- 400
- 500
- 600
- 700
- 800
- 900
- Rouran 400–554
- Birinci Göktürk 552–630
- Tang 630–682
- İkinci Göktürk 682–744
- Uygur 744–840
- Kırgız 840–924
- Hunlar 370–469
- Batı Göktürk 552–659
- Türgiş 699–766
- Karluk 766–800
- Hazar 650–969
Xuanzang’ın Hayatı, Zhenguan döneminde, 629 ile 645 arasında Chang’an’dan Hindistan’a gidip dönen Çinli Budist hacının biyografisidir.[1] Çince başlığı onu Büyük Ci’en Manastırı’nın Üç Sepet Hukuk Ustası olarak anar. Burası, Chang’an’da getirdiği kutsal metinleri sonradan çevirdiği yapıdır.[2]
Yazarlık
İlk yazar Huili’dir. İmparator onu, Xuanzang’ın yanında çevirmen olarak Ci’en Manastırı’na çağırmıştı.[3] Huili hacıyı kişisel olarak tanırdı.[4] Yolculuğun tarihini beş kitap olarak yazdı ve yaprakları bir mağaraya sakladı. Tamamlayamadan öldü. Yapraklar dağılmıştı, ancak uzun bir aramadan sonra geri satın alındı.[5] Huili’nin eski öğrencileri bunları Xuanzang’ın bir başka izleyicisi olan Yancong’a verdi. Yancong yaprakları sıraya koydu ve bir giriş ekledi. Metni başka belgelerden düzeltip genişletti ve on kitaplık bir eser yaptı.[6] Eseri kendi notlarıyla 688’de yayımladı.[4] İlk beş kitap yolculuğu izler. Son beş kitap Xuanzang’ın dönüşünden sonraki çevirmenlik çalışmasını anlatır.[7]
Metindeki Göktürkler
Zhenguan’ın üçüncü yılının sekizinci ayında, 629’da, Xuanzang yola çıkmaya hazırdı.[2] Gaochang kralı Qu Wentai onu bir süre yanında tuttu. Sonra yol için donattı. Ona çıraklar, batının soğuğuna karşı giysiler, altın ve gümüş, ipek ve otuz at verdi. Ayrıca onu Yabgu Kağan’a ulaştırmak üzere sarayından bir memuru yanına kattı.[8] Kral, Kuça ve yirmi üç devlet için mektup yazdı. Kağan için iki arabaya beş yüz top ipek ve meyve yükledi. Mektubunda kağandan, hacıya kendisine gösterdiği iyiliği göstermesini istedi. Batının hükümdarlarının da hacıyı taze atlarla ilerletmesini rica etti.[9]
Kuça’nın iki gün batısında kafile, atlı yaklaşık iki bin Göktürk haydudu ile karşılaştı. Haydutlar bir kervanın mallarını paylaşıyordu. Paylaşım yüzünden anlaşmazlığa düştüler ve dağılana dek kendi aralarında dövüştüler.[10]
Dağların ötesinde Xuanzang büyük bir göle vardı. Kıyısını kuzeybatıya doğru beş yüz li’den fazla izleyerek Suye kentine ulaştı. Orada, büyük bir atlı kuvvetiyle ava çıkmış olan Göktürklerin Yabgu Kağan’ıyla karşılaştı.[11] Kent, Çu üzerinde Tokmak yakınındaki Suyab’dır.[12] Kağan yeşil ipekten bir cübbe giymişti, saçları açıktı. Alnına sadece on fit kadar uzunlukta bir ipek şerit sarılmış, şeridin ucu arkasından sarkıyordu. Etrafında brokar cübbeli, saçları örgülü yaklaşık iki yüz memur duruyordu. Askerlerinin geri kalanı deve ve atlarla göz alabildiğine uzanıyordu. Kürk ve yünlü kumaş giymişler, mızrak, sancak ve yay taşıyorlardı.[11]
Kağan hacıdan ordugâhında beklemesini istedi. Üç gün sonra onu, gözleri kamaştıran altın çiçeklerle süslü büyük bir çadırda kabul etti. Memurları, parlak işlemeli ipek cübbeleriyle, iki sıra uzun hasırın üzerinde oturuyordu. Muhafızları arkalarında ayakta duruyordu.[11] Metne göre Göktürkler ateşe tapar, odun ateşi tuttuğu için odunun üzerine oturmazlar. Yere kalın hasırlar serer, hacı için ise minderli bir demir koltuk koyarlardı.[13] Tang ve Gaochang elçileri içeri alındı ve mektuplarını ile armağanlarını sundu. Kağan bunları kendisi memnuniyetle inceledi. Kağan’a, memurlarına ve elçilere müzik eşliğinde şarap, hacıya ise üzüm suyu ikram edildi.[13] Öğretmesi istenince Xuanzang on emirden ve canlıları esirgemekten söz etti. Kağan ellerini kaldırdı, yere eğildi ve öğretiyi kabul etti.[14]
Kağan hacıyı yanında tutmaya çalıştı ve Hindistan’ın ona fazla sıcak geleceği konusunda uyardı. Hacı planında ısrar etti. Bunun üzerine kağan ordusunda, Chang’an’da uzun yıllar yaşamış ve Çinceyi bilen bir genç buldu. Ona bir unvan verdi ve mektuplarla birlikte rehber olarak Kapisa’ya kadar gönderdi. Xuanzang’a kırmızı ipekten bir takım giysi ile elli top ipek verdi. Sonra memurlarıyla birlikte onu uğurlamaya çıktı.[14]
Dört yüz li batıda Bin Pınar uzanıyordu. Burası, genişliği birkaç yüz li olan, havuzlarla ve yüksek ağaçlarla dolu bir diyardı. Kağan yaz sıcağından orada kaçardı.[15] Semerkant’ın güneyindeki Kesh’in ötesinde yol, kayalıklar arasında dar bir geçit olan Demir Kapı’dan geçiyordu. Metin bu geçidi Göktürklerin sınırı olarak adlandırır.[16]
Ceyhun’un ötesinde, Kunduz’da Yabgu Kağan’ın en büyük oğlu Tardu Şad yaşıyordu. Şad, Gaochang kralının bir kız kardeşiyle evliydi. Hacı kralın mektuplarıyla geldiğinde prenses ölmüştü, şad ise hastaydı.[16] Şad sonra genç bir hatunla evlendi. Hatun, şadın önceki evliliğinden olan oğlunun kışkırtmasıyla onu zehirledi. Prensesin oğlu çocuktu, bu yüzden büyük oğul, bir tegin, kendini şad ilan etti ve üvey annesiyle evlendi. Cenaze töreni Xuanzang’ı orada bir aydan fazla alıkoydu.[17]
Kağanın kimliği ve görüşmenin tarihi
Hayat kağanı yalnızca Yabgu Kağan olarak anar. Bu, bir ad değil, bir unvandır.[18] Modern anlatılar onu Tong Yabgu olarak tanımlar. Gerekçe şudur: Xuanzang’ın Batı Bölgeleri Kaydı, Yabgu Kağan’ın oğlu olarak bir Si Yabgu Kağan’ı anar ve Si Yabgu, Tong Yabgu’nun oğluydu.[12]
Görüşmenin yılı tartışmalıdır. Bir hesap, Hayat’ın verdiği yola çıkış tarihinden, yani 629’un sekizinci ayından hareket eder ve hacının yoldaki uzun kalışlarını hesaba katar.[19] Bu hesap onu kağanın yanına 630’un ilk aylarında getirir. Dolayısıyla Tong Yabgu 630’da hayattaydı ve hacı geçtikten kısa süre sonra öldü.[20] İkinci bir hesap, Tong Yabgu’nun ölümünü Jiu Tang Shu’nun Tiele bölümünde verdiği gibi 628’e koyar. Yolculuğu geriye çeker ve görüşmeyi 627 ya da 628’e yerleştirir.[21]
Güvenilirlik
Hayat, Xuanzang’ın çevresindekilere anlattıklarına dayanır. Bir öğrenci bunları yazıya geçirmiş, ikinci bir el de hacının dönüşünden kırk yıldan fazla sonra tamamlamıştır. Batı Göktürkleri için Hayat, yedinci yüzyılda bir kağanın hükümdarlık merkezinin en ayrıntılı tasviridir. Giyimi, çadırı, oturma düzenini, içeceği ve yabancı elçilerin kabul edildiği protokolü kapsar. Batı Bölgeleri Kaydı’nı tamamlar. Kayıt ülkeleri anlatır, görüşmeyi dışarıda bırakır.[22]
Kaynak metni
遣殿中侍禦史歡信送至葉護可汗衙。
又作二十四封書，通屈支等二十四國，每一封書附大綾一疋為信。
又以綾綃五百疋、果味兩車獻葉護可汗，
並書稱：「法師者是奴弟，欲求法於婆羅門國，願可汗憐師如憐奴，仍請敕以西諸國給部落馬遞送出境。」
Saray müfettişi Huan Xin'i, onu Yabgu Kağan'ın karargâhına götürmesi için gönderdi.
Ayrıca Quzhi ve diğerleri olmak üzere yirmi dört ülkeye ulaşmak için yirmi dört mektup yazdı ve her mektuba güvence olarak bir top büyük ling ipeği ekledi.
Ayrıca Yabgu Kağan'a beş yüz top ling ve xiao ipeği ile iki araba dolusu meyve sundu,
ve bunlarla birlikte şu yazıyı gönderdi: “Dharma Üstadı kulunuzun küçük kardeşidir. Brahmanlar ülkesinde Dharma'yı aramak istiyor. Kağan kuluna acıdığı gibi Üstada da acısın ve batıdaki ülkelere, boylarından menzil atları verip onu sınırlarından geçirmelerini buyursun.”
自此數百里渡縛芻河，至活國，即葉護可汗長子呾度設（設者官名。）所居之地，又是高昌王妹壻。
高昌王有書至其所。比法師到，公主可賀敦已死，咀度設又病，聞法師從高昌來，又得書，與男女等嗚咽不能止。
因請曰：「弟子見師目明，願少停息。若差，自送師到婆羅門國。」
時更有一梵僧至，為誦咒，患得漸除。
其後娶可賀敦，年少，受前兒囑，因藥以殺其夫。
設既死，高昌公主男小，遂被前兒特勤篡立為設，仍妻後母。
為逢喪故，淹留月餘。
Buradan birkaç yüz li ilerleyip Fuchu Irmağı'nı geçerek Huo ülkesine vardı. Burası Yabgu Kağan'ın büyük oğlu Tarduş Şad'ın (şad bir makam adıdır) oturduğu yerdi ve Tarduş Şad aynı zamanda Gaochang kralının kız kardeşinin kocasıydı.
Gaochang kralı onun yanına bir mektup göndermişti. Dharma Üstadı vardığında prenses, yani hatun, çoktan ölmüştü ve Tarduş Şad da hastaydı. Dharma Üstadı'nın Gaochang'dan geldiğini duyunca ve mektubu alınca, oğul ve kızlarıyla birlikte hıçkırıp durdu.
Bunun üzerine şöyle rica etti: “Müridiniz Üstadı görünce gözlerim aydınlanıyor. Biraz burada dinlenmenizi dilerim. İyileşirsem Üstadı Brahmanlar ülkesine kendim götürürüm.”
O sırada Hindistan'dan başka bir keşiş geldi ve onun için büyü sözleri okudu, hastalık yavaş yavaş geçti.
Daha sonra genç bir hatunla evlendi. Önceki oğlunun talimatıyla ilaç yoluyla kocasını öldürdü.
Şad ölünce Gaochang prensesinin oğlu küçüktü. Bunun üzerine önceki oğul, tegin, tahtı gasp edip kendini şad ilan etti ve üvey annesini eş edindi.
Yas dönemine denk geldiği için bir aydan fazla alıkondu.
可汗居一大帳，帳以金華裝之，爛眩人目。
諸達官於前列長筵兩行侍坐，皆錦服赫然，餘仗衛立於後。
觀之，雖穹廬之君亦為尊美矣。
法師去帳三十餘步，可汗出帳迎拜，傳語慰問訖，入座。
突厥事火不施床，以木含火，故敬而不居，但地敷重茵而已。
仍為法師設一鐵交床，敷蓐請坐。
須臾，更引漢使及高昌使人入，通國書及信物，可汗自目之甚悅，令使者坐。
命陳酒設樂，可汗共諸臣使人飲，別索蒲萄漿奉法師。
於是恣相酬勸，窣渾鍾椀之器交錯遞傾，傑侏兜離之音鏗鏘互舉，雖蕃俗之曲，亦甚娛耳目、樂心意也。
Kağan büyük bir çadırda oturuyordu. Çadır altın çiçeklerle süslüydü ve parıltısı gözleri kamaştırıyordu.
Daguanlar önde serilmiş uzun hasırlarda iki sıra halinde hizmet için oturuyordu, hepsi brokar giysileriyle parlıyordu. Geri kalan muhafızlar arkada ayakta duruyordu.
Bunu görünce keçe çadırın hükümdarının bile saygın ve görkemli olabileceği anlaşılırdı.
Dharma Üstadı çadırdan otuz adım kadar uzaktayken kağan çadırdan çıkıp onu eğilerek karşıladı. Selam sözleri iletildikten sonra içeri girip yerlerine oturdular.
Göktürkler ateşe hizmet eder ve sedir koymaz, çünkü ağaç ateşi içinde taşır. Bu yüzden ağaca saygı gösterir ve üzerine oturmaz, yalnızca yere kalın minderler serer.
Ama Dharma Üstadı için demirden katlanır bir koltuk kurdular, üzerine minder serdiler ve oturmasını rica ettiler.
Kısa süre sonra Çin elçileri ile Gaochang elçileri içeri alındı ve devlet mektuplarını ve armağanlarını sundu. Kağan bunlara kendi gözüyle baktı, çok memnun oldu ve elçilere oturmalarını söyledi.
Şarap getirilmesini ve müzik çalınmasını buyurdu. Kağan ileri gelenleri ve elçilerle birlikte içti, Dharma Üstadı'na sunmak için ayrıca üzüm suyu getirtti.
Sonra birbirlerine kadeh kaldırıp serbestçe içtiler, suhun kadeh ve kâseleri birbiri ardına boşaldı ve yabancı ezgiler birlikte çınladı. Bunlar yabancı bir halkın ezgileriydi, yine de kulağı ve gözü eğlendirir, gönlü ferahlatırdı.
少時，更有食至，皆烹鮮羔犢之質，盈積於前。
別營淨食進法師，具有餅飯、酥乳、石蜜、刺蜜、蒲萄等。
食訖，更行蒲萄漿，仍請說法。
法師因誨以十善愛養物命，及波羅蜜多解脫之業，乃舉手叩額，歡喜信受。
因留停數日，勸住曰：「師不須往印特伽國，（謂印度也。）彼地多暑，十月當此五月，觀師容貌，至彼恐銷融也。其人露黑，類無威儀，不足觀也。」
法師報曰：「今之彼，欲追尋聖跡慕求法耳。」
可汗乃令軍中訪解漢語及諸國音者，遂得年少，曾到長安數年通解漢語，即封為摩咄達官，作諸國書，令摩咄送法師到迦畢試國。
又施緋綾法服一襲，絹五十疋，與群臣送十餘里。
Kısa süre sonra yemek geldi, hepsi taze pişmiş kuzu ve buzağı etiydi ve önlerine yığıldı.
Dharma Üstadı için ayrıca arı yiyecek hazırlanıp sunuldu: pide ve pirinç, yağ ve süt, taş balı, diken balı, üzüm ve benzerleri.
Yemek bitince üzüm suyu yeniden dolaştırıldı ve ondan Dharma'yı anlatması istendi.
Dharma Üstadı bunun üzerine onlara on iyi eylemi, canlıları esirgeyip beslemeyi ve kurtuluşa götüren paramita işlerini öğretti. Kağan ellerini kaldırıp alnına götürdü ve bunu sevinçle ve inançla kabul etti.
Bunun üzerine onu birkaç gün alıkoydu ve kalması için ısrar ederek şöyle dedi: “Üstad, Yintejia ülkesine (yani Hindistan'a) gitmenize gerek yok. Orası çok sıcaktır, oranın onuncu ayı bizim beşinci ayımıza denk gelir. Yüzünüze bakınca, oraya varınca eriyip gideceğinizden korkarım. Oranın insanları çıplak ve kara, çoğunun ağırbaşlılığı yok, bakmaya değmezler.”
Dharma Üstadı şöyle yanıtladı: “Oraya yalnızca kutsal izleri takip etmek ve Dharma'yı aramak istediğim için gidiyorum.”
Kağan bunun üzerine ordusunda Çince'yi ve öbür ülkelerin dillerini bilen birini aratmasını emretti. Chang'an'da birkaç yıl kalmış ve Çince'yi iyi bilen genç bir adam buldular. Onu hemen Moduo Daguan unvanıyla atadı, öbür ülkelere mektuplar yazdırdı ve Moduo'ya Dharma Üstadı'nı Kapisa ülkesine kadar götürmesini emretti.
Ayrıca ona kırmızı ling ipeğinden bir takım Dharma giysisi ve elli top ipek bağışladı, ileri gelenleriyle birlikte onu on li'den fazla uğurladı.
循海西北行五百餘里，至素葉城，逢突厥葉護可汗，方事畋遊，戎馬甚盛。
可汗身著綠綾袍，露發，以一丈許帛練裹頟後垂。
達官二百餘人皆錦袍編發，圍繞左右。
自餘軍眾皆裘毼毳毛，槊纛端弓，駝馬之騎，極目不知其表。
既與相見，可汗歡喜，云：「暫一處行，二三日當還，師且向衙所。」令達官答摩支引送安置至衙。
三日可汗方歸，引法師入。
Denizin kıyısını izleyerek beş yüz li'den fazla kuzeybatıya gidip Suye kentine vardı. Orada o sırada ava çıkmış olan Göktürk Yabgu Kağan'la karşılaştı. Savaş atları pek çoktu.
Kağan yeşil ling ipeğinden bir cüppe giymişti. Saçı açıktı ve alnının çevresine bir zhang kadar uzun bir ipek şeritle bağlanmıştı, şerit arkadan sarkıyordu.
İki yüzden fazla daguan, hepsi brokar cüppeli ve örgülü saçlı, onu iki yandan çevrelemişti.
Geri kalan askerler kürk, yün keçe ve ince kıl kumaş giymişti. Mızrak ve sancak taşıyor, yaylarını hazır tutuyor, deve ve atlara biniyorlardı. Gözün alabildiğince uzakta sonları görünmüyordu.
Karşılaşınca kağan sevindi ve şöyle dedi: “Kısa süreliğine bir yere gidiyorum, iki üç gün içinde döneceğim. Üstad, şimdilik karargâhıma gidin.” Daguan Damozhi'ye, onu karargâha götürüp yerleştirmesini emretti.
Üç gün sonra kağan döndü ve Dharma Üstadı'nı içeri aldı.
Notlar
- ^ Julien 1853, lxxviii
- ^ a b c Life of Xuanzang, juan 1
- ^ Julien 1853, lxxvii
- ^ a b Chavannes 1903, p. 193
- ^ Julien 1853, lxxvii–lxxix
- ^ Julien 1853, lxxix
- ^ Beal 1911, xix
- ^ Life of Xuanzang, juan 1
- ^ Life of Xuanzang, juan 1
- ^ Life of Xuanzang, juan 2
- ^ a b c Life of Xuanzang, juan 2
- ^ a b Chavannes 1903, p. 194
- ^ a b Life of Xuanzang, juan 2
- ^ a b Life of Xuanzang, juan 2
- ^ Life of Xuanzang, juan 2
- ^ a b Life of Xuanzang, juan 2
- ^ Life of Xuanzang, juan 2
- ^ a b c d e Life of Xuanzang, juan 2
- ^ Chavannes 1903, p. 193–194
- ^ Chavannes 1903, p. 194–195
- ^ Kaiyrken 2026, p. 19–20
- ^ Beal 1911, v
Kaynaklar
- Life of Xuanzang, juan 1, 2
- Record of the Western Regions, juan 1
Literatür
- Samuel Beal (trans.), The Life of Hiuen-Tsiang by the Shaman Hwui Li (1911)
- Stanislas Julien (trans.), Histoire de la vie de Hiouen-Thsang et de ses voyages dans l'Inde (1853)
- Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
- Tursynkhan Zakonuly Kaiyrken; Abdulvahap Kara, Xuan Zang'ın Seyahat Notlarında Batı Göktürk Kağanı Tong Yabgu'nun Devlet Adamı Portresi (2026)
Bu kaynağa dayanan maddeler 30
Bread · Culture of the Turkic Peoples · Daguan · Damozhi · Fire Worship · Gaochang · Göktürk Dress and Hair · Göktürk Weapons · Grape Wine in Central Asia · Huo · Issyk-Kul · Jade Gate · Levirate · Moduo Daguan · Old Turkic · Post and Communication · Record of the Western Regions · Seating at the Feast · Shad · Si Yabgu Khan · Steppe Diet · Tardu Shad · Tegin · The Göktürk Feast · Thousand Springs · Tong Yabgu · Turkic Songs at the Tang Court · Western Göktürk Khaganate · Xuanzang's visit to Tong Yabgu · Yabgus of Tokharistan
Buraya bağlantı verenler19
- Kişiler
- Damozhi · Moduo Daguan · Tardu Shad
- Yerler
- Huo · Issyk-Kul · Jade Gate · Thousand Springs
- Kurumlar ve Unvanlar
- Daguan · Göktürk Dress and Hair · Göktürk Weapons · Levirate · Tegin
- Dinler
- Fire Worship
- Yeme içme
- Bread · Grape Wine in Central Asia
- Gelenekler ve eğlenceler
- Seating at the Feast · The Göktürk Feast · Turkic Songs at the Tang Court
- Kaynaklar
- Record of the Western Regions
Bu maddeyi kaynak göster
Yavuz, Emre-E. “Life of Xuanzang.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/life-of-xuanzang/
Son güncelleme: 8 Kasım 2026
