Gaochang

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Gaochang, Turfan Çukuru’ndaki krallığın Çince adıdır. Çukur, yeryüzünün en derin havzalarından biridir. Tarım’ın kuzey kenarında, Hami’den gelen yolun batıya, Karaşar’a ve Kuça’ya doğru döndüğü yerde bulunur. Gaochang, Göktürk tarihinin başında, köken efsanesinde ve batıya dönüşünde, batı kağanlarının müttefiki olarak durur. Tang onu 640’ta aldı. Uygurlar ona Koço dedi.

Şehir

Vaha, MÖ birinci yüzyıldan itibaren doğu-batı ticaretinin kavşağı olarak gelişen bir yerleşimdi. Han ve Asya Hunları onu on yıllarca çekişti ve sonunda çukuru aralarında paylaştı. Sonra bağımsız Gaochang krallığının merkezi oldu. Adı hâlâ Turfan ile bir sayılır. Zenginliği yalnızca ticarete değil, tarıma da dayanıyordu. Sonradan Uygurların genişlettiği yeraltı sulama kanalları olan karızlar, çölde tarımı mümkün kıldı. Şarap ürünleri arasındaydı. Sui Shu ile Jiu Tang Shu ikisi de üzüm şarabını mallar arasında sayar.^[1]^[2] Tang derlemesi, 640’ta Gaochang’ın yıkılmasından sonra Tang yönetiminin vahanın bahçelerinde yetişen “kısrak memesi” üzümlerini aldığını bildirir. Üzümlerle birlikte şarap yapma yöntemini de aldı. İmparator Taizong sonra şarabı memurlarına tattırdı.^[3]^[4] Kültürü Budizm, Maniheizm, Nasturi Hıristiyanlığı ve sonradan İslam’ın karışımıydı. Bezeklik mağaraları ve Astana mezarları bunu korur.^[5]^[6] Arşiv geniştir. Ölüyü kâğıt giysilerle giydirme yönündeki yerel Çin âdeti, Astana ve Karahoca mezarlıklarında yaklaşık bin altı yüz metnin parçalarını korumuştur. Yüzde beşi 502’den önceye, yüzde otuzu 502 ile 640 arasındaki Gaochang krallığına, yüzde altmış beşi 640 ile 778 arasındaki Tang dönemine aittir.^[7] Berlin Turfan koleksiyonu Süryanice, Tibetçe, Brahmi ve Göktürklerin Eski Türk runik yazısıyla yazılmış yaklaşık sekiz bin parça tutar.^[5] Buluntular arasında runik yazıyla yazılmış Maniheist parçalar vardır. Koço yakınındaki Toyoq’tan, daha uzun bir metin taşıyan bir yaprak ve alfabenin bir parçası gelir. İşaretlerin adları ya da değerleri Maniheist yazıyla yazılmıştır.^[8] Vahadan çıkan Soğd yazılı elyazmaları içerik olarak Budist ve Maniheisttir. Türkçe parçalar içerirler ve yer yer Çinceyi Soğd harfleriyle yazarlar.^[6] Harabe şehre İdikutşahri, yani idikut şehri de denir. Yedi Uyurlar efsanesi yakındaki Toyoq türbesine bağlanır. Bu yüzden şehre bazen Efes’e atıfla Apsus, imparator Decius’a atıfla Daqianus adı da verilir.^[6] Harabelerin büyük Maitreya tapınağında bulunan bir Çince tapınak yazıtı, o tapınağın yapımını beşinci yüzyıla tarihler.^[9]

Han garnizonu ve Jushi

Han döneminde çukur Ön Jushi’ye aitti. Krallarının oturduğu yer, “ırmakların birleşimi” anlamına gelen Jiaohe idi. Ad, bölünüp şehri dolanan ırmaktan gelirdi.^[10] Jiaohe, bugünkü Turfan’ın altı yedi kilometre batısındaki Yarkhoto harabeleriyle özdeşleştirilir.^[11] Jushi krallığı MÖ 62’ye kadar büyük bir devletti. Sonra küçük devletlere ayrıldı.^[11] Hou Han Shu, Yiwu’dan Ön Jushi ülkesindeki Gaochang surlarına giden yolu on iki yüz li olarak verir. Wu ve Ji albaylarının surları sırayla tuttuğunu söyler. Han’ın batı bölgelerine hükmetmek için Jushi ve Yiwu uğruna Asya Hunlarıyla sürekli savaştığını da söyler.^[12] İki albayın garnizonu İmparator Yuan’ın saltanatına (MÖ 48 ile 33 arası) uzanır. MS 89’da beş yüz askerle yeniden donatıldı.^[13] Garnizon kasabası, Çin kaynaklarının ve harabelerin incelenmesinin kanıtına dayanarak, Karahoca’nın güneydoğusundaki harabelerle özdeşleştirilir.^[14] Loulan yerleşiminden çıkan bir erzak listesi üç “Gaochang yerlisi asker” anar. Liste Jin dönemi belgeleri arasında durur ve kendisi tarihsizdir.^[15]

Köken efsanesi

Sui Shu, Göktürklerin atalarının Pingliang’ın Aşina soyadlı karışık Hu’ları olduğunu anlatır. Kuzey Wei, Juquları yok edince beş yüz aileyle Rouranlara kaçtılar. Nesiller boyunca Altın Dağ’da demir işleyerek yaşadılar. Sui Shu öbür hikâyeyi de anlatır. Bir çocuğun halkı komşu bir devlet tarafından yok edilmişti. Çocuğun ayakları ve kolları kesildi, onu bir dişi kurt besledi. Komşunun adamları onu öldürmeye gelince kurt, sanki bir ruh ona hâkim olmuş gibi, denizin doğusuna kaçtı ve “Gaochang’ın kuzeybatısındaki” bir dağda durdu. Dağın altında bir mağara vardı. Mağaranın içinde, gür otlu iki yüz li’lik bir ova uzanıyordu. Kurt orada on oğul doğurdu. Biri Aşina soyadını aldı ve onların başı oldu.^[16] Bei Shi hikâyeyi tekrarlar. İkinci bir tanık sayılmaz.^[17] İki hikâye birbirine aittir. Kaynaklar ayrıca Wei saldırısından sonra yaklaşık beş yüz Aşina ailesinin Gansu’dan Gaochang’a, yani bugünkü Karahoca’ya göç ettiğini kaydeder. Bazı araştırmacılar Gansu’dan sürülen boyun önce Gaochang’a, sonra Altay’a yerleştiğini savunur.^[5] Bu araştırmacılar beş yüz aileyi üç ile üç buçuk bin kişi sayar.^[5] Dişi kurdun, boya yerleşmesi için yer veren ve ihtiyacında ona yardım eden Gaochang halkını temsil etmiş olabileceğini öne sürer. Bu durumda Gaochang, ilk Göktürk devletinin merkezî bir çıpasıdır.^[5] Tartışma maddesi efsanenin bütününü taşır.

Rouranların egemenliğinde (460)

460’ta Rouranlar, Gaochang’daki Kuzey Liang hanedanının sonuncusu Juqu Anzhou’yu devirdi. Onun yerine Kan Bozhou’yu kral yaptılar. O, şehrin Gaochang kralı diye anılan ilk hükümdarıydı.^[18] Şehir bundan sonra bozkır güçlerinin erişimi içinde kaldı. Göktürkler bu konumu Rouranlardan devraldı.

Qu hanedanı altında krallık

Qu ailesi Gaochang’ı, kurumları Wei’nin kurumlarını örnek alan bir Çin krallığı olarak yönetti. Belgeleri, Soğd topluluğunun başı olan sabao makamını taşır. Makam ilk olarak, 549 ve 550 tarihli, kameri yeni yıl törenlerine ilişkin bir dizi talimatta görünür. Orada sabao, Çinli görevliler arasında bir kült memuru olarak yer alır. Makam 619’daki tahıl dağıtımı kararlarında yeniden görünür.^[7] En çarpıcı belge, Türkistan’da doğmuş bir cariyenin satışına dair 639 tarihli bir Soğd sözleşmesidir. Sözleşme Gaochang pazarında halkın önünde yapılmıştır. Sözleşme “Gaochang hükümdarı, ilahi ve büyük İlteber kral Yanchyu’nun on altıncı yılı” diye tarihlenir. Turfan’ın Çinli kralı böylece Türkçe bir unvan taşıyordu. Bu, batı kağanlarının boyun eğdirdikleri hükümdarlara verdiği ilteber unvanıydı. Bedel, Sasani Persi’nde basılmış yüz yirmi saf drahmiydi. Yedinci yüzyılın ilk yarısında Gaochang krallığında Göktürklerin ticaretin denetiminden ve vergilendirilmesinden sorumlu görevlileri vardı.^[7]

Göktürkler ile Çin arasında

Krallık batı Göktürkleri ile Sui ve Tang arasında yaşadı ve kaynaklar onu iki tarafta da gösterir. 605’te Tieleler Heshana’ya karşı ayaklandığında Yiwu, Gaochang ve Karaşar hep Tiele kağanına geçti.^[19] Şegui 611 dolayında Heshana’ya saldırdı. Yenilen kağan birkaç bin atlıyla doğuya kaçtı. Yolda soyuldu ve Gaochang’ın doğusunda Shiluoman Dağı’na saklandı.^[19] Gaochang kralı Qu Boya onu Sui yönetimine ihbar etti. Bundan sonra Pei Ju, kağanın annesini Yeşim Kapı’ya getirip onu ikna etti.^[19] Tang yıllıklarına göre batı Göktürklerinin Yabgu Kağan’ı ve Gaochang kralı 619 ve 620’de Chang’an’a ortak elçilikler gönderdi. İkinci elçilik Tiaozhi’nin büyük kuşlarını getirdi.^[20] Xuanzang 629 ya da 630’da batıya yola çıktı. Turfan’da Gaochang kralının batı kağanının müttefiki ve neredeyse tabisi olduğunu gördü. Kral ona büyük komşusuna tavsiye mektupları verdi.^[20] Suyab’da, Tong Yabgu maddesinin taşıdığı sahnede, Çin’den ve Gaochang’dan gelen elçiler kağanın çadırına kabul edildi ve mektupları okundu. Kunduz’da hacı kağanın en büyük oğlu Tardu Şad’ı ziyaret etti. Tardu Şad Toharistan’ı yönetiyordu ve Turfan kralının kız kardeşiyle evliydi.^[21] Bir çeviri onun karısını kralın kızı yapar.^[20] Turfan, Göktürk devletinin doğu ve batı kısımları arasında bir ileri karakol ve bağdı. Aynı zamanda güneydoğudaki Çin devletlerine karşı sabit bir çıpaydı.^[5] Aşinalar, kağanlık var olmadan önce onun halkıyla yakın temas içindeydi. Sebep, vahanın zenginliği ve kültürüydü.^[5]

Xizhou ve Koço

Tang krallığı 640’ta aldı ve onu Xizhou eyaleti yaptı.^[22] Xin Tang Shu, Helu’nun Duoluosi Irmağı üzerindeki yabgu merkezini Xizhou’nun tam kuzeyinde on beş yüz li olarak ölçer. Helu’nun 649’da, Tanrı Dağları’nın iki yanındaki iki Tang eyaleti olan Xizhou’yu ve Tingzhou’yu ele geçirmek için plan kurduğunu anlatır.^[22] Ara dönemin Aşinaları, 630’dan sonra, Turfan ile Gansu arasındaki bir bölgede pusuda yaşadı.^[5] Dokuzuncu yüzyılda Turfan bölgesinin Uygurları (Xizhou, Gaochang, Qara Xoja, Koço) orayı bir krallığın kış merkezi yaptı. O krallığın yaz merkezi Beşbalık’tı.^[23]^[24] Gaochang’ın Uygur hükümdarları yüzyıllar boyunca Liao, Jurchen ve Song ile iyi ilişkiler sürdürdü.^[23]

Maniheist mahalle

Berlinli kazıcılar, harabe şehirdeki bir bina grubuna K harabesi dedi. Koço’nun Maniheist kalıntılarını onun içinde buldular.^[25] Kemerli bir odada, merdivenin yakınında bir deste Maniheist elyazması duruyordu. Elyazmaları kısmen Soğdca, çoğunlukla Türkçeydi. Büyük kısmı Soğd ve Uygur yazısıyla, birkaçı Maniheist yazıyla yazılmıştı.^[26] Yanındaki kubbeli salonun zemini, çürümüş kitaplardan oluşan bir tabakayla kaplıydı. Kitapların bir kısmı bütündü ve çoğu zengin biçimde tezhipliydi. Tabaka kuruyunca toz oldu.^[27] Orta salonun duvarı, beyaz giyimli adam sıraları arasında bir Maniheist başrahibin resmini taşımıştı. Adlar geç Soğd yazısıyla yazılmıştı. Heyet gelirken hazine arayan köylüler resmi söküp indirdi. Kazıcılar resmi onlardan satın aldı.^[28] O duvarın doğusundaki molozda, bir yüzünde hasarlı bir minyatür bulunan bir yaprak yatıyordu. Öbür yüzünde Maniheist yazı ve Orta Farsça ile yazılmış, bulanların Uygur kağanının divanı diye tarif ettiği bir liste vardı.^[27] Aynı salonda Soğd yazılı yazıtı olan, Çin biçiminde bir bakır sikke bulundu. Bulan kişi onu sekizinci yüzyılın ilk on yıllarından bir Türgiş kağanının sikkesi sandı.^[27]

Harabenin kitaplık odasında kazıcılar duvardan, sancak mızraklı ve Eski Uygurca ad levhalı yürüyen savaşçılardan oluşan bir dizi söktü.^[29] Birinci levha inancu orongu targan diye okunur. İkincinin yalnızca -gu sangun sonu korunmuştur.^[29] Aynı harabenin bir kuzey duvarının dış yüzünde, zırhlı atlıları gösteren cesur hatlı bir çizim yerliler tarafından sökülmüş ve heyete giderken kırılmıştır. Ondan geriye hiçbir resim kalmamıştır.^[30]

Değerlendirme

Gaochang, Göktürklerin hiç fethetmediği ve hiç terk etmediği şehirdir. Efsane kurdun mağarasını onun üstüne koyar. Sui tarihleri kaçan kağanı onun yanına koyar. Soğd sözleşmesi Çinli kralının üzerine Türkçe bir unvan koyar. Tarım’ın kenarında, Göktürklere paylarını ödeyen ve elçilerini kağanın çadırında oturmaya gönderen bir Çin krallığı, batı Göktürklerinin tam istediği türden bir tebaaydı.

Notlar

^ Sui Shu (Book of Sui), juan 83
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198
^ Tang Huiyao (Institutional History of the Tang)
^ Laufer 1919, p. 232
^ a b c d e f g h Yavuz 2025
^ a b c von Le Coq 1913, p. 4
^ a b c de la Vaissière 2005a
^ von Le Coq 1913, p. 5, 18
^ von Le Coq 1913, p. 4, pl. 67a
^ Han Shu, juan 96
^ a b Herrmann 1910, p. 82
^ Hou Han Shu, juan 88
^ Herrmann 1910, p. 123, 126
^ Herrmann 1910, p. 81–82
^ Chavannes 1913, p. 194
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Golden 1992
^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
^ 内田吟風 1944, p. 301
^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ a b c Chavannes 1903
^ Life of Xuanzang, juan 2
^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ a b Golden 1992
^ Özertural 2013, p. 93
^ von Le Coq 1913, p. 8–9
^ von Le Coq 1913, p. 8
^ a b c von Le Coq 1913, p. 9
^ von Le Coq 1913, p. 9, pl. 1
^ a b von Le Coq 1913, pl. 2c
^ Grünwedel 1920, i 78

Kaynaklar

Sui Shu (Book of Sui), juan 83, 84
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99 (after Wei Shu, Zhou Shu and Sui Shu)
Life of Xuanzang, juan 2
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198
Han Shu, juan 96 (after Shiji)
Hou Han Shu, juan 88
Tang Huiyao (Institutional History of the Tang)

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Uchida Ginpū 内田吟風, 後魏柔然表 (上): 中古蒙古史の編年史的整理の意圖をかねて (1944)
Zekine Özertural, Mitteliranische Einflüsse auf die manichäisch-türkische Wortbildung (2013)
Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
Albert Grünwedel, Alt-Kutscha. Archäologische und religionsgeschichtliche Forschungen an Tempera-Gemälden aus buddhistischen Höhlen der ersten acht Jahrhunderte nach Christi Geburt (1920)
Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)
Édouard Chavannes, Les documents chinois découverts par Aurel Stein dans les sables du Turkestan oriental (1913)
Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)