Sabao

Sabao, yabancıların bir cemaatinin başında duran bir Çin görevlisiydi. Bu cemaatlerin çoğu Soğd’du.^[1] Çince ad, bir Soğd sözcüğünü, kervan başı anlamına gelen sartapao’yu yazıya aktarır.^[2] Çin devletleri sabao’yu mandarin rütbeli bir görevli yaptı, çünkü yönettiği cemaatler sayılarının düşündürdüğünden daha fazla ekonomik ağırlık taşıyordu.^[3]

Sözcük

Sözcüğün Çinceye iki yolu vardır. Hint sarthavaha bir kervanın önderiydi, onu varış yerine götüren adamdı. Genişleterek tüccar loncasının başına da ad oldu.^[2] Sözcük Baktriya yoluyla Soğdcaya geçti. Eski Mektup V baş tüccar Aspandhat’a, s’rtp’w’ya yazılmıştır, bu Soğdca biçimdir.^[4]^[2] Sözcük Çinceye ayrıca Budist metinler yoluyla sabo olarak girdi, orada yol gösteren üstatlar olan Bodhisattvaları adlandırırdı.^[2] Görev resmî rütbeler arasına yerleştirildiğinde unvan, yabancı cemaatlerin çoğunluğunu oluşturan Soğdluların telaffuzuna uygun olarak sabao biçimini aldı.^[2] Çin coğrafyasının sabao ırmağı dediği nehir Zerefşan’dır.^[2]

Çin devletlerinde görev

Unvanın tam anlamı tartışmalıdır. Günümüze kalan kaynaklar çoğunlukla sabao’nun Tang döneminde üstlendiği dinî rolü korumuştur.^[1] 800 yılında tamamlanan Tongdian, bir sabao dairesini anlatır. Dairenin başında sabao’nun kendisi ve xian kültünün başı vardı, bunlara mandarin rütbeli üç görevli daha eşlik ediyordu: kültün çağırıcısı, bir nöbetçi görevli ve bir kâtip-arşivci.^[5] Görevler unvanların düşündürdüğünden genişti.^[6]

Görev Tang’dan eskidir. Kuzey Qi döneminde (550–577) aynı unvanın yazıldığı biçimle safu, dışişleri ve dış ticaret bakanlığının işlerini yürüten bir kurumda hizmet etti. Başkentte iki safu nöbetteydi, her bölgede de bir tane.^[7] Sui döneminde eyaletlerin sabao’ları, 200’den fazla haneli her hu cemaatinin başında duruyordu.^[7] Tang bu düzenin bir kısmını korudu.^[6]

Turfan’dan iki belge sabao’yu iş başında gösterir. Gaochang kraliyet hükümetinin ay yeni yılı törenleri için verdiği 549 ve 550 tarihli yönergelerde sabao, Çinli görevliler arasında bir kült görevlisidir.^[6] Tahıl tahsisi hakkındaki 619 tarihli bir kararda bir sabao, Ju Buluduo adlı bir tüccara darı teslimini sağlamakla görevlidir.^[8] Sabao bu yüzden cemaatinin tüccarlarıyla yakın bağlar kurdu.^[9]

Cemaatin başı

Sabao cemaatin kendisinden seçilmiş olabilir. Çin’deki birçok Soğd ailesi atalarının arasında beşinci, altıncı ya da yedinci yüzyılda Gansu sabao’larını sayardı.^[9] Li Baoyu’nun ailesinde altıncı yüzyılda Wuwei’de üç kuşak sabao vardı.^[9] Xi’an’da bulunan bir mezar, sahibini Soğdca ve Çince olarak Wuwei sabao’su diye adlandırır.^[9]

Cemaatin içinde Soğdca nāf denen her birim bir sartapao’nun yönetimindeydi. O kültün başında durur ya da onu denetlerdi ve bir hiyerarşiye komuta ederdi.^[2] Çin listesindeki dereceler, Soğd metinlerinin söylediği az şeyle örtüşür. Xian kültünün başı ve çağırıcı, Eski Mektup I’de adı geçen rahiplere karşılık gelir.^[2]

200 haneli bir cemaatin mandarin rütbeli bir görevlisi olması alışılmadıktı. Merkezî otoritenin temsilcisi bulunan en küçük Çin birimi normalde ilçeydi. Okuma bu istisnayı yabancı cemaatlerin sayılarını aşan ekonomik ağırlığıyla açıklar.^[3]

Tek tek sabao’lar

579’da ölen An Jia’nın mezarı, Zhou dönemi bir sabao’yu gösterir. An Jia Wuwei’liydi, Chang’an’ı oluşturan ilçelerden Tongzhou’nun sabao’su oldu ve sonra genel valiliğe yükseltildi.^[10] 673 tarihli Kang Yuanjing mezar yazıtı babasına “Bütün Çin’in Büyük Sabao’su” der.^[11] An Wantong’un steli, bir atasını Wei imparatoru Taizu zamanında (386–408) sabao olarak adlandırır.^[9]

Böyle unvanlara dikkat gerekir. Bilgiyi çoğu kez tek bir mezar yazıtı taşır ve atalara verilen unvanlar uydurulmuş olabilir.^[11] Bazı Soğd aileleri sözcüğün belirsizliğiyle de oynamış olabilir. Atalarının arasındaki kervan başlarını geriye dönük olarak görevlilere çevirebilirlerdi.^[9] Güney için benzer bir düzen bildirilir. Dokuzuncu yüzyılın bir Fars tüccarı, Canton’daki Çin hükümdarının bir Müslümana ülkeye gelmiş Müslümanlar arasında adalet yönetimini verdiğini bildirir.^[9]

Düzenin sonu

Sabao yedinci yüzyılın ikinci yarısında mezar yazıtlarından kaybolur. Literatürün bildiği sonuncusu, görevi 646’dan önce yürüten Long Run’dur.^[3] Turfan ve Dunhuang’da sekizinci yüzyılda hiçbir sabao bulunmaz. Soğdlular orada Conghua ve Chonghua adlı, imparatorluğa “katılmış” ilçelerde, çevrelerindeki Çinlilerle aynı görev ve haklara sahip tam tebaa olarak yaşadı.^[12] 200 hane için sabao Tang kanunlarından çıktı. Sekizinci yüzyılın ilk yarısında yalnız merkezî daire kaldı ve görevleri değişmiş olabilir.^[13]

Kaynaklar sabao’nun dinî rolünü ticari rolünden iyi anlatır. Sabao’nun bir kervana önderlik ettiğini göstermezler.