Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Kuzey Qi yirmi yedi yıl boyunca bölünmüş kuzey Çin’in doğu yarısını elinde tuttu. Bu sürenin çoğunda, bozkır için önem taşıyan tek bakımdan iki yarının zayıfı oydu: Göktürkleri, batıdaki rakibi kadar güvenilir biçimde satın alamıyordu. Devlet 550’de kuruldu, 577’de Kuzey Zhou tarafından yıkıldı. Aradaki yıllarda Göktürk kağanlarının Çin hakkında aldığı kararların hemen hepsi Qi’nin başına indi. Qi sarayının kendi gerekçeleri de vardı.

Devletin kökeni

Qi, Kuzey Wei’nin yeni bir adla anılan doğu yarısıydı. Wei 534’te parçalandı. General Gao Huan ondan sonra doğuyu Ye’den, yanında bir Tuoba imparatoruyla yönetti. Yuwen Tai da batıyı Chang’an’dan aynı biçimde yönetiyordu. 550’de Gao Huan’ın oğlu bu göstermelik düzene son verip tahta çıktı. Böylece iki yarı da aynı temele dayanıyordu: Çinli bir halkın üzerinde bir Siyenpi ordusu. İkisi de bütünün sahibi olduğunu ileri sürdü.

Doğu avantajlarla başladı. Ova, nüfus ve tahıl onundu, ilk yıllarda ordusu da daha iyiydi. Batının kurduğu sınır düzeni ise onda yoktu: bozkırda güvenilebilecek bir ittifak. Qi’nin Göktürklerle ilişkilerinin tamamı bu dengesizliğe dayanır.

Qi sarayının ikinci bir başkenti Shanxi’deki Jinyang’dı. Otlak ülkesinden inen yollar Çin’e burada ulaşır. Hükümdar Jinyang’da çoğu zaman Ye’de olduğu kadar bulunurdu.[1] Hükümetinin yarısını kuzey yolunda tutan bir hanedan, saldırının kuzeyden geleceğini bekler.

Rouranların sığınağı (552)

Yeni kağanlığın Qi hakkında öğrendiği ilk şey, düşmanlarını kabul edecekleri oldu. Anagui 552’de Göktürk ordusu başkentine yaklaşırken öldü. Rouran soylularının büyük bölümü bunun üzerine güneye kaçtı. Qi, onları sınır surlarında on binlercesiyle karşıladı. Bozkırın eski efendileri Çin’in lütfuna bağımlı mültecilere dönüşmüştü. Qi onların değerini hemen gördü: bir hak iddiacısı, bir ordudan ucuzdur.

550’den 559’a kadar hüküm süren Wenxuan imparatoru, Anagui’nin hayatta kalan son oğlu Anluochen’i Qi himayesinde kağan yaptı ve onu hanedandan bir kızla evlendirdi. Anluochen 553’te koruyucularına karşı ayaklandı, Qi de onu yok etti. Aynı yıl Issık ikinci bir grubu, Ordos’un kenarında Woye’nin kuzeyindeki Mulai Dağı’nda bozguna uğrattı. Grubun başında Dengshuzi vardı. Anagui’nin amcası olan bu adamı kalıntı hükümdar yapmıştı.[2] İki olay da bir vekâlet savaşı gibi görünür. Qi, Rouran hak iddiacılarını konuk olarak değil, Göktürklere karşı birer araç olarak elinde tutuyordu.

Aynı yıllarda Wenxuan, kuzeyden bekleyebileceği bir istilayı önlemek için Lüliang’dan Shanxi boyunca uzanan uzun bir sur yaptırdı. 552’nin yaz sonunda ya da sonbaharında, kağanlık ilan edileli daha aylar olmuşken, Qi birlikleri Göktürk topraklarına saldırdı. Bu saldırının neyi amaçladığı belli değildir. Bu, yeni gücü hemen boğma girişimi olabilir: Rouran kalıntısının hâlâ savaşabileceği bir adı vardı. Aynı ölçüde olağan bir sınır harekâtı da olabilir, kağanlığın kuruluşuyla çakışması da kötü bir yılın tesadüfü.

552: Rouranlara karşı kazanılan zaferden sonra Bumin kağan unvanını alır ve onların topraklarında Birinci Göktürk Kağanlığı'nı kurar. Tieleler ona tabidir, Rouranların kalıntısı ise doğuda direnir. Modern harita.
552: Rouranlara karşı kazanılan zaferden sonra Bumin kağan unvanını alır ve onların topraklarında Birinci Göktürk Kağanlığı'nı kurar. Tieleler ona tabidir, Rouranların kalıntısı ise doğuda direnir. Modern harita.
© Emre-E Yavuz 2026

Göktürkler için Zhou ile rekabet

Mukan döneminden itibaren görülen örüntü, Çin’deki her bölünmenin bozkırda hep doğurduğu örüntüdür. İki saray birbirini bitiremezdi, ikisi de Göktürklerin kendisine karşı taraf tutmamasını isterdi. İkisi de kağana hediye, haraç ve evlilik önerdi, kağan da ikisinden aldı.

Qi yapısal olarak daha zayıf istekliydi ve yine de teklif verdi. Taspar döneminde Zhou, Çin’i çiğnemeyi düşünen kağana yüz bin top ipek gönderdi. Qi geri kalmak istemedi ve kağanı sakinleştirmek için hazinesini tüketti.[3] Zhou Shu bunu altı karakterle söyler: 傾府藏以給之. Akınlarından korktukları için hazineyi boşaltıp ona verdiler.[4] Bu cümle, Göktürk kağanlığının altıncı yüzyılda kuzey Çin için ne anlama geldiğini en kısa biçimde anlatır. Çin tarafında yazılmıştır.

Göktürkler batıyla ittifaklarını, Batı Wei’den Zhou’ya uzanan çizgide, otuz yıl kadar sürdürdü. İttifak 565’te Qi’ye karşı ortak bir savaş doğurdu, bundan az şey çıktı.

563 ve 564 savaşı

Müzayede iki kez istilaya döndü ve iki seferde de hedef Jinyang’dı.

563’te Zhou imparatoru Wu, Mukan’ın atlılarını Qi’nin karşılayamayacağı bir teklifle satın aldı. Göktürklerin Qi topraklarından götürdüğü her şey kendilerinin olacaktı, ardından bir Zhou evliliği gelecekti.[1] Daha zengin hediyelerle gelen Qi elçileri geri gönderildi.[4] Yang Zhong on bin adamla Xing sırtını aştı. Mukan yüz bin atlıyla onu karşıladı ve birleşik ordu Jinyang üzerine indi.[4]

Qi imparatoru Wucheng kuvvetlerini böldü ve Hulü Guang’ı ikinci Zhou kolunun karşısına güneye gönderdi. Kendisi Jinyang’a at sürdü.[1] Şehir kış boyunca dayandı. 564’ün birinci ayındaki saldırı başarısız oldu, ilkbaharda müttefikler geri çekilmek zorunda kaldı.[4] Bu, Qi’nin ittifaka karşı en iyi askerî anıydı, ama saray onu zafer sayamazdı. Mukan adamlarının ülkeyi dilediğince yağmalamasına izin vermiş ve kayıpsız dönmüştü. Zhou ertesi yıl yeniden geldiğinde Göktürkler onlarla birlikte gelmedi.[1]

Sarayın çıkardığı ders Zhou Shu’daki hazine cümlesinde kayıtlıdır. Qi, şehirlerini alabilen bir kağandan korkmuyordu. Şehirlerin dışındaki her şeyi, istediği kadar sık ve kendine hiçbir bedel ödetmeden alabilen bir kağandan korkuyordu. Sefer ve bir bütün olarak savaş kendi maddelerine sahiptir.

Türkçe Nirvāṇa Sūtra

Müzayedenin bir sonucu, onu ödeyen devletten daha uzun yaşadı. Taspar’ın döneminde Kuzey Qi imparatoru, Liu Shiqing’e Nirvāṇa Sūtra’yı Türkçeye çevirtti. Liu Shiqing’in dört yönün barbarlarının dillerini bildiği söylenirdi. Çeviri kağana gönderildi.

Bu, bir Türk diline çevrildiği bilinen ilk Budist metindir. Zayıf Çin sarayından, yenemediği bir hükümdara giden diplomatik bir armağandı. Taspar, Budizm’e yönelen ilk bilinen Göktürk kağanı oldu. Yazı kayıtlı değildir. Büyük olasılıkla Soğd alfabesinin bir biçimiydi.

Çöküş (577) ve sonrası

577’de, on yıllarca süren gerginliğin ardından Zhou imparatoru Wu Qi topraklarını işgal etti ve Göktürk yardımı olmadan neredeyse hepsini aldı.[5] Kâğıt üzerinde Kuzey Qi sona erdi.

Hikâye tam olarak burada bitmedi. Taspar otuz yıl Zhou’nun müttefiki olmuştu. Güney sınırında tek bir güçlü Çin, ona iki zayıf Çin’den daha az değerliydi. Bu yüzden şimdi kaybeden tarafı destekledi ve güçlüye karşı zayıfla ittifak kurdu. Zhou generali Shenju, Qi prensi Gao Shaoyi’yi önce Shuozhou’dan, sonra Mayi’den çıkardı. Gao Shaoyi, Taspar’ın sarayına kaçtı. Orada artık toprağı kalmamış bir devletin imparatoru olarak karşılandı. Taspar onu yıllarca yanında tuttu ve sonunda Zhou sarayına teslim etti.

Bu olay Qi’nin dayanıklılığını değil, Göktürklerin elindeki kaldıracı gösterir. Bir Çin hanedanı sahada söndürülebilir, yine de Ötüken’de işe yaradığı sürece canlı tutulabilirdi.

Qi yıllıklarında Göktürkler

Son hükümdarlığın yıllıkları olan Bei Qi Shu’nun 8. juan’ı Göktürklerden altı kez söz eder. Bu kayıtlar, Qi’nin Göktürklere kendi bakışını verir.

Altısından üçü aynı kalıptır. Tiantong 2 altında yıllıklar, Göktürklerin ve Mohe’lerin ikisinin de haraç getiren elçiler gönderdiğini kaydeder: 突厥、靺鞨國並遣使朝貢.[5] Wuping 3 altında Silla’nın, Baekje’nin, Wuji’nin ve Göktürklerin hepsinin böyle yaptığını kaydeder. Bir başka kayıt Göktürkleri, Da-molou, Shiwei, Baekje ve Mohe’nin yer aldığı bir listenin başına koyar.[5] Bu, aynı ilişkinin öbür uçtan görünüşüdür.[3] Bir anlatımda Qi, savaşamadığı bir kağanı satın almak için hazinesini tüketir. Qi yıllıklarında ise aynı kağan her müşteri gibi haraç gönderir. 朝貢, yani “haraç getirmek”, Çin yıllıklarının her elçiliğe verdiği addır. Qi yıllıkları bu adı, aynı sarayın para ödediği güce de uygular. İki anlatımdan hiçbiri yalan değildir. Aynı mal akışının iki betimidir ve her birinin akışa verdiği yön, kimin kimin üstünde durduğuna dair bir iddiadır.

Dördüncü kayıt daha kurudur ve haraç olarak okunması daha zordur. Wuping 4 altında yıllıklar, bir Göktürk elçisinin evlilik istemeye geldiğini kaydeder: 突厥使來求婚.[5] Qi hanedanından gelin istemek, bir tâbinin davranışı değildir.

Son iki kayıt çöküşten gelir. Zhou orduları Jinyang’a yaklaştı. Yıllıklara göre imparator, Jinyang tutulamazsa Göktürklere kaçmayı düşünüyordu: 若晉陽不守，卽欲奔突厥. Bakanları ona bunun yapılamayacağını tek ağızdan söyledi.[5] Birkaç gün sonra geceleyin Beş Ejder Kapısı’ndan şehri yararak çıktı ve Göktürklere kaçmak istedi: 欲走突厥. Görevlilerinin çoğu yolda ondan dağıldı.[5] O da Ye’ye döndü.[5]

Bozkıra hiç ulaşamadı. Kuzey Qi’nin son imparatoru, hanedanının sona erdiği saatte Göktürk kağanını kendisini hâlâ barındırabilecek tek güç olarak düşündü. O yolculuğu birkaç yıl sonra gerçekten yapan, Qi prensi Gao Shaoyi oldu.

Kaynaklar

Haraç kayıtları, 8. juan’ın elimizdeki metninde yer alır. Elimizdeki Bei Qi Shu’nun büyük bölümü Li Baiyao’nun metni değil, Bei Shi’den derlenmiş bir Song eklemesidir. 8. juan’ın özgün metne ait olup olmadığı açık bir filolojik sorudur. Bu yüzden kayıtlar, elimizdeki metnin söylediğini verir. Bu, yedinci yüzyılda bir tarihçinin yazdığıyla tam olarak aynı şey değildir. Bu kayıtların ötesinde Qi’nin tarihi, modern anlatımlara dayanır.[6]

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Rouran Kağanlığı550 – 554

  2. Batı Wei550 – 557

  3. Birinci Göktürk Kağanlığı552 – 577

  4. Kuzey Zhou557 – 577

Notlar

  1. ^ a b c d Yavuz 2025
  2. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 165
  3. ^ a b Golden 1992
  4. ^ a b c d Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  5. ^ a b c d e f g Bei Qi Shu (Book of Northern Qi), juan 8
  6. ^ Golden 1992; Yavuz 2025

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler37

Kişiler
Anagui · Anluochen · Bumin Khan · Daxi Wu · Dengzhu · Emperor Wu of Northern Zhou · Gao Huan · Issik Khan · Mukan Khan · Princess Linhe
Devletler
Eastern Wei · First Göktürk Khaganate · Northern Wei · Northern Zhou · Rouran Khaganate · Western Wei
Savaşlar
Hegemony Wars in Northern China · The Göktürk–Rouran Wars · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict · The Zhou–Qi war, 557–577
Muharebeler ve olaylar
Battle of Huaihuang, 552 · Battle of Mount Mulai (553) · The Bargain with Mukan (562–563) · The Göktürk–Zhou alliance · The Qi Court in Exile (577–580) · The Qi March to Shuozhou (553) · The Woye and Luoyang Campaign (564)
Yerler
Jinyang · Xing Ridge
Halklar
Tuoba · Xianbei
Kurumlar ve Unvanlar
Border Markets · Sabao · Six Garrisons
Dinler
Buddhism among the Göktürks
Kaynaklar
Bei Qi Shu (Book of Northern Qi) · Tomb of Yu Hong

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Northern Qi.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/northern-qi/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026