İşbara Tölis Kağan

İşbara Tölis Kağan, 634’ten 639’a kadar batı Göktürklerini yönetti. Onun döneminde On Ok kalıcı biçimini aldı.^[1] Halkını on reisin yönettiği on kabileye böldü ve her birine bir ok verdi. On kabile ona karşı döndü ve başına bir rakip getirdi. Devleti İli boyunca ikiye böldüler. İşbara Tölis Fergana’da bir kaçak olarak öldü.^[1]

Adı ve ailesi

Ïšbara TölisEski Türkçe
沙鉢羅咥利失可汗ÇinceXin Tangshu 215
同俄設ÇinceXin Tangshu 215

Çinliler onun unvanını 沙鉢羅咥利失可汗, yani Shaboluo Dielishi Kağan diye yazar. İlk sözcük, doğudaki İşbara Kağan’ın unvanında geçen ïšbara’dır. İkincisi tölis, bir Göktürk halkının doğu yarısının adıdır. Tahta çıkmadan önce Tong’e Şad idi.^[1]

Nishu’nun, yani Duolu Kağan’ın küçük kardeşi ve Bağa Şad’ın oğluydu. Bağa Şad, Tong Yabgu’nun yanında görev yapmış, Wude yıllarında Çin sarayına gelmiş ve Taizong ile kardeşlik yemini etmişti.^[1] İki Tang tarihi üçüncü bir kardeş konusunda ayrılır. Xin Tang Shu, Nishu’ya Jiana Şad dendiğini söyler. Jiu Tang Shu ise Jiana Şad’ı İşbara Tölis’in küçük kardeşi sayar. Halefi Jiana Şad’ın oğluydu, dolayısıyla bu ayrılık yalnızca hangi kardeşin soyunun onu izlediğini belirler.^[2]

Tong Yabgu’dan sonraki yıllar (630–634)

630’da Tong Yabgu’nun amcası Moheduo onu öldürdü ve kendini Quli Sibi Kağan ilan etti.^[1] Halk onu izlemedi. Nuşibi boyları, o sırada Mohe Şad olan Nishu’yu seçti. Nishu kabul etmedi. Tong Yabgu’nun oğlu Kangju’ya kaçmıştı. Onu getirip Si Yabgu Kağan yaptılar. İki kağan devleti paylaştı ve sonuç alamadan savaştı.^[1] Quli Sibi Kağan 630’da Tang’dan bir gelin istedi. Tang reddetti: “Göktürkler karışıklık içinde, hükümdarla tebaa henüz yerli yerine oturmadı, nasıl evlilik olur?”^[1] Batı bölgelerinin devletleri Quli Sibi Kağan’dan koptu ve halkı Si Yabgu’ya geçti.^[1] Quli Sibi Kağan Altay’a kaçtı. Nishu onu öldürdü.^[1] Si Yabgu, Tiele ve Xueyantuo üzerine yürüdü ve yenildi. Kuşkucu ve sertti. Kendisine en iyi hizmet eden küçük kağan Yili’yi yalan bir suçlamayla bütün akrabalarıyla birlikte öldürttü. Nishu’ya karşı da tuzak kurdu, Nishu da Karaşar’a kaçtı. Nuşibi reisleri ve bir tarkan, Si Yabgu’yu tahttan indirmek için birlik oldu. Si Yabgu Kangju’ya kaçtı ve orada kederinden öldü.^[1] Halk Nishu’yu Karaşar’dan getirip Duolu Kağan yaptı.^[1] Nishu unvanı kendi yetkisiyle almak istemedi. 633’te imparator, onu Tun Aloubo Xilibi Duolu Kağan olarak atamak üzere Liu Shanyin’i davul ve sancakla gönderdi.^[3] Nishu 634’te öldü ve tahta küçük kardeşi çıktı.^[3]

On Ok (634–637)

635’te, yani Zhenguan’ın dokuzuncu yılında, bir evlilik ittifakı istedi ve beş yüz at sundu. Saray ona cesaret verdi ama gelin vermedi.^[3] Bir yıl içinde üç kez elçi gönderdi.^[1] Sonra devletini on parçaya böldü ve her parçanın başına bir adam koydu. Her adama bir ok verdi. Bunlar on şad, yani on oktu. Beş Duolu boyu ve onların beş büyük chuosu Suyab’ın doğusunda, beş Nuşibi boyu ve onların beş büyük sijini batısında yaşıyordu. Sonradan bir ok bir boy diye anıldı. Bütün boyların toplamına on soyadlı boylar dendi.^[1] Bir modern kullanım sol kanadın beş okuna Üç Tuğlu der.^[4]

On kabile onu sevmedi. Tong Tudun ona baskın yaptı. Maiyeti kaçıp dağıldı. İşbara Tölis, muhafızlarından yüz atlıyla birkaç çarpışmada onları tudun çekilene kadar durdurdu. Sonra küçük kardeşi Buli Şad ile Karaşar’a kaçtı.^[3] Axiji Que Sijin ile Tong Tudun, halkı Yukuk Şad’ı büyük kağan, İşbara Tölis’i küçük kağan yapmaya çağırdı. Sonra tudun öldürüldü. Yukuk Şad kendi sijinleri tarafından yenildi. İşbara Tölis eski topraklarını geri aldı, Nuşibi ve Çumi de ona boyun eğdi.^[3]

İli’de bölünme (638–639)

638’de batı boyları Yukuk Şad’a Yipi Duolu Kağan unvanını verdi. Yukuk Şad, İşbara Tölis ile iki taraftan çok kişinin öldüğü büyük savaşlar yaptı.^[3] İkisi İli’de bir antlaşma yaptı. Nehrin bir yanındaki boylar Duolu’dan, öbür yanındakiler İşbara Tölis’ten emir aldı. “Bundan sonra batı Göktürkleri yeniden iki devlet oldu.”^[1] Metin Duolu’ya batıyı, İşbara Tölis’e doğuyu verir. Metinde ikisi tersine yazılmıştır. Duolu’nun merkezi Kuzey Merkez idi. Tebaası olan Basmıllar, Boma, Kırgızlar ve Çumukunlar kuzeyde ve doğudaydı. İşbara Tölis’in halkı güneybatıdaki Nuşibi idi. Halefinin merkezi Güney Merkez idi ve doğu sınırı İli’ydi.^[2] Yukuk Şad’ın kendi maddesi vardır.

639’da tudunu ve sijini, Yukuk Şad ile birlikte ona karşı komplo kurdu.^[1] Kaynakları tükenen İşbara Tölis Fergana’ya kaçtı ve orada öldü.^[1] Halk oğlunu Yiqulishi Yipi Kağan yaptı. O bir yıl dolmadan öldü. Nuşibi’nin büyük reisleri bunun üzerine Jiana Şad’ın oğlunu getirip Irbis İşbara Yabgu Kağan yaptı.^[1] Torunu Irbis Şegui, Helu’dan önce Nuşibi’nin çıkardığı son kağandı.^[1]

Değerlendirme

İşbara Tölis, batı Göktürklerine sonraki yüzyıl boyunca tanındıkları biçimi verdi. Aynı biçim onu yıktı. On okla on reis, bir kağan çıkarabilecek on adam demekti. Dört yıl içinde bunu yaptılar. On Ok, onları yöneten her kağandan uzun yaşadı. 732 tarihli Kül Tegin yazıtı Türgiş kağanına hâlâ On Ok kağanı der.^[5]