Tudun, bir kağanın yendiği ülkede geride bıraktığı adamdı. Ülkenin hükümdarının yerini almazdı. Hükümdarın yanında durur, onu gözetler ve haracın gelmesine bakardı.[1]

Rütbe

Zhou Shu makamı büyük makamlar sırasında beşinci yere koyar: yabgu, şad, tegin, ilteber, tudun. Toplam yirmi sekiz derece bulunduğunu ve her birinin kalıtsal olduğunu da ekler.[2] Bei Shi ile Sui Shu bu sıralamayı tekrarlar.[3] Xin Tang Shu yirmi sekizin daha uzun bir listesini verir. Tudunu ilteber ile irkin arasına koyar.[1]

Makam iş başında

En açık anlatım, zirvedeki batı kağanlığınındır. Tong Yabgu Tieleleri boyunduruk altına aldı, Pers ülkesini ve Kapisa’yı kendine bağladı. Birkaç yüz bin okçudan oluşan bir ordu topladı ve merkezini Çaç’ın kuzeyindeki Bin Pınar’a taşıdı. Sonra batı ülkelerinin krallarına ilteber unvanını verdi. Başlarına, onları gözetlemesi ve gelirleri toplaması için bir tudun koydu.[1] Yerel hanedanlar tahtlarında kaldı. Tudun, kağanın gözetmeni olarak onların yanında durdu.[1]

Aynı düzen bozkırın öbür ucuna da ulaştı. Sui Shu, İşbara Kağan’ın Kıtanları yönetmesi için Pan Die adlı bir tudun gönderdiğini anlatır. Kıtanlar o sırada Liaoxi’nin kuzeyinde on bölüm hâlinde yaşıyor ve savaşlarını reisler meclisinde kararlaştırıyordu. Sui Shu ayrıca, kendi hükümdarı hiç bulunmayan Shiwei’nin başında Göktürklerin düzenli olarak üç tudun tuttuğunu söyler.[4] Hükümdarı olan bir halka bir gözetmen düşerdi. Hükümdarsız bir halka üç gözetmen düşerdi.[4]

Hükümdar olarak tudun

Başkalarının yönetimini gözetlemek için kurulmuş bir makam, er ya da geç yönetmeye başlar. On Ok içinde Tong Tudun kendi kağanına saldırdı. Kağanı batı bozkırından sürdü ve rakip bir kağan çıkaran reislere katıldı. Kağan topraklarını ancak tudun öldürüldüğünde geri aldı.[1] Bir kuşak sonra Duolu hükümdarı, Çaç tudununu batı yarının Yabgu Kağan’ına karşı gönderdi. Tudun Yabgu Kağan’ı öldürdü ve ülkesini kendi topraklarına kattı.[1]

Doğu bozkırı makamı öbür yönden gösterir. Tang bölümleri İlteriş’i, Çin koruyuculuğu altındaki bir sınır reisinin yandaşlarına bağlar. Bu reisin ailesi kalıtsal bir tudun-çor rütbesini tutmuştu. Kağanlığı 682’de geri getiren adam, onun yerini almış yönetimin içinden çıktı.[5]

Sonraki kullanım

Bezeklik’te, 9 numaralı tapınağın cella kapısında, üç boyalı adamın en öndekinin isim levhası kuşkuyla buyra s(a)li tutug diye okunur: “Sali ailesinden tutug Buyra”. Okuyucu Sali’yi Koço’da uzun süre gelişmiş bir aile sayar.[6] Çözümleme kuşkuludur. Kaynak, sözcüğün Göktürk tuduni olup olmadığını söylemez. Resmin tarihi belirsizdir.[6]

Sözcüğün kökeni

Modern anlatılar, unvanın Türkçe mi, ödünç mü olduğu konusunda ayrışır. Öneriler İranî bir türetmeden, daha eski bir bozkır yönetiminden alınmış bir terime kadar uzanır. Her taraftaki kanıt sözcüğün biçimidir. Yazıtlardaki diğer üç unvanın Çinceden ödünç alındığı düşünülür: 都督 vali unvanından tutuk, 刺史 vilayet valisi unvanından çigşi ve 將軍 general unvanından saŋun.[7]

Türk Atlası rütbeleri bir arada Kağan unvanı başlığı altında ortaya koyar. Türk Atlası, aynı işi öbür yönden gören Çin kurumunu Gevşek dizgin vilayetleri başlığı altında anlatır.

Notlar

  1. ^ a b c d e f Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  2. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  3. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  4. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  5. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  6. ^ a b von Le Coq 1913, pl. 30
  7. ^ Erhan 2011, p. 14, 18, 21

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
  • Aydın, Erhan, Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri (2011)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler23

Kişiler
Busir Glavan · Pan Die · Tong Yabgu · Yiwu Tudun Shad
Savaşlar
The Caucasus campaign, 627–629
Muharebeler ve olaylar
Assembly at Mount Yanzhi (609) · Murder of Tong Yabgu (630)
Yerler
Cherson · Partaw · Thousand Springs · Yiwu · Yunzhong
Halklar
Shiwei
Kurumlar ve Unvanlar
Chur · Irkin · Külüg Chur · Suoge Tudun · The Twenty-Eight Ranks · Tutuk · Yanhongda
Diller
Chinese transcriptions of Turkic · The Khazar language
Kaynaklar
Bilge Khan inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Tudun.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/tudun/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026