Türk-Soğd sentezi

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Türk-Soğd sentezi, Göktürklerin ve Zerafşan vadisinin İranca konuşan tüccarları Soğdluların karşılaşmasından doğan karma uygarlıktı. Çin sınırında elçiler ve ipekle başladı. Göktürkler 560’ta Soğdiyana’yı aldı. Bundan sonra sentez, iki halkın hükümdar tabakalarının kaynaşmasına dönüştü.^[1]

Sınırdaki başlangıç

Çin tarihindeki ilk Göktürkler, ipek ve ipek tiftiği karşılığında ticaret yapmak için sınıra gelir.^[2] 545’te Yuwen Tai onlara An Nuopantuo’yu gönderdi. An Nuopantuo, Jiuquan’lı bir hu’ydu. Göktürkler, büyük bir devletin elçisinin geldiği için birbirlerini kutladı.^[2] Adı Soğdcadır: Anāhitā-banda, yani Anāhitā’nın kulu. Göktürklerden söz eden ilk metin böylece bir Soğdludan ve ipek ticaretinden de söz eder. An Jia, Kuzey Zhou altında Soğdluların sabao’suydu. 579’da öldü ve mezarında kendini bir diplomat olarak gösterir.^[3] Cenaze sedirinin kabartmaları göçebelerle ticaret sahnelerini ve elçi olarak iş başında Soğdluları gösterir.^[3]

An Jia’nın sedirinde çadırdaki göçebe hükümdarın saçı sırtına kadar uzanır, bu bir Göktürk işaretidir.^[4] Shi Jun’un 580’de Xi’an’a gömülen lahdi daha eski düzeni gösterir. Shi Jun kervanıyla bir yurttaki krala gelir. Kral kanatlı bir taç takar ve uzun saçı yoktur. Onun bir Eftalit hükümdarı olduğu okunmuştur.^[4] 579 ile 580 mezarları böylece Göktürk bir hükümdarın karşısında bir Soğd önderini, Eftalit bir hükümdarın karşısında bir başkasını gösterir.^[4]

560’tan sonra kaynaşma

560’ta Soğdiyana’nın fethi iki halkı tek bir devlette birleştirdi.^[1] Yedinci yüzyılın sonunda Pencikent kralı bir Göktürk’tü. Halefi Dēwāštīč adıyla İranlıydı ama Göktürk soyundandı.^[1] Korunmuş tek Soğd evlilik sözleşmesi bir Göktürk ile soylu bir Soğd kadınını birleştirir.^[1] Semerkant’taki büyük Afrasiyab resminde Göktürk savaşçıları bir kralın ayaklarında halka olup oturur, elçiler ise geçit alayıyla yaklaşır.^[1] Şehirler ve kırsal İranca konuşur kaldı. Çaç dağlarında, Tokharistan’da ve Yedisu’da Göktürk unsuru etnik bakımdan önem kazandı. Kültürel olarak Soğd egemenliği altında kaldı.

Solmuş bir duvar resmi: mavi bir zemin önünde uzun kaftanlı, ayakta duran bir figür dizisi ve üstlerinde oturan figürlerin alt kenarı — Semerkant, Afrasiyab'daki Elçiler Salonu'nun batı duvarı, yedinci yüzyılın ortası: uzun kaftanlı, ayakta duran bir figür dizisi. Üstlerinde, müzenin duvar çiziminde Türk muhafızlar olarak işaretlenen, uzun saç örgülü oturan figürlerin alt kenarı uzanır. Fotoğraf: Jean Housen, 2023, CC BY-SA 4.0.

Yazı, elçiler ve ticaret

Soğdluların en uzun ömürlü armağanı yazıydı. Göktürkler Türkçeyi, adım adım Türk seslerine uyarlanan Soğd alfabesiyle yazdı. En eski yazıtları altıncı yüzyılın sonundaki Bugut yazıtıdır ve Soğdca yazılmıştır.^[1] Soğdlular kağanlığın diplomasisini de yürüttü. Maniah, İstemi’nin elçilerini ipek satmak için İran’a götürdü. Hüsrev ipeği yaktı, Maniah da Kafkasya üzerinden Konstantinopolis’e devam etti.^[5] Romalılara giden bir sonraki elçilikte, oğluna babasının unvanı ve ikinci rütbe verildi. Neden olarak babanın yabguya en sevgili ve en sadık kişi olması gösterildi.^[5] Kül Tegin yazıtı 732 yasçıları arasında Buhara şehirlilerini anar.^[6]

Başlangıca iki bakış

Bazı araştırmacılar, göçebeler arasındaki Soğd varlığını Göktürklerden eski sayar. Bu varlık Gansu’daki Soğd topluluklarından çıktı. Göktürkler, baştan beri ticari olan bir ilişkiyi devraldı.^[1] Başkaları Gansu’daki Soğdluları kabul eder ama onları bir yol boyunca dağınık bulur. Onlara göre Göktürklere yazılarını, kançılaryalarını ve tüccarlarını veren karşılaşma Soğdiyana’da gerçekleşti. Soğdiyana, Göktürklerin fethedip kendi adamlarıyla yönettiği bir şehirler ülkesiydi.

Birinci Kağanlıktan sonra

Çinliler doğu kağanlığının 630’daki çöküşünden Soğdluları sorumlu tuttu. İlig her şeyi çeşitli hu’lara emanet etti ve kendi halkını uzakta tuttu.^[7] Göktürk devletindeki yüksek rütbeli Soğdlular Tang’a geçti. Ordos’ta onların Soğd-Göktürk yerleşimleri 679’un altı hu ilçesi oldu. An Lushan aynı çevreden çıktı. 703’te, Göktürk ordularında bir Soğd subayın ve bir Göktürk annenin çocuğu olarak doğdu. Uygurlar altında Soğd etkisi Göktürklerdekinden daha ileri gitti. Uygurlar Maniheizm’i Soğdlulardan aldı, onunla birlikte yazıyı, sözcük dağarcığının büyük bölümünü ve şehirlerinin düzenini de. Din sözcükleri de ödünçler arasındadır. Uygurların Maniheist metinleri Zurvan’ı Azrua diye adlandırır ve bu biçim Soğdca olarak anlaşılır. Şeytan sözcüğü imnu ile stupa sözcüğü supurgan Soğdca ya da İranca olarak okunmuştur. Moğollar bunları sonradan Uygurlardan aldı.^[8]

Turfan yakınındaki Koço’da, bir harabe kompleksinin tonozlu bir odasında bir deste Maniheist elyazması duruyordu. Elyazmaları kısmen Soğdca, çoğunlukla Türkçeydi.^[9] Aynı kompleksin buluntuları arasında, Uygur kağanının maiyetini sayan, Maniheist yazıyla ve Orta Farsça yazılmış bir yaprak vardı.^[10] Aynı kompleks Soğd yazısıyla yazılmış bir yazıt taşıyan bakır bir sikke de verdi. Bulan kişi onu sekizinci yüzyılın başından bir Türgiş kağanının sikkesi saydı.^[10]

Göktürklerin benimsediği Soğd alfabesi, Uygur, Moğol ve Mançu yazılarının atasıdır.^[1]

Notlar

^ a b c d e f g h de la Vaissière 2005a
^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b de la Vaissière 2005a, p. 208
^ a b c Kageyama 2007, p. 12
^ a b Menander Protector
^ Kül Tegin inscription
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ Laufer 1919, p. 572–574
^ von Le Coq 1913, p. 8
^ a b von Le Coq 1913, p. 9

Kaynaklar

Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Menander Protector
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
Bugut inscription
Kül Tegin inscription

Literatür

Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Etsuko Kageyama, The Winged Crown and the Triple-crescent Crown in the Sogdian Funerary Monuments from China: Their Relation to the Hephthalite Occupation of Central Asia (2007)
Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)