Tutuk, bir valinin ya da bir boy başının rütbesiydi. Göktürkler sözcüğü Çince 都督, dudu, “askerî vali” sözcüğünden aldı.[1] Orhun yazıtları onu bir Çinli komutana ve Az’ların bir valisine verir. Yenisey mezar taşlarında on dört kez geçer, Uygurlar da onu boylarının başındakiler için kullandı.

Çin makamı

Tang bir komutanlığa dudufu, 都督府, başındakine dudu derdi. 630’da doğu Göktürklerinin üzerinde Dingxiang ve Yunzhong adlı iki komutanlık kurdu.[2] Türk Atlası sistemi gevşek dizgin vilayetleri başlığı altında anlatır. 648’de Taizong, Kırgız beyi Shiboqu Azhan’ı Jiankun komutanlığının dudu’su yaptı.[3] Bazı araştırmacılar, Tang imparatorlarının unvanı, öbür Çin unvanlarını verdikleri gibi Türk beylerine verdiğini savunur.[4]

Orhun yazıtlarında

Kül Tegin yazıtında Oŋ Tutuk adlı bir Çinli komutan vardır. Kül Tegin on altı yaşındayken, onun komutasında elli bin kişilik bir ordu Göktürklerin üzerine geldi. Kül Tegin yaya atıldı, Oŋ Tutuk’un yurç’unu yakalayıp kağana sundu ve ordu yok edildi.[5] Tekin yurç’u valinin eniştesi diye çevirir, bir başka çeviri de tutsağı onun yeğeni olarak karşılar.[6][7] Bilge Kağan yazıtı, Bilge’nin on sekizinci yaşının anlatısında aynı komutanı ve aynı ordusunu anar. Savaş Iduk Baš’ta oldu.[8] Modern anlatımlar valiyi Wei Yuanzhong ile özdeşleştirir ve çarpışmayı 701’de Ordos’ta olmuş sayar. Türk Atlası kanıtları Kapgan’ın savaşları başlığı altında verir.[9]

Türgişlere karşı savaşta, Bolçu’da, Kül Tegin “Türgiş kağanının veziri, az tutuk” unvanlı Az valisini yakaladı.[10] Az’ların kendi hükümdarı vardı ve unvanı elteber’di, vali de belki Türgişler tarafından atanmıştı.[11] Bilge Kağan yazıtındaki cenaze anlatısının hasarlı bir satırı, Lisün Tay-Seŋün komutasında gelen beş yüz kişilik heyetin yanında Bukuğ Tutuk’u anar.[12]

Yenisey mezar taşlarında

Unvan on bir Yenisey mezar taşında on dört kez geçer. Geçişlerden biri totog diye yazılmıştır.[4] E 48 numaralı mezar taşında, yani Abakan yazıtında, dört kez bulunur.[4] E 25’te ölen kişi kendine küç köl totok der ve yakınlarından ayrıldığını söyler. Burada köl’ün unvanı nitelediği düşünülür.[13] Mezar taşları tarihsizdir.[14] Yenisey yazıtları maddesi topluluğu anlatır.

Uygurlarda kullanımı

Uygur Kağanlığında boy önderleri tutuk unvanını taşırdı. Bunlardan on bir tane vardı: dokuz boyun her biri için bir tane, Karluk ve Basmıl için de birer tane. Uygurların tutuk’u olağan olarak kağanın yakın bir akrabasıydı, ama kağanın kendisi değildi.[15]

Aynı sözcük Kimek’lerin köken öyküsünde de geçer. Gardizi, bir Tatar beyinin küçük oğluna Tutug adının yeni ad olarak verildiğini anlatır, ad bu unvan diye okunmuştur.[16]

Okunuşu ve kökeni

Sözcüğün nasıl okunacağı konusunda iki görüş vardır. Biri onu Çince dudu’dan türetir ve ünlüleri o okur, böylece sözcük totok olur ve tutuk okunmamalıdır.[4] İkincisi de Çince ödünçlemeyi alır, ama sözcüğü tutuk okur.[4] El kitapları hem totoq hem tutuq yazar.[17]

Kökene gelince üç görüş vardır. Birinci ve ikinci görüş sözcüğü Çince bir ödünç sayar. Üçüncüsü onu buyruk gibi Türkçe bir türetme, “tutmak” anlamındaki tut- fiilinden gelen bir sözcük sayar. Bu görüşün bir biçimi, Çincenin sözcüğü Türkçeden aldığını, tersinin olmadığını savunur.[18] Sözcük Tibetçeye to-dok, Soğdcaya twtwk’n ve Hotan Sakacasına tuttū olarak geçti.[4] Bir öneriye göre Rouranlar unvanı 558’den önce Çinceden aldı.[4]

Sözcük, bağımlı bir ülkede kağanın gözetmeninin unvanı olan tudun’a yakın duyulur. Çin tarihleri ikisini farklı karakterlerle yazar: gözetmen için 吐屯, vali için 都督.[19]

Çin kökenli iki başka unvan da Yenisey mezar taşlarında onun yanında durur, çigşi ve saŋun.

Notlar

  1. ^ Erhan 2011, p. 21,142; Golden 1992, p. 21,142
  2. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  3. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198
  4. ^ a b c d e f g Erhan 2011, p. 21
  5. ^ Kül Tegin inscription
  6. ^ Tekin o. J., p. 47
  7. ^ Taşağıl 2004, p. 40
  8. ^ Bilge Khan inscription
  9. ^ Taşağıl 2004, p. 29, 38
  10. ^ Kül Tegin inscription
  11. ^ Golden 1992, p. 142
  12. ^ Bilge Khan inscription
  13. ^ Erhan 2011, p. 16
  14. ^ Erhan 2011, p. 6
  15. ^ Sinor 1990, p. 323
  16. ^ Golden 1992, p. 203
  17. ^ Golden 1992, p. 142, 203
  18. ^ Erhan 2011, p. 21–22
  19. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194

Kaynaklar

Literatür

  • Aydın, Erhan, Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri (2011)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler7

Kişiler
Kül Tegin
Halklar
Az
Kurumlar ve Unvanlar
Çigşi · Saŋun · Tudun
Kaynaklar
Bilge Khan inscription · Kül Tegin inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Tutuk.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/tutuk/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026