Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Kuzey Zhou, Yuwen hanedanıydı. 557 ile 581 arasında Chang’an’dan hüküm sürdü, önce kuzey Çin’in batı yarısına, 577’den sonra tamamına. Bir kuşak boyunca Göktürk kağanlığının müttefikiydi. Mukan’ın süvarisini Kuzey Qi ile savaşına aldı ve onun kızıyla evlendi. Taspar döneminde yılda yüz bin parça ipek ödedi.[1] 577’de Qi’yi yok etti ve kuzeyi birleştirdi.[2] Dört yıl sonra kendi dükleri arasından biri, Yang Jian, tahta çıkıp Sui’yi kurdu.[3]

Zhou Shu hanedanın resmî tarihidir. Tang sarayı onu 630’larda derledi ve ittifakın neye mal olduğunu ayrıntısıyla kaydeder. Göktürk bölümü, Mukan döneminden itibaren Göktürk devletinin zengin ve güçlü olduğunu, Çin’i yıldırma hırsı taşıdığını söyler.[1] Evlilik ittifakı kurulunca saray, her yıl yüz bin parça ipek, ipek tiftiği ve brokar verdi. Başkentte yaşayan Göktürklere saygı gösterildi, onlara brokar giydirildi ve et yedirildi, çoğunlukla bir seferde bin kişiye.[1]

Ad ve unvan

Hanedan adını, klasiklerin hanedanı olan antik Zhou’dan aldı. Son Batı Wei yılının on ikinci ayında, yani 556 ile 557’nin kavuştuğu sırada, Wei imparatoru Yuwen Tai’nin oğlu Yuwen Jue’yi Zhou Dükü yaptı. Ona Qiyang topraklarını lehen olarak verdi.[4] İki haftadan kısa bir süre sonra Wei imparatoru Yuwen Jue lehine tahttan çekildi.[4] Qiyang, Qi Dağı’nın eteğindeydi. Antik Zhou bu ülkeden yükselmişti. 557’nin birinci ayında Yuwen Jue tahta çıktı. İmparator unvanını değil, Gök Kral unvanını, tianwang 天王’u aldı. Tahta çıkışını Gök’e bir yakma kurbanıyla duyurdu.[4]

Yeni saray, ne iddiasında olduğunu hemen ilan etti. Wei takviminin sona erdiğini ve Zhou’nun Gök’ün buyruğunu aldığını bildirdi. Zhou’nun Ağaç erdemi artık Wei’nin Su erdeminin yerini alıyordu.[4] Xia takvimini benimsedi. Giysiler için siyahı seçti. Nedeni, Yuwen Tai’nin koyu bir buharın işareti altında doğmuş olması ve bir kehanetin kara sudan söz etmesiydi.[4] İlk kurbanın fermanı hanedanın soyunu efsanevi hükümdar Shennong’a dayandırdı. İlk ata olarak, kuzeydoğudaki denizde “Liaohai’da toprak açan” Marki Xian’ı andı.[4] Liaohai, dördüncü yüzyıldaki Siyenpi Yuwen’lerin ülkesidir. Hanedan soyunun onlardan geldiğini ileri sürdü.

Gök Kral unvanı iki yıl sürdü. 559’un sekizinci ayında ikinci hükümdar Ming onu imparator unvanıyla değiştirdi. Yuwen Tai’yi de ölümünden sonra imparator yaptı.[5] Devlet, Yuwen Tai’nin düzenlediği Zhou Ayinleri’ndeki altı makam üzerine kuruldu. 561’in birinci ayında İmparator Wu bu makamları atalar tapınağında Yuwen Tai’nin mabedi önünde ilan ettirdi.[6] Kendi fermanları “bizim Büyük Zhou’muz”dan, 我大周’dan söz eder.[7] Kuzey Zhou, 北周, adı sonradan yerleşmiş bir kuraldır. Hanedanı antik Zhou’dan ayırır. Tang dönemine ait On Üç İmparator Tomarı ona Sonraki Zhou, 後周, der.

İmparatorların Çince kişi adlarının yanında başka türden adları da vardı. Ming’in çocukluk adı Tongwantu, 534’te doğduğu Tongwan şehrinden gelir. Wu’nun lakabı Miluotu’ydu. Xiaomin’inki Tuoluoni’ydi.[8] Tuoluoni, kutsal bir formül anlamına gelen Budist terim dhāraṇī’yi karşılar.

Yönetici sınıf da aynı türden karışıktı. Otuz altı devlet ve doksan dokuz boy Wei ile birlikte güneye gelmişti ve kendilerine Henan adamları diyordu. 558’de bir ferman, artık başkent bölgesi olan Jingzhao adamları olarak kaydedilmelerini buyurdu. Gösterilen neden, Zhou hanedanının merkezinin Guanzhong’da olmasıydı.[5] Otuz altı devlet ve doksan dokuz boy, Tuoba’nın eski müttefikleriydi. Yuwen Tai birçok subayına yeni soyadları vermişti.[3] Bu adlar Siyenpi boylarının adlarıydı. Hanedanı sona erdiren naiplik bu bağışları geri aldı. 580’in on ikinci ayına ait bir ferman, yeni soyadı almış herkesin eski soyadına dönmesini buyurdu.[3]

Topraklar

Zhou, Batı Wei’in elinde tuttuğunu tuttu. Guanzhong’u ve Wei vadisini elinde tutuyordu, başkent Chang’an’dı. Dunhuang’a kadar Gansu koridoru da onundu. 553’te Liang’dan alınan Sichuan’ı da elinde tutuyordu. Sarı Nehir ve Shanxi’nin tepeleri Zhou’yu Qi’den ayırıyordu. Qi toprağı daha geniş ve daha zengindi. Kuzey sınırında Zhou, Ordos boyunca ve Sarı Nehir’in kıvrımında Göktürklerle komşuydu. Bir Zhou ordusu 564’te Göktürklerle buluşmak üzere oradaki Woye garnizonundan yola çıktı.[9]

Qi 577’de düşünce Zhou, fethedilen topraklarda elli beş vilayet, 162 idari bölge (komutanlık), 385 ilçe, 3.302.528 hane ve 20.006.886 kişi saydı.[2] O günden sonra Zhou sınırı, Gansu koridorundan kuzeydoğuya kadar Göktürk dünyasının bütün güney kenarı boyunca uzandı.

560 dolaylarında Asya haritası: Mançurya'dan Hazar'a uzanan Göktürk Kağanlığı, İstemi'nin Çaç üzerinden Buhara Savaşı'na ilerleyişi, I. Hüsrev'in güneyden Belh'e ilerleyişi, bunların yanında Sasani İranı, Kuzey Zhou, Kuzey Qi ve Chen
560 dolaylarında İstemi Çaç üzerinden Soğd'a ilerler ve Buhara Savaşı'nda Eftalitleri yok eder, I. Hüsrev ise onların Ceyhun'un güneyindeki topraklarını Belh'e kadar alır. Ceyhun, Göktürkler ile İran arasındaki sınır olur. Modern harita, İstemi'nin güzergâhı çizilmiştir.
© Emre-E Yavuz 2026
557: Kuzey Zhou, Batı Wei'nin yerini alır ve Chen, Liang tahtına geçer. Batıda Avarlar Göktürklerin önünden kaçar ve Kafkasya'nın kuzeyindeki Alanlara ulaşır. Yolları kaydedilmemiştir. Modern harita, Avarların yolu modern bir yeniden kurmadır.
557: Kuzey Zhou, Batı Wei'nin yerini alır ve Chen, Liang tahtına geçer. Batıda Avarlar Göktürklerin önünden kaçar ve Kafkasya'nın kuzeyindeki Alanlara ulaşır. Yolları kaydedilmemiştir. Modern harita, Avarların yolu modern bir yeniden kurmadır.
© Emre-E Yavuz 2026

Hükümdarlar

Zhou Shu, yirmi beş yılda beş hükümdar sayar. Bunlar Yuwen Tai’nin üç oğlu, bir torunu ve bir torununun oğluydu.[10] İlki tahttan indirilip öldürüldü. İkincisi zehirlendi. Üçüncüsü bir seferde hastalıktan öldü.[11]

  • Xiaomin (Yuwen Jue 宇文覺), 557’de Gök Kral. Aynı yıl tahttan indirilip öldürüldü, on altı yaşındaydı.
  • Ming (Yuwen Yu 宇文毓), 557’den Gök Kral, 559’dan imparator. 560’ta zehirlendi.
  • Wu (Yuwen Yong 宇文邕), 560–578.
  • Xuan (Yuwen Yun 宇文贇), 578–579. Tahtı oğluna bıraktı ve ölümüne, 580’e kadar Tianyuan imparatoru olarak hüküm sürdü.
  • Jing (Yuwen Chan 宇文闡, ilk adı Yuwen Yan 宇文衍), 579–581. 581’de tahtı Yang Jian’a bıraktı ve aynı yıl dokuz yaşında öldü.

Yuwen Hu’nun naipliği (557–572)

556’da Yuwen Tai batıya yaptığı bir yolculukta hastalandı ve yeğeni Yuwen Hu’yu çağırttı.[12] Ona oğullarının küçük olduğunu ve düşmanın henüz sakinleşmediğini söyledi. Devletin işlerini bitirmek artık Hu’ya düşüyordu.[13] Yuwen Tai Yunyang’da, yol üzerinde öldü. Hu ölümü Chang’an’a varana kadar gizli tuttu. Orada son Wei imparatorunu tahttan çekilmeye zorlattı.[13]

Zhou’nun ilk yılı tasfiyelerle geçti. 557’nin ikinci ayında Chu Dükü Zhao Gui, komplo kurmaktan idam edildi. Üçüncü ayda Büyük Koruyucu Dugu Xin kendi canına kıymaya zorlandı.[4] Genç Gök Kral naibe içerliyordu. Bir grup saray subayıyla Hu’yu öldürmeyi tasarlamaya başladı. Bunlardan Zhang Guangluo, Hu’ya her şeyi anlattı.[12] Hu muhafızları görevden aldırdı ve komplocuları yakalattı. Toplanan bakanlara, devletin sunaklarını yüzüstü bırakmaktansa kralın eski unvanı Lüeyang’ı yüzüstü bırakmayı yeğlediğini söyledi. Sonra onu tahttan indirdi.[13] Xiaomin eski konutunda hapsedildi. Bir ay sonra, on altı yaşında öldürüldü.[4]

Hu sonra Yuwen Tai’nin en büyük oğlu Yuwen Yu’yu Qizhou’daki komutasından getirtti ve onu Gök Kral yaptı. O, Ming diye anılır.[5] 559’un birinci ayında Hu sivil yönetimi ona geri verdi, orduyu kendinde tuttu.[5] Ming zeki ve okumuştu, Hu ondan korkmaya başladı.[14] 560’ın dördüncü ayında imparator yemeğinde zehirlendi.[5] Yuwen Hu’nun biyografisine göre Hu, zehri aşçı Li An’a koydurmuştu.[13] Ming yirmi yedi yaşında öldü. Ölüm döşeğinde bir vasiyet yazdırdı. Vasiyet kendi küçük oğlunu atlayıp kardeşi Yuwen Yong’un adını verdi. Ayrıca kendisinin höyüksüz ve ağaçsız, çorak bir yere gömülmesini istedi.[5]

İmparator Wu olan Yuwen Yong 543’te doğdu ve 560’ta tahta çıktı.[6] 561’in birinci ayında Hu, başkentin içindeki ve dışındaki bütün orduların komutanı yapıldı. Öteki beş makam kendi makamının altına konuldu.[15] 563’ten itibaren fermanlarda ve belgelerde kişisel adını kullanmak yasaklandı.[13] Zhou Shu, imparatorun kendini gizli tuttuğunu söyler. Kimse onun ne kadar derin olduğunu kestiremezdi.[2]

Düz tepeli, sarkıtlı bir taç takan, kırmızı giysilerin üstüne koyu bir cübbe giymiş sakallı bir imparator, iki hizmetlinin arasında yürüyor. Sağ üst köşede bir sütun Çince karakter
Zhou İmparatoru Wu, Tang saray ressamı Yan Liben'e atfedilen ve yedinci yüzyılda yapılan bir el tomarı olan On Üç İmparator Tomarı'nda. Bu, sonradan yapılmış bir tasvirdir, hayattayken çizilmiş bir portre değildir. Yazıt ona Sonraki Zhou İmparatoru Wu, Yuwen Yong der, yirmi beş yılda beş imparator sayar ve onun Budist yasayı yok ettiğini not eder. Boston Güzel Sanatlar Müzesi. Yan Liben'e atfedilen resim, Yorck Projesi'nden reprodüksiyon. Kamu malı.

572’nin üçüncü ayının on sekizinci günü Hu, Tongzhou’dan Chang’an’a döndü.[13] İmparator onu, gereğinden fazla içen imparatoriçe anayı ziyarete götürdü. Hu’ya Belgeler Kitabı’ndan İçki Üzerine Bildiri’yi verdi ve ondan bunu ona uyarı olarak sesli okumasını istedi.[13] Hu okumaya başladı. İmparator arkadan yeşim tableti ile ona vurdu ve Hu yere düştü. Hadım He Quan korkudan ona yara açamadı. Zhi Prensi saklandığı yerden çıkıp onu öldürdü.[13] Hu’nun oğulları ve en yakın subayları aynı gün idam edildi. Aşçı Li An da onlarla birlikte öldü ve imparator kardeşi Xian’a, Ming’in ölümüne Li An’ın yol açtığını söyledi.[13] Hu’nun oğullarından biri, Changcheng Dükü Shen, ikinci ayda Göktürklere gönderilmişti. Bir subay mühürlü bir fermanla onun ardından bozkıra gitti ve onu orada öldürdü.[15]

Chang’an’daki iktidar bölüşümü, Göktürklerle ilişkiyi biçimlendirdi. Evliliği Yuwen Tai vadetti, Yuwen Hu müzakere etti, İmparator Wu tamamladı. 563 ve 564 seferleri, ne imparatorun ne de naibin Qi’yi tek başına bitirebildiği bir zamanda yapıldı. Bozkır ittifakı, Chang’an’daki her değişiklikten sağ çıkan tek siyaset çizgisiydi. Sağ çıktı, çünkü devletin Çin’in küçük yarısı olmasına tek yanıtıydı.

Evlilik görüşmeleri (557–563)

İttifak hanedandan eskiydi. Batı Wei ile ittifakın devamıydı. Zhou-Göktürk ittifakı, 545 Wei elçiliğinden sayılınca otuz yıl sürdü. Evlilik onu mühürledi.[16] Rouranlar yıkıldıktan sonra Göktürkler Yuwen Tai ile dostça ilişkileri sürdürdü, ama Qi’ye de kur yaptı. Yuwen Tai, onları ikna etmesi için elçisi Kudi Zhi’yi gönderdi. Göktürkler Qi elçilerini yakalayıp Chang’an’a yolladı.[17] Yuwen Tai hayatının son yılında, kendisine sığınmış üç bin Rouran’ı Mukan’ın elçilerine teslim etti. Elçiler onları Chang’an’ın Qing kapısının dışında öldürdü.[1]

Mukan bir kızını Yuwen Tai’ye vadetmişti. Yuwen Tai öldüğünde sözleşme kesinleşmemişti. Mukan bunun üzerine başka bir kızını Yuwen Tai’nin oğluna, sonraki İmparator Wu’ya vadetti.[1] 557’deki tahta çıkıştan kısa süre sonra yeni hanedan, evliliği sonuçlandırmak için Yaogu Dükü Yang Jian’ı Göktürklere gönderdi.[17] Adı 楊荐 diye yazılır. O, hanedanı bitiren ve adı 楊堅 diye yazılan Sui Dükü Yang Jian’dan farklı bir adamdır.[18]

Kağanın küçük kardeşi Ditou Kağan Aşina Kutou doğuda yaşıyordu ve Qi ile arası iyiydi. Kağanı önceki anlaşmayı bozmaya çağırdı. İkisi Zhou elçilerini Qi’ye teslim etmeye karar verdi.[17] Yang Jian bunu öğrendi ve konuşurken ağlayarak kağanı yüzüne karşı azarladı. Kağan uzun süre sustu. Sonra şöyle dedi: “Şüphen olmasın. Önce doğudaki haydutları birlikte yatıştıracağız, sonra kızımı göndereceğim.”[17] 557’deki kağan Mukan’dı. Biyografi, Zhou Shu’nun hasarlı bir bölümünde durur. Metni Bei Shi’nin metniyle aynıdır.[17]

Evlilik henüz sonuçlanmamışken Qi nişanı öğrendi. İki düşmanının birleşmesinden korktu. Bu yüzden kendileri de bir evlilik istemek üzere çok daha zengin armağanlarla elçiler gönderdi. Mukan armağanlara kapılıp sözünden dönmeye hazırdı.[19] Zhou sarayı, Wei’nin bir zamanlar Rouranlarla evlilik bağı kurduğunu ve yine de onları Qi’ye kaptırdığını hatırladı.[17] O sırada Liangzhou valisi olan Yang Jian’ı, kağanı sözünde tutmak için yeniden bozkıra gönderdi. Wang Qing de yardımcısı olarak onunla gitti. Wang Qing’in biyografisi görevi Jinyang seferinin yılına, 563’e koyar.[20] Elçiler Mukan’a ulaştı ve ona sözünü tutmanın gereğini anlattı. Mukan, Qi elçileriyle ilişkisini kesti ve evliliği karara bağladı. Bütün halkıyla Qi’ye karşı bir savaş istedi.[1]

İmparator Göktürklere, Qi topraklarından taşıyabilecekleri her şeyi önerdi. Karşılığında kağanın bir kızı Chang’an’a gelecekti.[21]

Göktürk elçileri Chang’an’a hemen her yıl geldi. Yıllıklar 558’in sonunda ve 560’ın üçüncü ayında elçilikler kaydeder. 560’ta İmparator Ming elçileri soylularıyla Fanglin parkında ağırladı. Yıllıklar 561’de üç elçilik, ayrıca 564, 567, 569 ve 574’te de elçilikler kaydeder.[22] 569 ve 574 elçilikleri at getirdi.[6]

563 ve 564 seferleri

Saray savaşı 562’de tartıştı.[23] Bakanlar, Qi’nin imparatorluğun yarısını elinde tuttuğunu, zengin ve güçlü olduğunu söyledi. Çölden Bingzhou’ya giden yolun dik ve zor olduğunu söylediler. Qi generali Hulü Mingyue’nin de kolay yenilmeyeceğini eklediler. Qi’nin merkezine ulaşmak için yüz bin adam gerekecekti.[23] Yalnızca Yang Zhong aynı fikirde değildi. Zaferin sayıya değil uyuma bağlı olduğunu söyledi. On bin atlı yeterliydi.[23] Hulü Mingyue, Hulü Guang’dır.

563’ün dokuzuncu ayında bir ferman, Yang Zhong’u on bin atlıyla Göktürklerle birlikte Qi’ye saldırmak üzere gönderdi.[6] Wuchuan yoluyla yola çıktı. Ailesinin eski yurdunun yanından geçti ve atalarına kurban sundu. Yirmiden fazla garnizonu aldı ve Xing sırtı geçidini tutan Qi gücünü kırdı.[23] On ikinci ayda Daxi Wu, otuz bin adamla güney yolundan Pingyang’a doğru yola çıktı. Yang Zhong ile Jinyang’da buluşacaktı.[24] Mukan, Ditou Kağan ve Buli Kağan ile ve yüz bin atlıyla geldi.[9]

564’ün ilk gününde müttefikler Jinyang’a saldırdı.[23] Haftalardır kar yağıyordu ve soğuk şiddetliydi. Qi en iyi birliklerini davullar çalarak çıkardı.[23] Yang Zhong’un Zhou tarafında yazılmış biyografisi, Göktürklerin sarsıldığını söyler. Batı tepelerine çekildiler ve savaşmadılar. Yang Zhong yedi yüz adamı yaya olarak savaşa soktu ve her on kişiden dördünü ya da beşini yitirdi.[23] Daxi Wu hiç gelmedi. Yang Zhong çekildi ve Qi peşinden gitmeye cesaret edemedi.[23] Daxi Wu hâlâ Pingyang’daydı. Hulü Mingyue’den bir mektup ona kuzey ordusunun gittiğini bildirdi: “Kuğu çoktan açık göğe uçtu, avcı hâlâ bataklığı gözlüyor.” Mektubu okudu ve geri döndü.[23]

Mukan’ın adamları ülkeyi Jinyang’dan Pingcheng’e kadar, yedi yüz li’den uzun bir mesafe boyunca yağmaladı. Geride ne adam ne hayvan bıraktılar.[9] Göktürkler için Jinyang seferi şartlarını tuttu. Qi topraklarının yağması vadedilmişti, yağma yapıldı ve kayda değer hiçbir şey yitirmediler.[25] Yang Zhong müttefikleri hakkında bir hükümle döndü. Göktürk bölümü bu hükmü bütünüyle korur. İmparatora Göktürklerin zırhının kötü, ödüllerinin hafif, reislerinin çok olduğunu, yasalarının bulunmadığını ve başa çıkılmasının zor olmadığını söyledi. Güçlerini öven elçilerin hepsinin kafasının kesilmesi gerektiğini de ekledi.[1] İmparator dinlemedi.[1] Yang Zhong, Göktürklerin vadedileni alıp eve gittiklerini görmüştü. Onları kendilerinin olmayan bir savaşa göre yargıladı.

564’teki ikinci sefer, naibin bir aile meselesine bağlıydı.[13] Qi, Yuwen Hu’nun annesini ve imparatorun halası ya da teyzesini yıllardır elinde tutuyordu. 563 seferi Qi’yi korkuttu. İki kadını geri göndermeyi önerdi ve barış istedi.[13] İmparatorun akrabası olan kadın önce geldi, 564’te. Hu’nun annesi o yılın dokuzuncu ayında Chang’an’a vardı.[15] Göktürkler Zhou’nun Qi ile barış konuştuğunu duydu ve kuşkulandı. Wang Qing kağanı yatıştırmak için bozkıra geri gitti.[17] Aynı yıl Göktürkler belirlenen zamanda yine geldi. Hu annesine daha yeni kavuşmuştu ve savaşmak istemiyordu. Ama Göktürklere verdiği sözü bozmanın sınırda sorun çıkaracağından korktu. Bu yüzden seferi istedi.[13]

Dokuzuncu ayın fermanı, Gök’ün Fen ülkesini süpürüp temizlemek için Göktürklerin elini kullandığını söyledi.[13] Ferman devamla, Göktürk ordusunun çekildikten sonra hâlâ Qi sınır bölgelerinde durduğunu, boylarını topladığını ve kış ortasında bütün gücüyle gelip Bingzhou’da ve Ye’de Zhou orduları ile buluşacağını söyledi.[13] Hu, sınırın yabancı halklarından birlikler de dahil iki yüz bin adam topladı.[13] Yang Zhong, Göktürklere katılmak üzere Woye’den yola çıktı.[9] Erzağı azaldı ve bir hileyle tahıl buldu. Bölgenin Jihu reislerini ordugâhına çağırdı. Sonra onların önünde bir Göktürk elçisini içeri bindirdi.[23] Elçi, kağanın Bingzhou’ya yeniden girdiğini bildirdi. Kağanın Uzun Sur’un altında, boyun eğmeyen her Jihu’yu ezmeye hazır yüz binden fazla atlı bıraktığını söyledi. Reisler boyun eğdi ve tahıl getirdi.[23]

Hu onuncu ayda Luoyang üzerine yürüdü. Yuchi Jiong şehri kuşattı. On ikinci ayda, günlerce süren sisten sonra Qi süvarisi nehri geçti ve şafakta kuşatanların üstüne çullandı. Luoyang’ı kuşatan ordu bozulup dağıldı.[15] Zhou generali Wang Xiong öldürüldü. Yang Biao, Zhi geçidinde düştü.[6] Zhou Shu, Hu’nun savaş yeteneği olmadığını ve seferin onun isteği olmadığını söyler.[13] Hu’nun savaşı kötü gitti ve Mukan geri çekildi. Hu çekilince Yang Zhong garnizonuna döndü.[9] Bir modern anlatım, Göktürklerin bu ikinci taarruzdan büsbütün uzak durduğunu söyler.[25] Zhou Shu ise onların belirlenen zamanda geldiğini ve Hu’nun saldırısı başarısız olunca çekildiğini söyler.[26]

564’teki iki sefer hiçbir şehir almadı, hiçbir toprak kazandırmadı. Saray, ittifakı Yang Zhong’un hükmüne yeğledi. Kendi ölçüsüne göre saray haklıydı. On üç yıl sonra, bozkır iki yanda da savaşmadan Qi ile savaşı bitirdi.

Gelin elçiliği (565–568)

565’in ikinci ayında bir ferman, gelini almak için dört dükü Göktürklere gönderdi. Bunlar imparatorun kardeşi Chen Dükü Yuwen Chun, Xu Dükü Yuwen Gui, Shenwu Dükü Dou Yi ve Yaogu’lu Yang Jian’dı.[27] Yang Jian, nişan armağanlarını bir yıl önce bozkıra götürmüştü. Bu görev için Nan’an Dükü yapıldı.[17] Elçilik yanında bir imparatoriçenin nişanlarını, gezici bir sarayı ve kadınlar dairesinden yüz yirmi kişiyi götürdü.[28] Wang Qing, Yuwen Gui ile gitti. Zhao Wenbiao adlı bir subay törenin başına konuldu.[17]

Elçilik Mukan’ın ordugâhına vardığında Mukan, Qi’ye yeniden evlilik vadetmişti ve duraksıyordu.[29] Dükler yıllarca yanında kaldı ve geri haber veremedi. Sözünde durma çağrıları onu kıpırdatmadı.[28] Yüz yirmi kişilik heyet üç yıl alıkonuldu.[25] Sonra rüzgârlı, gök gürültülü büyük bir fırtına çıktı. Çadırlarını yıktı ve on gün dinmedi. Mukan dehşete düştü. Bunu Gök’ün bir azarı sandı ve geliniyle birlikte tam bir törenle yolladı.[28] Fırtına öyküsü bir Çin öyküsüdür. Kağana, Çin tarihlerinin göçebe hükümdarlara sık verdiği rolü, Gök müdahale edene kadar inatçı kalan bir adam rolünü verir. İmparatoru da kin tutmayan biri olarak gösterip över.[30] Qi’ye karşı kaybedilen savaş, saraylar arasındaki havayı değiştirmişti.[25]

Dönüş yolunun kendi olayları vardı. Yuwen Gui, 567’nin on birinci ayında Zhangye’de yolda öldü.[24] Gelin sınıra yaklaşırken Göktürk muhafızları yürüyüşü yavaşlattı ve atların zayıf olduğunu ileri sürdü. Zhao Wenbiao bir hileden korktu ve Göktürk elçisi Luo Moyuan ile konuştu. Prensesin uzun zamandır yolda olduğunu söyledi. Doğudaki düşman fırsat kolluyordu ve Tuyuhun da saldırabilirdi. Kağanın en sevgili kızını hiçbir önlem almadan büyük bir devlete götürmenin bir bakana yakışan davranış olmadığını söyledi.[17] Luo Moyuan razı oldu. Konakları iki katına çıkardılar ve birkaç gün içinde Ganzhou’ya vardılar.[17]

568’in üçüncü ayının guimao günü İmparatoriçe Aşina Chang’an’a vardı. İmparator onu damat töreniyle bizzat karşıladı.[27] Ertesi gün genel af ilan etti. Gelişinin dördüncü günü sarayda memurların ve dört yönden gelen konukların büyük bir toplantısını yaptı. Onlara giysi, at, para ve ipek verdi.[6] Zhou Shu onu güzel ve duruşunda zarif diye anlatır. İmparatorun ona derin saygı duyduğunu söyler.[28]

Aynı yılın getirdiği bir şey de Qi ile ateşkesti. 568’in sekizinci ayında Qi barış istedi. İki saray elçi değiş tokuş etti.[6] 569’un birinci ayında bir Zhou heyeti, Qi imparatoru Wucheng’in cenazesine katıldı.[6] 570 kışında Qi generali Hulü Mingyue sınıra akın etti ve Fen’in kuzeyinde kaleler kurdu. 571’de çarpışmalar yeniden başladı.[6]

Zhou sarayında Göktürkler

İmparatorun saygısı, gözdelikle aynı şey değildi. Sonraki bir tarih olan Jiu Tang Shu, imparatoriçenin gözden düştüğünü anlatır. Sarayda bir çocuğun imparatorun fikrini nasıl değiştirdiğini de anlatır.[31] Leydi Dou, gelini getirmeye giden dört dükten biri olan Dou Yi’nin ve imparatorun ablasının kızıydı. Sarayda büyütülüyordu.[31] İmparatora özel olarak şöyle dedi: “Dört sınır henüz sakin değil ve Göktürkler hâlâ güçlü. Dayı, rica ederim, duygularına hâkim ol ve halkın hatırı için onu teselli et. Göktürklerin yardımıyla güney ve geçitlerin doğusundaki topraklar sana dert çıkarmaz.”[31] İmparator öğüdünü yüreğine aldı.[31] Leydi Dou sonra Tang’ın kurucusu Li Yuan ile evlendi.[31]

Birçok Göktürk Chang’an’da yaşıyordu ve iyi bakılıyordu: aynı anda bin kişi brokar giyip et yiyordu.[1] Buna karşılık kağanın ordugâhındaki Zhou elçilerinden Göktürk âdetine uymaları beklenirdi.[17] Wang Qing’in sonraki bir görevinde kağan ansızın öldü.[17] Göktürkler ona, yas döneminde gelen her elçinin kederini göstermek için yüzünü kestiğini söyledi. İki devlet artık evlilikle birleşmişken reddedemeyeceğini söylediler.[17] Wang Qing yine de reddetti. Göktürkler onun ilkesine bağlı kaldığını görüp zorlamadı. İmparator Wu bunu duyup onu övdü.[17] İmparator Wu 578’de öldü. Bu yüzden o görev sırasında ölen kağan ancak 572’de ölen Mukan olabilir. Âdet, yasta yüz kesmedir.

Zhou Shu’yu Tang döneminde derleyen tarihçiler bu düzenin tümünü onaylamadı. Bunu imparatoriçeler bölümünü kapatan yorumda söylediler. Konfüçyüs’ün, hükümdarı olan barbarların hükümdarı olmayan Çin devletlerine denk olmadığını söylediğini yazdılar.[28] Onlara göre Zhou kendi soydaşlarını bırakıp yabancılara yönelmiş ve Çin’i karıştırmak için barbarları kullanmıştı. Zhou, çakalların ve kurtların kârını aramak için evliliğin uygun düzenini bir yana bırakmıştı.[28] Çok geçmeden evlilikle barış denen şey düşmanlığa dönmüştü.[28] Tarihçiler, imparator hâlâ naibin elindeyken susan danışmanları suçladı.[28] Yorumu 630’larda, Tang’ın doğu kağanlığını yıktığı on yılda, Tang sarayında yazdılar. Yorum Zhou’yu, Göktürklerin o günden sonra Çin için ne olduğuna göre yargılar.

Taspar’ın haracı (572–577)

Taspar döneminde ittifak bir harca dönüştü. Zhou yılda yüz bin parçayı verdi ve Göktürkleri başkentte brokar içinde tuttu. Qi, Taspar’ın akınlarından korkup hazinesini aynı şekilde boşalttı.[1] Zhou Shu, Taspar’ın daha da gururlandığını söyler. Yandaşlarına, güneydeki iki oğlu saygılı olduğu sürece hiçbir şeyden yoksun kalmaktan korkmasına gerek olmadığını söyledi.[1] Göktürk bölümü at getiren bir elçiliği 573’e tarihler. İmparator Wu yıllıkları onu 574’ün birinci ayına koyar.[32]

Sui Shu aynı şeyi öbür taraftan anlatır. Zhou ile Qi onunla evlilik için yarıştı ve ona hizmet etmek için hazinelerini boşalttı.[33] İki sarayın ipeği, Soğdlu Maniah’ın batıya, İran’a ve Bizans’a taşıdığı ipektir. Göktürk siyaseti iki saraydan birden yana oldu.[34]

İmparator Wu döneminde din ve para

İmparator Wu öğreti sorularına kişisel olarak katıldı. 566’da bakanlarına Ayinler Kitabı üzerine ders verdi. 568’de bunu yeniden yaptı, bu kez Budist rahiplerin ve Daoist din adamlarının önünde de.[6] 569’da Buda’nın ve Laozi’nin öğretilerini memurların, rahiplerin ve Daoistlerin önünde tartıştırdı.[6] 573’ün on ikinci ayında önlerinde yüksek koltuğa çıktı ve üç öğretiyi sıraladı: önce Konfüçyüsçülük, ikinci Daoizm, en sonda Budizm.[6] 574’ün beşinci ayında Budizm’i ve Daoizm’i birlikte kaldırdı.[6] Kutsal yazılar ve tasvirler yok edildi. Rahipler ve Daoist din adamları sivil hayata döndürüldü. Ayin düzeninde yer almayan bütün tapınmalar yasaklandı.[6] Bir ay sonra, bütün okulların öğretilerini tek potada toplamayı amaçlayan bir akademi olan Tongdao Guan’ı kurdu.[6]

Sivri tepeli taş bir levha: bir kovukta, bir eli kalkık, taçlı bir figür oturuyor, lotus kaideler üzerinde iki ayakta hizmetli ve onların altında bir buhurdanlığı iki yandan çevreleyen iki aslan
İki hizmetlinin arasında oturan Laozi, Shaanxi'den, yasaktan on yıl önceye, 564'e tarihlenen Daoist bir taş tasvir. Figür bir Buda'nın duruşuyla oturur, kaideyi aslanlar ve bir buhurdan doldurur. Field Museum, Chicago. Fotoğraf: Mary Harrsch, CC BY-SA 4.0.

Aynı yıllarda Budizm bozkırda bir hami buldu. Qi’nin Budist rahibi Huilin, Göktürklere götürülmüştü. Taspar’a, Qi’nin Buda’nın yasasına sahip oldukları için zengin ve güçlü olduğunu söyledi. Taspar ona inandı, bir manastır yaptırdı ve Qi’den sutralar getirtti.[33] Taspar’ın Budizm’e hamiliği, Zhou topraklarında inanca yapılan zulümle ilişkilendirilebilir.[35] Yasak İmparator Wu’dan çok uzun yaşamadı. 579’da oğlu Buda’nın ve Daoist Göksel Saygıdeğer’in tasvirlerini yeniden yerine koydurdu. 580’in altıncı ayında iki öğreti yeniden serbest bırakıldı.[36]

Yuvarlak tepeli taş bir mabet: kemerli bir kovukta, ayakta duran müritlerle ve bodhisattvalarla çevrili, lotus üzerinde oturan bir Buda ve iki yanda kaslı birer koruyucu figür
Shaanxi'den Zhou dönemine ait Budist taş mabet: müritlerle ve bodhisattvalarla çevrili, lotus üzerinde oturan Buda ve iki yanda birer koruyucu. Field Museum, Chicago. Fotoğraf: Mary Harrsch, 2016, CC BY-SA 4.0.

Zhou kendi parasını bastı. 561’in yedinci ayında İmparator Wu, üzerinde buquan, 布泉, yazılı, eski wuzhu sikkelerinin beşine denk bir sikke çıkardı.[6] 574’ün altıncı ayında, ona denk on olan wuxing dabu, 五行大布’yu ekledi.[6] 575’te wuxing dabu’nun sınır geçitlerinden geçmesi yasaklandı. Buquan’ın içeri girmesine izin verildi, dışarı çıkmasına verilmedi. 576’nın birinci ayında buquan geri çekildi ve özel basım boğularak öldürme cezasına bağlandı.[2] 579’un on birinci ayında İmparator Xuan, yine ona denk on olan yongtong wanguo, 永通萬國’u çıkardı.[7]

Qi’nin fethi (575–577)

Yuwen Hu ölünce İmparator Wu savaşı kendi eline aldı.[2] 575’in yedinci ayında generallerine üç şey söyledi. Hükümeti kendi eline aldığından beri doğu seferini planlamıştı. Silah biriktirmek için yoksul giysiler giymiş ve sade yemek yemişti. Bir muharebe yeterli olurdu, dedi.[2] Altmış bin adamla Sarı Nehir üzerindeki Heyin’e yürüdü ve dış şehri aldı. Sonra kalenin önünde hastalandı. Dokuzuncu ayda ordu geri döndü ve donanma teknelerini yaktı.[2]

576’nın onuncu ayında yeniden denedi ve başka bir hedef seçti. Burası, Qi’nin kurucusu Gao Huan’ın çıktığı bölge olan Pingyang’daki Jinzhou idi.[2] Komutanlarından biri gizlice teslim olmayı önermişti ve şehir şafaktan önce düştü. Sekiz bin Qi askeri esir olarak Guanzhong’a gönderildi.[2] Qi imparatoru Gao Wei, ordusuyla Bingzhou’dan geldi. Zhou çekildi ve onun Jinzhou’yu kuşatmasına izin verdi. On ikinci ayda Wu, seksen bin adamla geri geldi ve onları yirmi li’den uzun bir hatta dizdi. Qi hattı çöktü ve Gao Wei birkaç düzine atlıyla Bingzhou’ya kaçtı.[2] Zhou Shu’nun bu muharebe anlatımının bir kısmı kaybolmuştur. Bei Shi’den tamamlanmıştır.[2]

Bingzhou, Qi’nin eski kalesi Jinyang’dı. Gao Wei, kuzeni Gao Yanzong’u orada bırakıp Ye’ye kaçtı. Yanzong kendini imparator ilan ettirdi ve kırk bin adamla dışarı çıktı.[2] Wu doğu kapısından bin atlıyla şehre daldı. O gece Yanzong karşı saldırıya geçti. Surların içindeki Zhou birlikleri kalabalıkta ezildi. Kapı, geçitte yığılan ölüler yüzünden kapatılamadı ve imparator birkaç atlıyla tehlikeli bir patikadan kurtuldu.[2] Şafakta yeniden saldırdı. Yanzong’u esir aldı ve Bingzhou’yu elinde tuttu.[2]

577’nin birinci ayında Zhou, Ye’yi fırtına gibi aldı.[2] Gao Wei, Qingzhou’ya doğru kaçtı ve orada varisiyle birlikte yakalandı.[2] İkinci ayda Zhou, fethedilen vilayetleri saydı ve Youzhou’dan Xuzhou’ya kadar valilikler kurdu.[2] Aynı ay Dingzhou’nun Qi valisi Fanyang Prensi Gao Shaoyi, Göktürklere geçti.[2] Gao Wei dördüncü ayda Chang’an’da teşhir edildi ve onuncu ayda idam edildi.[2]

Zhou Shu’nun imparator portresi, onun yaşayıp yerine getiremediği planla biter. Qi’nin fethinden sonra savaşı sonuna kadar götürmek istediğini söyler. Göktürkleri boyun eğdirecek, güneyi yatıştıracak ve bir iki yıl içinde imparatorluğu birleştirecekti. Hırsı buydu.[2] Bu listede Göktürkler, güneyden önce gelir.[2]

Taspar ile savaş (578–580)

Gao Shaoyi, Mayi’den Taspar’a kaçtı. Taspar onu Qi imparatoru olarak oturttu ve halkını Qi’nin öcünü almaya çağırdı.[1] Zhou ile otuz yıllık dostluğun ardından Taspar şimdi onların yenik rakibini destekliyordu. Bunu, birleşik bir Çin devletini önlemek ve güç dengesini kendi lehine tutmak için yapmış olabilir.[37] 578’in dördüncü ayında Taspar Youzhou’ya akın etti. Öldürdü, yağmaladı, Zhou generali Liu Xiong’u yendi ve öldürdü.[38] Beşinci ayda İmparator Wu altı ordunun komutasını kendisi aldı ve onları beş yoldan kuzeye gönderdi. Guanzhong’daki bütün atlara ve eşeklere, kamuya da özele ait olanlara el koydurdu.[2] Yunyang sarayında hastalandı ve seferi iptal etti. Başkente dönerken arabasında otuz altı yaşında öldü.[2]

Oğlu, Göktürk akınlarının mahvettiği hanelerin bir yıllık vergisini bağışladı.[7] 578’in on birinci ayında Taspar sınıra yeniden akın etti. Jiuquan’ı kuşattı ve çevresini yağmaladı.[39] 579’da Taspar yine bir evlilik istedi.[1] İkinci ayda İmparator Xuan, Zhao Prensi Yuwen Zhao’nun kızına Qianjin Prensesi unvanını verdi. Onu, Shaoyi’nin teslim edilmesi şartıyla kağana vadetti.[39] Taspar uymadı. Beşinci ayda adamları Bingzhou’ya akın etti.[39] 579’un altıncı ayında Zhou, Uzun Sur’u onarmak için doğu vilayetlerinin adamlarını silah altına çağırdı.[7]

580’in ikinci ayında bir Göktürk elçiliği haraçla ve prensesi almak için geldi. Shaoyi hâlâ alıkonuluyordu.[39] İmparator meseleyi sıkıştırmak için bir elçi daha, He Ruoyi’yi gönderdi. Shaoyi ancak o zaman gönderildi.[1] İmparator Jing yıllıkları teslimi 580’in yedinci ayına kaydeder.[3] Taspar himayesindekini bir Zhou gelini karşılığında vermişti.[40] 578 savaşı, birleşik bir kuzey Çin’in sonsuza dek parayla savuşturulamayacağının ilk işaretiydi.[41]

İmparator Xuan dönemi (578–580)

İmparator Xuan 578’in altıncı ayında tahta çıktı. Ay dolmadan amcası Qi Prensi Yuwen Xian’ı öldürttü. Xian, Qi savaşında komuta eden generaldi.[42] 579’un birinci ayında saray, Han ve Wei giysilerini ve külahlarını giydi. İkinci ayda imparator tahtı küçük oğluna bıraktı ve kendine Tianyuan imparatoru dedi.[36] Konutuna Gök Terası adı verildi ve tacında yirmi dört sarkıt vardı. 580’e gelindiğinde aynı anda beş imparatoriçesi vardı.[43] Luoyang saraylarını kırk bin zorunlu işçiyle yeniden yaptırdı. İş ölümüne kadar sürdü.[7] Zhou Shu hanedanın çöküşünü onun hanesine yazar. Onu, bakanlarını gözetleyen bir içkici olarak anlatır. Memurlara da saray kadınlarına da bir seferde yüz yirmi değnek vurdururdu, buna Gök Değneği derdi.[36]

İmparatoriçe Aşina her unvan değişikliğiyle yükseldi. Xuan onu 578’de imparatoriçe ana, 579’da Tianyuan imparatoriçe ana, 580’de Tianyuan Shang imparatoriçe ana olarak onurlandırdı. Oğlunun döneminde büyük imparatoriçe anaydı.[28] 579’un on ikinci ayında Xuan sarayda büyük bir eğlence düzenledi. Batılı yabancılar olan Hu’nun, birbirlerini eğlence olsun diye suya boğdukları “soğuk dileme”yi oynamasına izin verdi.[7] Bu şenlik bir Orta Asya âdetiydi. Çin’deki Hu’nun en kalabalığı Soğdlulardı.

580’in beşinci ayında Xuan hastalandı ve kayınpederi Sui Dükü Yang Jian’ı yanına çağırdı.[43] İç sarayın iki memuru Liu Fang ve Zheng Yi, Yang Jian’ı naip yapan bir ferman uydurdu. Xuan aynı gün yirmi iki yaşında öldü.[7]

Çöküş (580–581)

Yang Jian, 563’te Mukan ile birlikte yürüyen Yang Zhong’un oğluydu. Sol Büyük Şansölye olarak çocuk imparator Jing için hükümeti elinde tuttu.[3] 580 yazında büyük valiler ona karşı ayaklandı: Xiangzhou’da Yuchi Jiong, Yunzhou’da Sima Xiaonan ve Sichuan’daki Yizhou’da Wang Qian.[3] Wei Xiaokuan, sekizinci ayda Yuchi Jiong’u Ye’de yendi. Yuchi Jiong kendini öldürdü. Qi’nin eski başkenti Ye şehri yerle bir edildi. İdari merkezi Anyang’a taşındı.[3] Sima Xiaonan Chen’e kaçtı. Wang Qian yenildi ve onuncu ayda öldürüldü.[3] Saraya gelmiş olan Yuwen hanedanı prensleri, şansölyeye karşı komplo kurdukları gerekçesiyle birbiri ardına idam edildi.[3]

581’in ikinci ayında çocuk imparator tahttan çekildi ve Yang Jian imparator unvanını aldı.[3] Jing, Jie Dükü yapıldı. 581’in beşinci ayında dokuz yaşında öldü. Zhou Shu, onun ölümünün Sui’nin isteği olduğunu söyler.[3] Tarihçilerin yorumu, Yuwen Tai’nin hanedanının kurban ayinlerinin, onun eserinden sonra iki on iki yıllık devir içinde sona erdiğini hesaplar. Suçu çocuğa değil, İmparator Xuan’a yükler.[3]

Sonrası

Zhou’nun çöküşü Göktürk sınırını tersine çevirdi. Sui Shu, Yang Jian’ın Göktürklere soğuk davrandığını kaydeder. Şimdi İşbara’nın karısı olan Qianjin’in hanedanının yok oluşuna yas tuttuğunu ve ona gece gündüz Zhou’yu yeniden kurması için baskı yaptığını da kaydeder. İşbara dört yüz bin okçuyla saldırdı.[33] Leydi Dou tahttan çekilişi duydu. Kendini yatağına attı ve dayısının hanedanını kurtarmak için erkek doğmadığına ağladı. Anne babası ağzını kapayıp ona, ailenin yok olmasına yol açacağını söyledi.[31]

İmparatoriçe Aşina hanedandan bir yıl uzun yaşadı. 582’de otuz iki sui yaşında öldü. Sui imparatoru onu, İmparator Wu’nun mezarı Xiaoling’in yanına tam törenle gömdürdü.[28]

Qianjin, Göktürk sarayında on yıldan fazla yaşadı.[33] İşbara Sui ile barış yapınca ona Yang soyadı ve Prenses Dayi unvanı verildi.[33] Sui, Chen’i fethettikten sonra imparator ona son Chen hükümdarına ait bir paravan gönderdi. O, paravanın üstüne Chen’in çöküşü ve kendi talihi üzerine bir şiir yazdı. Şiirde şu dize vardır: “İmparatorluk hanesinin kızı olarak doğdum ve barbarların sarayına sürüklendim.”[33] Sui imparatoru şiiri duydu ve beğenmedi. Ona gönderdiği armağanlar azaldı.[33] Maiyetindeki Hu’lardan biriyle bir ilişki, ona unvanını elinden alma fırsatı verdi. Sonra rakip bir kağan olan Yami bir Sui gelini istedi. Sui onun ölümünü bedel yaptı ve Tulan Kağan onu çadırında öldürdü.[33]

Batı elçilikleri ve Soğdlular

Göktürklerin batıdaki fetihleri Chang’an’a elçilikler olarak ulaştı. Eftalitler 558’de Zhou’ya haraç gönderdi. Zhou Shu, sonra Göktürklerin onları kırdığını, boylarının dağıldığını ve haraçlarının kesildiğini söyler.[44] 564’te Sute kralı bir elçilik gönderdi.[32] Sute, Çin tarihlerinin Soğdiyana’yı andığı addır. Ne var ki Zhou Shu onu antik Yancai ile özdeşleştirir ve Kangju’nun kuzeybatısında, büyük bir gölün kıyısına koyar.[1] 567’de Anxi elçileri, Göktürk ve Tuyuhun elçileriyle aynı ayda Chang’an’a geldi. Zhou Shu, Anxi’yi Pamir’in batısında, Kangju ile İran arasına koyar.[32] Bu elçilikler, Göktürklerin İran ile birlikte hareket edip Göktürk-Eftalit savaşında Eftalit devletini yok ettiği yıllara düşer. Ceyhun’un kuzeyindeki topraklarını da aldılar.

Soğdlular, Göktürk ipeğinin harekete geçirdiği ticareti taşıyordu ve birçoğu Zhou topraklarında yaşıyordu. Çin idareleri topluluklarının başlarına resmî bir unvan, sabao, verdi. Bu, kervan başı için bir Soğd sözcüğünü yazıya geçirir.[45] Bunlardan An Jia, Zhou döneminde sabao’ydu. 579’da öldü ve mezarında kendini bir diplomat olarak gösterir.[46] Bu yılların Soğd mezarlarından, onunkiler de dahil, kabartmalar göçebelerle ticaret sahnelerini ve Soğdluların elçi olarak çalışmasını gösterir.[46]

Mezarlar ve mağara tapınakları

Zhou seçkinleri uzak batıdan gelen eşyalarla gömüldü. Kuzeybatıda Yuanzhou generali Li Xian, bir tabu onları saraydan uzak tuttuğu için bebek İmparator Wu’yu ve kardeşi Xian’ı altı yıl kendi evinde büyüttü.[47] İmparator batıya yaptığı bir gezide eve uğradı. O sırada Gansu sınırındaki Guazhou valisi olan Li Xian’a armağanlar gönderdi.[47] Li Xian, 569’un üçüncü ayında başkentte altmış sekiz yaşında öldü. İmparator onu bizzat yasla andı.[47] Eski Yuanzhou olan Guyuan’daki mezarı 1983’te kazıldı. Eşyaları arasında Orta Asya’da yapılmış, gövdesinde Yunan mitinden figürler bulunan yaldızlı bir gümüş ibrik ve Sasani tipi kesme camdan bir kâse vardı.

Boncuklu bir kaide üzerinde ince bir gümüş ibrik, ucu küçük bir insan başıyla biten yüksek bir sap ve gövdesi çevresinde kabartma figürler
Guyuan'daki Li Xian mezarından yaldızlı gümüş ibriğin kopyası, Pekin'deki Çin Ulusal Müzesi'nde. İbrik Orta Asya'da yapılmıştır, gövdesindeki kabartma figürler Yunan mitinden gelir. Fotoğraf: Gary Todd, 2011, CC0.

Zhou devletinin batı ucu Mogao’da, Dunhuang dışındaki mağara tapınaklarında hâlâ görülür. Resimlerin üslubu, buradaki bir mağara grubunu Zhou on yıllarına tarihler. Bunlar arasında 428, 290, 296, 299 ve 301 numaralı mağaralar vardır. 428 numaralı mağara bunların en büyüğüdür.

Kırmızı, mavi, siyah ve beyaz bir duvar resmi: uzun uçuşan atkılar arasında lavta çalan küçük, uçan bir figür
Dunhuang yakınındaki Mogao'da 301 numaralı mağaranın duvar resimlerinden, Zhou dönemine ait, lavta çalan uçan bir göksel varlık. Duvar resmi, Mogao 301 numaralı mağara. Kamu malı.

Değerlendirme

Göktürkler için Zhou, işleyen Çin devletiydi. Ödeyen, evlenen, yanlarında savaşan ve düşmanlarının idamını isteyen bir müttefikti. En iyi açıklama, ittifak yıllarının, 545’ten Taspar’ın ölümüne kadar, kağanlığın güney sınırındaki altın çağ olduğudur.[41] Bedeli, ittifak sayesinde güçlenen bir Çin devletiydi. Zhou, Göktürk süvarisini ve Göktürk gelinini, Qi’yi tek başına bitirebilene kadar dizginde tutmak için kullandı. Bunu başardığı anda İmparator Wu, Göktürkleri bir sonraki savaşı olarak andı.[2] Sui bu devleti bütün olarak miras aldı ve Hegemonya Savaşları’nı Chen’e karşı güneye taşıdı.

Hükümdarlar

  1. Emperor xiaomin of zhou—
  2. Emperor ming of zhou—
  3. Emperor Wu of Northern Zhou560–578Emperor
  4. Emperor xuan of zhou—
  5. Emperor jing of zhou—

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Birinci Göktürk Kağanlığı557 – 581

  2. Kuzey Qi557 – 577

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Zhou Shu (Book of Zhou), juan 6
  3. ^ a b c d e f g h i j k l Zhou Shu (Book of Zhou), juan 8
  4. ^ a b c d e f g h Zhou Shu (Book of Zhou), juan 3
  5. ^ a b c d e f Zhou Shu (Book of Zhou), juan 4
  6. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Zhou Shu (Book of Zhou), juan 5
  7. ^ a b c d e f g Zhou Shu (Book of Zhou), juan 7
  8. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 3; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 4; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 5
  9. ^ a b c d e Zhou Shu (Book of Zhou), juan 19; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  10. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 3; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 4; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 5; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 7; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 8
  11. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 3; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 4; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 6
  12. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 3; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 11
  13. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p Zhou Shu (Book of Zhou), juan 11
  14. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 4; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 11
  15. ^ a b c d Zhou Shu (Book of Zhou), juan 5; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 11
  16. ^ Yavuz 2025, p. 298, 305
  17. ^ a b c d e f g h i j k l m n o Zhou Shu (Book of Zhou), juan 33
  18. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 6; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 33
  19. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 33; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  20. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 5; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 33; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  21. ^ Yavuz 2025, p. 297
  22. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 4; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 5
  23. ^ a b c d e f g h i j k Zhou Shu (Book of Zhou), juan 19
  24. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 5; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 19
  25. ^ a b c d Yavuz 2025, p. 298
  26. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 11; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  27. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 5; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 9
  28. ^ a b c d e f g h i j Zhou Shu (Book of Zhou), juan 9
  29. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 9; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  30. ^ Yavuz 2025, p. 298–299
  31. ^ a b c d e f Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 51
  32. ^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 5; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  33. ^ a b c d e f g h Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  34. ^ de la Vaissière 2005a, p. 209
  35. ^ Golden 1992, p. 131
  36. ^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 7; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 8
  37. ^ Yavuz 2025, p. 305
  38. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 6; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  39. ^ a b c d Zhou Shu (Book of Zhou), juan 7; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  40. ^ Yavuz 2025, p. 309
  41. ^ a b Yavuz 2025
  42. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 6; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 7
  43. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 7; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 9
  44. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 4; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  45. ^ de la Vaissière 2005a, p. 151
  46. ^ a b de la Vaissière 2005a, p. 208
  47. ^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 25

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler34

Kişiler
Mukan Khan · Princess Qianjin · Yuwen Tai
Devletler
First Göktürk Khaganate · Northern Qi · Northern Wei · Western Wei
Savaşlar
Hegemony Wars in Northern China · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict · The Zhou–Qi war, 557–577
Muharebeler ve olaylar
Death of Princess Dayi · Music of Empress Ashina (568) · The Bargain with Mukan (562–563) · The Göktürk–Wei alliance · The Göktürk–Zhou alliance · The Marriage of Princess Qianjin (580) · The Qi Court in Exile (577–580) · The Raid on Youzhou (578) · The Siege of Jiuquan (578) · The Woye and Luoyang Campaign (564)
Yerler
Jiuquan · Liaohai · Youzhou
Halklar
Tuoba
Soylar
Yuwen
Kurumlar ve Unvanlar
Border Markets · Levirate · Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples · Six Garrisons · The Economy of the Steppe Empires
Kaynaklar
Tomb of An Jia · Tomb of Shi Jun · Tomb of Yu Hong
Tartışmalar
The Bökli question

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Northern Zhou.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/northern-zhou/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026