Ağaç ve Marangozluk

Bozkırın büyük bölümünde ağaç kıttı ve yine de işlenirdi. Kaynaklar yapı için kerestelerden, tabutlar için tahtalardan, bir sarayda yaldızlı direklerden, ahşap kadehlerden ve heykellerden, bir de ticareti yapılan ağaçlardan söz eder. Bir marangozun ya da ağaç oymacısının adını vermezler.

Yapı için kereste

Han Shu, Asya Hunlarının nasıl inşa etmeyi tasarladığını anlatır. Genç şanyu Huyandi bir Han saldırısından korkuyordu. Danışmanı Wei Lü kuyu açmayı, sur örmeyi, tahıl depolamak için kuleler yükseltmeyi ve bunları Çinlilere bekletmeyi önerdi. Asya Hunları birkaç yüz kuyu açtı ve birkaç bin kütük kesti, sonra plandan vazgeçildi.^[1]

Orhun’daki Kül Tegin anıtı da kerestenin üzerinde duruyordu. Çukurun her kesitinde iki ahşap kiriş duvarlar boyunca yatay konmuştu, yanları tutmak için, köşelerde de ahşap direkler dik duruyordu.^[2] Anıt salonunun çatısı on altı ahşap direğe dayanıyordu, her direk yontulmuş bir taş kaide üzerinde duruyordu.^[3] Dikili taşın üzerinde bir zamanlar dört ahşap direkli bir köşk vardı, bunu direk çukurları gösterir.^[4] Altay’da Türk çağının anıtlarının kare çevrelerinin ortasında, ahşap direk kalıntılı direk çukurları vardır.^[5]

Menandros’ta İstemi’nin adı olan Sizabulos’un sarayında, 569’da Roma elçileri yaldızlı ahşap direkli bir konuta geldi, orada dört altın tavus kuşunun taşıdığı dövme altın bir sedir duruyordu.^[6] Direkler kağan sarayının yaldızlı ağaç kullanabildiğini gösterir. Onları kimin yaptığını göstermezler.

Tahtalar, tabutlar ve eğerler

Ağaç az bulunduğu yerde pahalıydı. Batı Moğolistan’daki Takhiltyn Khotgor aristokrat mezarlığında Asya Hunları seçkinleri süslü, ahşap tahtalardan tabutlara gömülmüştü. Neredeyse ağaçsız bir dağ bölgesinde, melez ağacından tahtalar büyük çaba ve masrafla ithal edilmiş olmalı.^[7] Shombuuzyn Belchir’de yerel seçkinlerden bir kadın, bir arabanın ahşap parçalarıyla birlikte, süslü ahşap bir tabutta yatıyordu.^[7]

Altay’da Kok-Pash tipi mezarlarda dikdörtgen höyükler altında ahşap tabutlar vardı, Bulan-Koby ve Kok-Pash tipi mezarlarda da ahşap tabanlı eğerler bulunmuştur.^[8] Tuva’daki, olağanüstü iyi korunmuş Kokel mezarlığında ahşap ve huş kabuğundan nesneler ele geçti.^[9]

Kadehler, kaplar ve heykeller

922’de Volga’ya giden İbn Fadlân, bir Oğuz’un gömülüşünü anlatır.^[10] Oğuzlar ev gibi büyük bir çukur kazar, ölüyü tunik, kemer ve yayıyla giydirir, eline nabîz dolu ahşap bir kadeh verir. Önüne nabîz dolu ahşap bir kap bırakır ve onu oturur durumda yerleştirir. Üzerine bir tavan, onun da üstüne kilden bir kubbe koyarlar. Kurban edilen atların başlarını, ayaklarını, derilerini ve kuyruklarını ahşap kazıklara asarlar.^[10] Bir adam savaşta düşman öldürmüşse, öldürdüğü kadar ahşap heykel oyar ve mezarının üzerine dikerler.^[10]

Kaşgarlı’nın sözlüğü on birinci yüzyılın bazı aletlerini ve ahşap eşyalarını anar. Aralarında marangoz baltası, ahşap bir tabak ve yükü sıkıştırmaya yarayan bir tahta parçası vardır. Bunlar sözlükteki keçe, kumaş, deri ve ağaç maddesinde ele alınır.^[11]

Hudûd’da ağaçlar

Hudûd el-Âlem ticareti yapılan iki ağacı anar. Kırgız ülkesi çok miktarda misk, kürk, khadang ağacı, khalanj ağacı ve bıçak sapı gönderir.^[12] Taşkent vahasındaki Çaç bölgesi çok miktarda khalanj ağacı ve khadang ağacından yapılmış yay ve ok üretir.^[13] Metin iki ağacın hangi ağaçlardan geldiğini söylemez. Çaç’ın yayları ve okları, ağaçlardan birinin yaycıya hizmet ettiğini gösterir. Bileşik yayın özü ağaçtandı.^[14]

Açık kalanlar

Kaynaklar ahşap tahtaların, direklerin ve kapların nasıl kesildiğini ve birleştirildiğini, bozkır halklarının kendi marangozları olup olmadığını söylemez. Ayakta kalan tek meslek terimi on birinci yüzyılın marangoz baltasıdır.

Notlar

^ Han Shu, juan 94
^ Jisl 1963, p. 391
^ Jisl 1963, p. 394
^ Jisl 1963, p. 392
^ Konstantinov 2018, p. 14
^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 121
^ a b al. 2023, p. 3
^ Konstantinov 2018, p. 12
^ Sadykov 2021, p. 5
^ a b c Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 75
^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 325, 341
^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 96
^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 118
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 222

Kaynaklar

Literatür

Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
Juhyeon Lee et al., Genetic Population Structure of the Xiongnu Empire at Imperial and Local Scales (2023)
Nikita Konstantinov; Vasilii Soenov; Synaru Trifanova; Svetlana Svyatko, History and culture of the early Türkic period. A review of archaeological monuments in the Russian Altai from the 4th–6th century AD (2018)
Timur Sadykov; Gino Caspari; Jegor Blochin; Sandra Lösch; Yulija Kapinus; Marco Milella, The Kokel of Southern Siberia: New data on a post-Xiongnu material culture (2021)
Lumír Jisl, Kül-Tegin anıtında 1958'de yapılan arkeoloji araştırmalarının sonuçları (1963)
M. Canard, La relation du voyage d'Ibn Fadlān chez les Bulgares de la Volga (1958)
R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)