Aşina Helu, batı Göktürklerini kendi kurduğu bir kağanlık olarak yöneten son kişiydi. Xin Tang Shu, batı Göktürklerine ayırdığı bölümde ona ayrı bir kısım verir ve onu İstemi’nin beşinci kuşaktan torunu sayar.[1] Bölüm onu beş durakta izler: Duoluosi Irmağı’ndaki yabgu komutanlığı, bir Tang vilayeti, Bin Pınar’da kendi ilan ettiği kağanlık, İli ve Çu boyunca kış kaçışı ve Chang’an’da bir esirin ölümü.[1] 657 ya da 658’de yakalanmasından sonra batı vilayetlere bölündü. On Ok Çin koruyuculuklarının altına girdi.[1]

Soy ve yükseliş

Xin Tang Shu onu Shidianmi Kağan’ın, yani İstemi’nin beşinci kuşaktan torunu sayar. Babası Yebuli Şad Shegui Tegin Jieyue’ydi.[1] Aşina Buzhen Çin’e geçince Üç Tuğlu Kağan Helu’yu onun yerine yabgu yaptı. Helu’nun merkezi Duoluosi Irmağı kıyısındaydı, Xizhou’nun tam kuzeyinde, bin beş yüz li uzaktaydı.[1] Onun emrinde Chuyue, Chumi, Gusu, Karluk ve Nuşibi halkları vardı. Bu beş boy, Turfan çukurunun kuzey kanadında bir komutanlık oluşturuyordu.[1] Üç Tuğlu Kağan Toharistan’a kaçtı, Irbis Şegui Kağan da takibi sürdürdü. Helu sabit merkezini yitirdi, halkının çoğu da dağıldı.[1] Üç boy, yani Zhisheshi, Chumukun ve Pobi, kağana Helu’nun suçsuz olduğunu söyleyerek yalvardı.[1] Kağan öfkeyle onları idam ettirmek istedi. Üç boy birkaç bin çadırını alıp Helu’yla birlikte Tang’a boyun eğdi, Tang imparatoru da ona iyi davrandı.[1]

Tang hizmetinde (648–650)

Boyun eğişi, Tang yıllıklarının 648’e tarihlediği Kuça seferine denk geldi. Helu seferde kılavuz olarak öne geçmek istedi.[1] İmparator onu Kunqiu yolunun komutanı yaptı, Jiashou salonunda ağırladı ve bol bol ödüllendirdi. Ona kendi hırkasını da giydirdi.[1] Helu sol general ve Yaochi komutanı oldu. Halkı Tingzhou’daki Mohe kentine yerleştirildi. Helu orada dağılmış olanları sessizce topladı, ordugâhının çadırları da çoğaldı.[1] Bu, daha geniş bir örüntünün tek örneğidir. Doğu kağanına hizmet etmiş Aşina prensleri, Çin ordularının başında batıya gönderildi. Tarım havzasında 640’lı yıllarda subay düzeyindeki savaş bu yüzden Göktürklerin Göktürklere karşı savaşıydı.[2]

Shaboluo Kağan (651–655)

Taizong 649’da öldü ve Helu hemen Xizhou ile Tingzhou’yu almayı tasarladı. Vali Luo Hongyi tasarıyı bildirdi. Gaozong, Helu’yu yatıştırması için Qiao Baoming’i gönderdi ve oğlu Dieyun’u muhafız olarak başkente yollatmasını sağladı.[1] Dieyun yolda pişman oldu ama kurtulamadı. Muhafız generali yapıldı, imparator da onu eve gönderdi.[1] Dieyun babasını batıya gitmeye, Üç Tuğlu Kağan’ın eski topraklarını almaya ve sancağını Bin Pınar’da dikmeye çağırdı.[1] Helu orada kendine Shaboluo Kağan adını verdi ve Üç Tuğlu ile Nuşibi’nin on boyunu yönetti.[1] Bölüm bu boyları sayar. Üç Tuğlu’nun beş chuo’su Chumukun, Huluwu, Sheshiti, Türgeş Heluoshi ve Shunishi’ydi. Nuşibi’nin beş sijin’i Axijie Que, Geshu Que, Basaigan, Axijie Nishu ve Geshu Chuban’dı.[1] Huluwu Que, Helu’nun damadıydı. Axijie Que sijin’i en güçlüsüydü ve birkaç yüz bin savaşçısı vardı.[1] Helu, Dieyun’u Moheduo Yabgu yaptı. Ardından Tingzhou’ya akın etti, birkaç ilçeyi aldı ve birkaç bin kişiyi öldürdü ya da götürdü.[1] Tang yıllıkları akını ve ona karşı ilk seferi 651’e koyar. Başka anlatımlar kağanlığını 653’ten başlatır.[3]

Tang’ın ilk cevabı, Liang Jianfang ile Qibi Heli komutasında otuz bin garnizon askeri ve elli bin Uygur atlısından oluşan bir güçtü.[1] Vali Luo Hongyi kışın saldırmayı önerdi. Helu o sırada derin karlar altında tek bir kentte durmaktaydı ve hiçbir Çin ordusunun gelemeyeceğini sanıyordu. Luo, Chuyue ile Chumi’yi bağışlamayı, yalnızca Helu’yu cezalandırmayı önerdi.[1] Boy atlılarının bir aylık azıkla öne, ana ordunun da arkasına gönderilmesini önerdi: “Rong ve Di’yi kurtlara ve çakallara karşı sürmek için”.[1] Sefer, Chuyue başbuğu Zhuye Guzhu’yu Laoshan’da yendi, dokuz bin baş ve altmış başbuğ aldı. Luo’nun tasarısının gerisinde kaldı.[1] 653’te Yaochi komutanlığı kaldırıldı ve Chuyue arasında Jinman vilayeti kuruldu. Cheng Zhijie, Helu’ya karşı gönderildi.[1] Üç Tuğlu Kağan o yıl öldü. Oğlu Zhenzhu Yabgu Helu’yla savaşmayı önerdi ve geri püskürtüldü.[1] Ertesi yıl Cheng Zhijie Karluklara ve Chuyue’ye saldırdı, yardımcısı da Chumukun kentini aldı. Su Dingfang öncü kuvvetin başındaydı ve Helu’nun ayrı Shunishi ordugâhını Yingsuo vadisinde yendi.[1] Komutan yardımcısı Wang Wendu savaşmayı reddetti. Dadu kentinin teslimini kabul etti, sonra kenti yağmalayıp katliam yaptı ve Cheng onu zapt edemedi.[1]

Su Dingfang’ın seferi (657–658)

Xianqing döneminin başında Su Dingfang İli yolunun baş komutanı yapıldı. Yanında Yanran koruyucusu Ren Yaxiang, koruyucu yardımcısı Xiao Siye ve Uygur Poyun vardı.[1] Aşina prensleri Mishe ile Buzhen, yatıştırma komiseri olarak Altay yolundan çıktı. Sijin Nendulu’nun on binden fazla çadırıyla teslim oluşunu kabul ettiler.[1] Su Dingfang Yedie Irmağı’nın batısına geçti ve Chumukun’u bozdu.[1] Helu, on boyun yüz bin atlısıyla ona karşı geldi. Su, on bin kişiyle karşıladı. Piyadesini mızrakları dışa dönük bir tepeye, atlısını da kuzeye yerleştirdi.[1] Helu tepeye üç kez hücum etti ve kıpırdatamadı.[1] Su bu kez atlılarını saldı. Göktürkler dağıldı ve onlarca li boyunca kovalandı. Otuz bin kişi esir alındı ya da öldürüldü, ikiyüz başbuğ düştü, Dudu Tarkan da bunların arasındaydı.[1] Ertesi gün beş Nuşibi teslim oldu. Beş Üç Tuğlu bozgunu duyunca güneye, Buzhen’e teslim olmaya gitti.[1] Sonra kar bastırdı.[1] Ordu açık gökyüzünü beklemeyi istedi. Su Dingfang, sis ve soğuğun düşmanı hiçbir ordunun yürüyemeyeceğine inandırdığını söyledi. Onu hazırlıksız yakalamak doğru yoldu, beklemek ise onu kaybetmek demekti.[1] Ordu gece gündüz yürüdü ve yol boyunca halkı ve sürüleri topladı. Shuanghe’de Mishe ile Buzhen’e katıldı, savaş düzeninde Helu’nun ordugâhına iki yüz li kalan Jinya Dağı’na vardı. Helu’nun adamları o sırada ava çıkmıştı.[1] Su ordugâha daldı ve davullarla sancaklar dahil onbinlerce esir aldı. Helu İli’yi atlayarak geçti.[1] Xiao Siye Bin Pınar’da durdu, Mishe İli’ye ulaştı. Chuyue ile Chumi teslim oldu. Su, Helu’yu Suyab suyuna kadar izledi ve bütün yandaşlarını elinden aldı.[1]

Helu ile Dieyun, Shunou Şad’a doğru yola çıktı. Shi devletindeki Sudu kentine, yani Çaç’a vardıklarında atları bitkin, adamları aç kalmıştı. Hazineleriyle birlikte at satın almak için kente girdiler.[1] Kentin beyi Yinie Tarkan onları karşıladı. İçeri girdikten sonra yakalandılar ve Çaç’a teslim edildiler. Orada Mishe’nin oğlu ile Xiao Siye’nin birlikleri onları aldı.[1] Su Dingfang boy seferberliklerini dağıttı, yollar ve menziller açtı, açıkta kalan ölüleri gömdü. Halkın sıkıntılarını sordu ve Helu’nun yağmaladıklarını geri verdi, “ve batı bölgeleri huzura erdi”.[1] Modern anlatımlar yakalanışı 657’ye koyar, bununla batı kağanlığının sonunu da.[2] Tang yıllıkları seferi 657’ye, yakalanışı 658’e koyar. İkinci bir tarihleme 659’u verir.[4]

Esaret ve ölüm

Helu, Xiao Siye’ye şöyle dedi: “Ben kaçak bir esirim. Eski imparator bana cömertçe davrandı, ben de ona sırt çevirdim. Şimdi Gök öfkesini yağdırıyor ve beni cezalandırıyor, söyleyecek ne var? Han yasasında insanların çarşıda idam edildiğini duydum. Zhaoling’de ölmek ve suçumu eski imparatora itiraf etmek istiyorum.”[1] Gaozong, bir esirin mezar önüne sunulup sunulamayacağını sordu.[1] Xu Jingzong, eski çağlarda orduların zafer şölenini ata tapınağında yaptığını ve imparatorun mezarı da tapınağı onurlandırdığı gibi onurlandırdığını söyledi. Helu Zhaoling’e götürüldü ve orada sunuldu. Bir ferman onu bağışladı.[1] Xianqing’in dördüncü yılında, 659’da başkentte öldü. Bir ferman, onu İlig Kağan’ın mezarının yanına gömdürdü, hayatının özetini kaydeden bir taş da dikildi.[5] İki Göktürk devletinin son kağanları bu yüzden, ikisini de ele geçiren hanedanın tercihiyle tek bir yerde yatar.

Ondan sonrası

Toprakları, her boya bir tane olmak üzere vilayetlere ve idari bölgelere ayrıldı. Üzerlerine Kunling ve Mengchi koruyuculukları kuruldu. Ona hizmet etmiş devletlerin hepsi, Anxi koruyuculuğu altında, ta İran’a kadar vilayet yapıldı.[1] Aşina Mishe, Xingxiwang Kağan ve Kunling koruyucusu ile beş Üç Tuğlu’nun başı oldu. Aşina Buzhen, Jiwangjue Kağan ve Mengchi koruyucusu ile beş Nuşibi’nin başı oldu. Her biri yüz bin top ipek ve beratı taşıyacak bir Tang elçisi aldı.[1] Batı kağanlığı artık resmen Çin korumasına girdi ve on vilayete bölündü. On Ok’un bir kısmı 660’ların sonunda Tibet’in egemenliğine geçti, Tang ise 680’lere gelindiğinde üstünlüğü geri aldı.[3] Türk Atlası bu devamı batı kağanlığı ile On Ok başlıkları altında anlatır.[3]

Değerlendirme

Helu, bütün kariyerini Çinlilerin yazıya geçirdiği tek batı kağanıdır, çünkü bu kariyerin çoğunu onların devletinin içinde geçirdi. Kağan olan bir Tang komutanıydı. Kağan olarak Tang onu, Aşina prenslerini sütunlarının başına koyarak avladı. On Ok’u altı yedi yıl yönetti. Onları tek bir kışta, karın dinmesini beklemeyen bir generale kaptırdı. Batı, uluslar arasında bir savaşla değil, İli’den, Çu’dan ve bir Soğd kentinin surlarından geçen bir adam avıyla sona erdi. Bu, batının neye dönüştüğünü gösterir. Kağanı yüz bin atlı toplayabilen, sancak düştüğünde ise o atlılardan tek birini bile tutamayan bir konfederasyondu.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  2. ^ a b Yavuz 2025
  3. ^ a b c Golden 1992
  4. ^ Chavannes 1903; Golden 1992
  5. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler21

Kişiler
Irbis Shegui Khan · Ishbara Tolis Khan · Istemi · Su Dingfang · Üç Tuğlu Khan
Devletler
Western Göktürk Khaganate
Savaşlar
The Tang conquest of the western Khaganate, 640–659
Yerler
Anxi Protectorate · Dzungaria · Gaochang · Suyab · Tarim Basin · Thousand Springs · Yingsuo
Halklar
History of the Turkic peoples · On Oq · Qibi · The Great Empires of the Steppe
Kurumlar ve Unvanlar
Drums and Banners for the Khans · Salt among the Turkic Peoples
Gelenekler ve eğlenceler
Hunting among the Göktürks

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Ashina Helu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/ashina-helu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026