Irbis Şegui Kağan

Irbis Şegui Kağan, Aşina Helu’dan önce Nuşibi’nin çıkardığı son kağandı. Batı Göktürklerinden, odada bir Çin elçisi varken seçilen ilk kağan da oydu.^[1] Yukuk Şad’ı batıdan çıkardı ve dokuz yıl elinde tuttu. Batıyı 651’de Helu’ya kaybetti.^[1] Bundan sonra tarihler ondan söz etmez. Modern bir hipotez onu İdil kıyısına götürür.^[2]

Adı ve soyu

Çinliler onun unvanını 乙毗射匱可汗, yani Yipi Shegui Kağan diye yazar. İkinci öğe, batıyı bir kuşak önce yöneten Şegui Kağan’ın adıdır. İkisi aynı kişi değildir. Xin Tang Shu onu Yiqulishi Yipi Kağan’ın oğlu yapar. Yiqulishi Yipi Kağan, İşbara Tölis’in 639’da bir yıldan kısa hüküm süren oğludur.^[1] Jiu Tang Shu onun babasına Moheduo Yipi Kağan der. Bir çeviri bunu aynı kişi sayar.^[3]

Tahta çıkışı (642)

Yukuk Şad halkını yitirmiş ve elinde yalnızca Sogd kenti Baishui kalmıştı. Nuşibi onu kağan olarak istemedi ve atama istemek için Tang’a haber gönderdi.^[1] Taizong mühürlü bir fermanla Wen Wuyin’i gönderdi. Wen Wuyin, devletin büyük bakanlarıyla birlikte Göktürk kağanlarının oğulları ve torunları arasından layık bir adam seçecekti. Ferman Yiqulishi Yipi Kağan’ın oğluna verildi.^[1] Seçim biçimi yeniydi. İşbara Tölis’i halkı, Irbis İşbara Yabgu’yu beş Nuşibi reisi tahta çıkarmıştı. Irbis Şegui’yi ise reisler bir Çin elçisiyle birlikte, bir Çin fermanına dayanarak seçti. Tang tarihleri bunu imparatorun gücü vermesi olarak kaydeder.

İlk işleri Çin’e yönelikti. Alıkonulan Çin elçilerini daha iyi bir konuta aldı. Hepsini her nezaketle Chang’an’a geri gönderdi.^[1] Sonra Nuşibi’yi Baishui üzerine yolladı. Yukuk Şad dışarı çıkıp onları yendi. Eski boylarını yanına çağırdı ama boylar reddetti. Toharistan’a kaçtı. Batı artık Irbis Şegui’nindi.^[1]

Başlık parası (640’lar)

Ülkesinin ürünlerinden oluşan bir haraç gönderdi ve bir evlilik ittifakı istedi. İmparator ondan Kuça, Hotan, Kaşgar, Zhujubo ve Pamirler adlı beş devleti koparıp başlık parası olarak vermesini emretti. Evlilik gerçekleşmedi.^[1] Bu istek, Tang’ın batı kağanının elinde ne olduğunu düşündüğünü gösterir: Tanrı Dağları’nın güneyindeki bütün Tarım. Tang bunun yerine Kuça’yı 648’de silahla aldı. Aşina Helu yol göstermek üzere önden gidiyordu.^[4]

Helu (648–651)

Helu, Duolu kağanın Duoluosi ırmağındaki yabgusuydu. Yukuk Şad Toharistan’a kaçınca Irbis Şegui, Helu’yu sıkıştırıp izlemek için asker gönderdi. Helu sabit merkezini yitirdi ve halkının çoğu dağıldı.^[1] Zhisheti, Çumukun ve Pobi adlı üç boy, Helu’nun suçsuz olduğunu savunmak için kağanın yanına gitti. Kağan öfkelendi ve onları yok etmek istedi. Üç boy birkaç bin çadırını alıp Helu ile birlikte Tang’a gitti. Bu, Zhenguan’ın yirmi ikinci yılı olan 648’di.^[1] 649’da batı kağanından bir elçilik saraya ulaştı. Yıllıklar onu Irbis Şegui yerine yanlışlıkla Si Yabgu Kağan adıyla kaydeder.^[3] Sonra Taizong öldü. Helu isyan etti ve batıya gitti. Duolu Kağan’ın eski topraklarını ele geçirdi, sancağını Bin Pınar’da dikti ve kendine Shaboluo Kağan dedi. Metin, “kağanın ordularının hepsinin onun tarafından alındığını” söyler.^[1] Tarihlerin Irbis Şegui hakkında söylediklerinin sonu budur.^[1]

650'de Asya: Tarbagatay'dan Ceyhun'a uzanan Batı Göktürk Kağanlığı ve bağımlıları Sogdiana ile Toharistan, bozkır üzerinde Yanran himayesiyle Tang, haraççı olarak Kırgızlar ve Tarım vaha devletleri, yanlarında Tibet, Tuyuhun, Kore krallıkları, Japonya, Raşidun Halifeliği, Sasani İranı'nın kalanı, Hazarlar, Büyük Bulgaristan, Avarlar ve Doğu Roma İmparatorluğu — 650'de Asya: Irbis Şegui Kağan'ın Batı Göktürk Kağanlığı Tarbagatay'dan Ceyhun'a uzanır, Sogdiana ve Toharistan ona bağımlıdır. Doğuda Tang, bozkırı Yanran himayesi aracılığıyla yönetir. Kırgızlar ve Tarım vaha devletleri Tang'a haraç öder ve Anxi Kuça'da bulunur. Batıda Halifelik Irak'ı ve batı İran'ı almıştır, III. Yezdgird yalnızca Horasan ve Sistan'ı elinde tutar. Modern harita, kağanlığın ve himayelerin sınırları yaklaşıktır.

Hazar hipotezi

Mikhail Artamonov, Nuşibi’nin yenilmiş bir kağanı olan Irbis Şegui’nin 651 dolaylarında Hazar topraklarına göçtüğünü ve o birliğin hanedanını kurduğunu ileri sürdü.^[2] Artamonov hipotezini, Ḥudūd al-ʿālam’daki bir kayda dayandırdı. Kayıtta Hazar kralının Ansā’nın torunlarından biri olduğu söylenir. Artamonov, Ansā’yı Aşina’nın bozulmuş biçimi diye okudu.^[2] Hipotezin sorunları vardır. Aşina okuyuşunun kendisi belirsizdir. Minorsky, Ansā’da bir alt hükümdarın unvanı olan īšā’nın bozulmuş biçimini görmeyi yeğledi.^[2] Aşina soyu sorusunu Hazar maddesi ele alır. Kaynaklar adamın kendisini Bin Pınar’da bitirir.

Değerlendirme

Batının Tang elçileri ile Nuşibi’nin seçimiyle yönetildiği bir on yılın kağanıydı. Batıyı, kaynakların Helu’ya kadar ona karşı bir isyan kaydetmeyeceği kadar iyi yönetti. Başlık parası, Tang tarihlerinde batı Göktürklerinin 640’larda hâlâ elinde sayıldığı şeylerin en açık ifadesidir. Helu’nun onun ordularını ele geçirmesi sonun başlangıcıdır.