın etti ve Jiuquan’ı kuşattı.[3] 579’da bir evlilik istedi ve Shaoyi teslim edilmek şartıyla Qianjin prensesi ona vaat edildi. Prensesi 580’de aldı ve Shaoyi’yi elinde tuttu. Shaoyi’yi ancak bir elçi daha gelince teslim etti.[3]

Sui ve Göktürkler (581–589)

Yang Jian 581’de Zhou tahtını aldı ve Sui hanedanını kurdu. Zhou hanedanını katletmesi, artık İşbara’nın eşi olan Qianjin’i ona düşman etti.[8] Qianjin’in ısrarıyla İşbara 582’de Apa, Tarduş ve Bağa yanında olduğu hâlde Çin’i işgal etti. İlk kez kuzeyin geniş bir şeridini elinde tuttu. Batıdaki bir Tiele ayaklanması Tarduş’u başka yöne çekti. Haziran 583’te Baidao yakınında bir Sui baskını Göktürk ordusunu bozguna uğrattı. Gerisini hastalık ve Çinli ajanlar yaptı. Modern anlatımlar Sui’yi, Göktürklerle asker yerine ajanlarla savaşan ve bütün Aşina prenslerini dengesiz tutan bir devlet olarak okur. Sui, İşbara’nın 585’teki boyun eğişini Çin silahlarının başarısıyla değil, Göktürk devletini birbirinden uzaklaştıran merkezkaç güçler sayesinde elde etti. İç savaşın kendi maddesi vardır. Sui’nin 589’da Chen’i fethi Çin’in bölünmüşlüğüne son verdi.

Sui’ye bağlı Göktürkler (597–609)

İşbara’nın oğlu Yami, 597’de bir Sui prensesi istedi. Tulan’ın eşini, Sui şansölyesinin koyduğu bedel karşılığında öldürttü. Tulan’a rakip olarak kağan unvanını aldı.[8] Tulan 599’da kendi adamları tarafından öldürüldü. Tarduş’un düşüşünden sonra Yami, Göktürk ve Çin birlikleriyle Ötüken’e yürüdü. Gobi’nin kıyısına yerleşti ve 609’a kadar Sui’ye bağlı bir hükümdar olarak yönetti.[8] En makul değerlendirmeye göre 603 yılı kağanlığın kesin bölünüşünü işaretler. Doğudaki kağan Çin’e bağlıdır, Tarduş artık yoktur.

Sui’nin çöküşü (609–618)

Shibi, babasının Sui’ye bağımlılığını tersine çevirdi ve Göktürk ordusunu yeniden kurdu. Eylül 615’te Sui imparatorunu Yanmen’de kuşattı. Kendi Çinli eşinin yaydığı yanlış bir haber üzerine çekildi. Ardından gelen isyanlarda kuzey Çin’in savaş ağalarını silahlandırdı, aralarında Tang’ın kurucusu Li Yuan da vardı. Başkalarına Göktürk unvanları ve kurt başlı sancaklar verdi. Sui Shu bunların arasında Liang Shidu ile Liu Wuzhou’yu sayar.[8] Özünde doğudaki kağanlığın çöküşünü yalnızca Sui’nin düşüşü önledi.[1]

Tang’ın kuruluş savaşı (618–630)

Li Yuan 618’de tahta çıktı ve Tang hanedanını kurdu. Yeni hanedan bir on yıl boyunca Çin’i eyalet eyalet, çoğu kez güç kullanarak yeniden birleştirdi. Kuzeyde dengeyi Göktürkler elinde tutuyordu. 620’den beri kağan olan İlig, Tang’la hemen her yıl savaştı. Ağustos 621’de Taiyuan’a kadar ilerledi ve kendisine haraç ve bir prenses teklif edildi.[9] 626’da Li Shimin, Xuanwu kapısında kardeşlerini öldürüp Taizong olarak tahta çıkışının on sekizinci günü, İlig bir orduyla Chang’an’ın önünde durdu ve geri çekildi. Akın, İlig’in iktidarını sürdürebildiği tek araçtı.[1] Akınların başarısızlığı, devletinin içeriden çökmesinin nedenidir. Doğal afetler, açlık, bitkin bir halka vergi yükleme girişimi, Xueyantuo’nun ayrılması ve bir yeğenin Çin’e kaçması buna eklendi.[1] Tang süvarisi 629 ve 630 kışında vurdu. Taizong, barış görüşmeleri sürerken Mart 630’da son bir taarruza girişti. İlig esir alındı ve Tang hükümdarlık merkezinde öldü. Doğudaki kağanlık fiilen sona ermişti. Aşinaların ve öbür yüksek soyların mensupları Tang hizmetine girmeye teşvik edildi. Jiu Tangshu, Göktürklerin kayba ilişkin kendi anlatımını verir.[10] İlig her şeyi çeşitli hu’ya, yani Soğdlulara emanet etti ve kendi halkını uzakta tuttu. Yasalar çoğaldı. Ordu yıllarca seferber edildi. Boylar onu terk etti.[10]

Değerlendirme

Seksen yıl boyunca Göktürkler her Çin savaşında üçüncü taraftı. Çinliler onlara bunun için ödeme yaptı. Bedel, Wei’den bir prenses, Zhou’dan yılda yüz bin top ipek, Qi’nin hazinesi, Zhou’dan bir prenses ve Sui’den bir prensesti. Modern anlatımlar aynı kaynaklardan iki zıt sonuç çıkarır. Birincisi Göktürkleri, iki taraftan da istediğini alan ve artan ipeği İranlılara ve Romalılara satan, kuzey Çin’in hakemleri olarak görür. İkincisi onları, hangi Çin devleti en akıllıysa onun aracı olarak görür. Sui onları kendi akrabalarına karşı oynattı, Tang ise onları kırdı. Böylece Çin’in yeniden birleşmesi 630’da bozkırda tamamlandı. İkisi de farklı on yıllar için doğrudur. Hegemonya Savaşları yüzyılı, birincisinin doğru olduğu ve ikincisine dönüştüğü yüzyıldır.

Notlar

  1. ^ a b c d e Golden 1992
  2. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 27
  3. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  4. ^ Bei Qi Shu (Book of Northern Qi), juan 4
  5. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 165
  6. ^ a b Bei Qi Shu (Book of Northern Qi), juan 8
  7. ^ de la Vaissière 2005a
  8. ^ a b c d Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  9. ^ Yavuz 2025, p. 375
  10. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler15

Kişiler
Empress Ashina · Gao Huan · Yuwen Tai
Devletler
Eastern Wei · Northern Wei · Northern Zhou · Sui · Western Wei · Xiongnu
Savaşlar
The Zhou–Qi war, 557–577
Muharebeler ve olaylar
The Göktürk Campaign of 622
Yerler
Huaihuang · Jiuquan · Yanmen · Youzhou

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Hegemony Wars in Northern China.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/hegemony-wars-northern-china/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026