Kaynaklar Hunlar, Gaoche, Göktürkler ve Uygurlar için arabaları anar. Hiçbiri bir arabanın nasıl yapıldığını anlatmaz.

Hunların arabaları

Ammianus Marcellinus Hunlar arasında kimsenin tarla sürmediğini yazar. Sabit bir yurtları yoktur, kaçaklar gibi dolaşırlar, yanlarında içinde yaşadıkları arabalar bulunur. Ammianus’a göre kadınlar giysilerini arabalarda dokur, kocalarıyla arabalarda yatar, çocuklarını arabalarda doğurur ve büyütür.[1] Otto Maenchen-Helfen, Ammianus’un İskitleri araba sakinleri olarak gösteren eski Yunan tablosunu izlediğini savunur. O tabloda çoğunlukla çadır taşımaya yarayan arabalar, göçebelerin evi sanılmıştır.[2] Böylece Ammianus, yoldaki bir ordunun görüntüsünü Hunların olağan yaşam biçimi yapmıştır.[2]

Jordanes Katalaunum Ovası savaşını anlatır. İlk günün akşamı Attila, arabalarla çevirdiği kampının siperinin gerisine çekildi.[3] Attila’nın sarayına giden Priscus, barbarların sallarını arabalara yükleyip bataklık yerlerden geçirdiğini söyler. Ona göre nehir kıyısında yaşayanlar tek kütükten yapılma teknelere de binerler.[4]

Hunlara ait hiçbir araba bulunmamıştır. Maenchen-Helfen bu yüzden, sökülmüş arabaları gömen başka halkların mezarlarından yola çıkar. Salları taşıyan arabaları ağır dört tekerlekli araçlar sayar. Attila ordusundaki arabaların ise hafif, büyük olasılıkla iki tekerlekli olması gerektiğini savunur.[5] Altay’daki Pazyryk’in beşinci höyüğünden çıkan, çok daha eski bir çağa ait araba yaklaşık 1,5 metre çapında, her biri otuz dört parmaklıklı tekerleklere sahipti. Sürücü için yükseltilmiş bir koltuğu ve siyah keçeyle kaplı bir üst yapısı vardı. Metal parçaların bulunmaması yerli yapıma işaret eder.[6] Noin Ula’daki Asya Hunları mezarlarında Çin yapımı dingil kapaklarıyla birlikte araba parçaları vardı.[6]

Aynı yazar arabaları kimin yaptığını sorar. Pek çok Hun çadır yapabilmiş olabilir, der, ama araba ustası olabilenler ancak birkaç kişiydi.[7] Hun savaş gücü bu yüzden barış zamanında yaygın bir iş bölümüne dayanıyordu.[7]

Ammianus aynı bölümde Alanları da anlatır. Alanlar, kabuktan yapılmış yuvarlak örtülerle kapladıkları arabalarda yaşar ve onları sonsuz ovalarda sürerler.[8]

Gaoche’nin yüksek arabaları

Wei Shu, Gaoche’nin Rouranlar gibi yaşadığını söyler. Su ve otlağın peşinden göç ederler, deri giyip et yerler, sığır ve koyunları da aynıdır. Yalnızca araba tekerlekleri yüksek ve büyüktür, parmaklıkları çok sayıdadır.[9] Halkın Çince adı gaoche yüksek araba demektir.[10] Ad, bir Türkçe daire ya da halka sözcüğüyle de ilgili olabilir ve yalnızca arabaları anlatmıyor olabilir.[11] Maenchen-Helfen de halkın daha önceki adlarını, aralarında ti-li ve ting-ling de olmak üzere, tekerlek için bir Türkçe sözcüğün varyantları sayar.[12]

Xin Tang Shu Uygurlar için, çoğunlukla yüksek tekerlekli arabalara bindiklerini söyler. Wei döneminde bunlara Gaoche boyları ya da Chile denirdi, ekler, bu ad sonradan Tiele’ye bozuldu.[13] Arabalar böylece sekizinci yüzyılın Uygurlarını beşinci yüzyılın Tiele’siyle bağlar.

Göktürklerin keçe arabaları

Sui Shu kuzeydeki Şiveyleri anlatır ve onların öküz arabalarına bindiğini, kulübelerini Göktürklerin keçe arabalarına benzer biçimde saz hasırlardan yaptığını söyler.[14] Tongdian bu karşılaştırmayı yineler.[15] Tongdian metninin çoğunu daha eski tarihlerden aldığı için burada ikinci bir tanık sayılmaz. Karşılaştırma, keçe arabanın Sui tarihlerini yazanlara tanıdık bir görüntü olduğunu gösterir, Göktürk aracı hakkında başka bir şey göstermez.

843’te Tang subayı Shi Xiong Zhenwu surlarına çıkıp Uygurların kampına baktı.[16] Birkaç düzine keçe araba gördü. Arabalarla gelenler Çin tarzında kırmızı ve yeşil giysiler giyiyordu, gözcüleri de arabalarda prensesin çadırının bulunduğunu öğrendi.[16] 843’te Uygur sarayının keçe arabaları böylece tekerlekli çadırlardı.

569’da İstemi’nin sarayındaki Roma elçileri, bir yapının önünde geniş bir alana dizilmiş arabalar gördü.[17] Arabalarda gümüş tabaklar, kaseler ve birçok hayvan heykeli vardı.[17] Menandros, Göktürk konutlarını hem skēnē hem de kalybē diye adlandırır. Bir modern not ikinci sözcüğü, bozkır göçebelerinin sık sık arabalarla taşıdığı dal örgülü yuvarlak kulübeler olarak anlar.[18] Sahne Zemarkhos elçiliğine aittir.[17]

Kanıttaki boşluklar

Hiçbir kaynak bir bozkır arabasının ölçülerini, yapıldığı ağacı ya da Göktürk arabalarını çeken hayvanları vermez. Hiçbir kaynak Hunların, Gaoche’nin ya da Göktürklerin bir araba ustasının adını anmaz. Araçlar hakkındaki bilgimiz, onları yolda görmüş Çinli, Romalı ve Bizanslı yazarların kısa notlarına dayanır.

Notlar

  1. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, p. 31.2.10, p. 385
  2. ^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 214
  3. ^ Jordanes
  4. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 83
  5. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 215
  6. ^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 216
  7. ^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 12
  8. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, p. 31.2.18, p. 391
  9. ^ Wei Shu, juan 103
  10. ^ Pulleyblank 1990, p. 22,25
  11. ^ Pulleyblank 1990, p. 22
  12. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 217
  13. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  14. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  15. ^ Tongdian, juan 200
  16. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 161
  17. ^ a b c Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 121
  18. ^ Blockley 1985, p. 264

Kaynaklar

Literatür

  • John C. Rolfe, Ammianus Marcellinus, with an English Translation, vol. III: Books XXVII–XXXI (1939)
  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • Edwin G. Pulleyblank, The 'High Carts': A Turkish-Speaking People Before the Türks (1990)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Halklar
History of the Turkic peoples
Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Wagons of the Steppe Peoples.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/steppe-wagons/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026