On Ok

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Tong Yabgu’nun öldürülmesi bir iç savaşı başlattı. Batı Göktürkleri dağılıp On Ok’a dönüştü.^[1] Konfederasyon tam olarak İşbara Tölis’in, yani Çinlilerin Shaboluo Dielishi’sinin 634’ten 639’a kadarki döneminde ortaya çıktı.^[1] Her biri beş boydan oluşan, her birinin kendi kağanı olan iki boy birliğinden meydana geliyordu. Üç Tuğlu Suyab’ın doğusunda, Nuşibi ise batısında yer alıyordu. Tang tarihleri Üç Tuğlu’ya Duolu, yani “üç tuğ sahipleri” der.^[1] Reisler önce şad unvanını, sonra Üç Tuğlu’da çor, Nuşibi’de irkin unvanını taşıdı. Her birine otoritesinin simgesi olarak bir ok verilmişti, ad buradan gelir.^[1] Tang tarihleri beş Üç Tuğlu boyunu şöyle sayar: Çumukun, Huluwu, Sheshetidun, Tuqishi Heluoshi ve Shunishi. Tuqishi Heluoshi, Türgişlerdir. Tang tarihleri beş Nuşibi boyunu da şöyle sayar: Axijie, Geshu, Basaigan, Nishu irkin’in Axijie’si ve Chupan irkin’in Geshu’su.^[2] Artık iktidar on boyun elindeydi. Tong Yabgu’dan sonra hâlâ yabgu ya da kağan unvanını alan adamlar onlara tâbiydi. İki Tang tarihi de batı Göktürklerinin halkını altı grubun karışımı olarak tarif eder: Duolu ve Nuşibi, Karluk, Chuyue, Chumi ve Yiwu.^[3] Bu sayım Çuluo Kağan’ın, yani 611 dolaylarının zamanına ait olabilir. Bu durumda altıda, On Ok biçimini almadan önceki batı ülkesinin ordularını görür.^[4]

On Soyad

Çin bölümlerinde konfederasyonun ikinci bir adı vardır ve iki ad aynı cümlede geçer. Xin Tang Shu, kağanın devletini on boya ayırdığını söyler. Her birinin başına bir adam koymuş ve her adama bir ok vermiştir. Bunlara On Şad, bir de On Ok denirdi. Devlet bir sol, bir sağ kanada ayrıldı: Suyab’ın doğusunda beş büyük çur’un yönettiği beş Duolu boyu, batısında beş büyük irkin’in yönettiği beş Nuşibi boyu. Onların altında bir ok bir boy sayılırdı. Bütüne On Soyad boyları, 十姓部落 adı verildi.^[2]

Bu eşitleme kaynağın içindedir, modern bir çıkarım değildir. On Ok ile On Soyad, iki adla anılan tek bir bütündür. İlki her reisin taşıdığı nişandan, ikincisi Çinlilerin bir halkı boylarına göre sayma alışkanlığından gelir.^[2] Daha eski bir öneri, on boyun ardındaki Türkçe adı On Oğuz, “on Oğuz” diye okur. Bunu yaklaşık 635’ten itibaren bütün batı ülkesinin adı sayar.^[5] Bir başka öneri On Ok’u büyük olasılıkla, batı Türkleri de denen Tölislerin Tarduş grubu olarak okur.^[6] Türkçe metinler adı on ok diye yazar.^[7]

O cümle “sağ” sözünü, her kanat için bir kez olmak üzere iki kez yazar. Paralel kayıtlar konuyu öbür yönde çözer. Jiu Tang Shu, sol kanadın beş Duolu çur’unun ve sağ kanadın beş Nuşibi irkin’inin 715’te Tang’a geçtiğini anlatır. Xin Tang Shu’nun kendi doğu bölümü ise sol beş Duolu ile sağ beş Nuşibi’nin aynı yıllarda boyun eğmek istediğini söyler.^[3] Yinelenen karakter aktarımda yapılmış bir hatadır. Sol kanat Duolu’dur.

Bölüm on reisten ikisini ayrıca anar. Huluwu Que, Aşina Helu’nun damadıydı. Axijie Que Irkin hepsinin en güçlüsüydü, savaşçıları yüz binlerle sayılırdı.^[2]

Unvan Tang kullanımında

Helu’nun 657’de yakalanmasından sonra ad bir makama dönüştü. Tang onu, Çin rütbesi taşıyan Aşina soyundan adamlara verdi. Bir adam unvanı kendisine verilmeden aldı. Yifeng döneminde Aşina Duzhi kendini On Soyad Kağanı ilan etti. Tang onu 671’de halkını yerleştirmesi için büyük general ve Fuyan valisi yapmıştı. Duzhi Tibet’le ortak hareket etti ve Anxi’ye akın etti.^[2] Pei Xingjian ordu istemedi. Duzhi’yi bir hileyle yakaladı, Pers prensini yurduna götürmek üzere görevli olarak batıya gitti. Duzhi bir şeyden şüphelenmedi. Oğullarıyla ve kardeşleriyle saygılarını sunmaya geldi ve Tiaolu’nun birinci yılında yakalandı.^[2] “Bundan sonra batı soyadları daha da zayıfladı, ardından iki bölümün adamları günden güne dağıldı.”^[2]

Makam sonraki kuşakta iki kez daha verildi. Chang’an döneminde Aşina Xian, Beiting büyük koruyuculuğuyla birlikte On Soyad’ın yatıştırılması görevini üstlendi. Dördüncü yılda Aşina Huaidao On Soyad Kağanı ve Mengchi koruyucusu yapıldı. Shenlong döneminde Türgiş Suoge’ye Tang beratını götüren Huaidao’ydu.^[2]

Doğu da adı kullandı. Kapgan Kağan, oğlu Fuju’yu iki şadın üzerinde Küçük Kağan olarak batının başına geçirdi. Jiu Tang Shu, Kapgan’ın Fuju’ya Çumukunları ve On Soyad’ın geri kalanını, kırk binden fazla adamı “Batıyı Genişleten Kağan” unvanıyla verdiğini söyler.^[8] 715’te on boy öbür yöne gitti.^[8] Sol kanadın beş Duolu çur’u ve sağ kanadın beş Nuşibi irkin’i Tang’a geçti. Onlarla birlikte kağanın damadı Gao Wenjian, bir Goguryeolu, ve her biri kendi halkının başında olan başka reisler geldi.^[8] Toplam on binden fazla çadır geçti. Bir ferman onları nehrin güneyindeki eski topraklarına yerleştirdi.^[8]

Son On Soyad Kağanı, Huaidao’nun oğlu Xin’di. Türgiş Tuhuoxian yenildikten sonra bir maiyetle batıya gönderildi. Suyab’ın batısındaki Julan şehrine ulaştı ve orada Türgiş Mohe Dagan tarafından öldürüldü. Jiaohe prensesi ve oğlu Çin’e kaçtı.^[2] Xin Tang Shu’ya göre batı Göktürkleri bununla sona erdi.^[2]

Kağanlar ve bağımsızlığın sonu

İktidar, Çin zaman zaman araya girerek, Üç Tuğlu ile Nuşibi kağanları arasında gidip geldi. 657’de Aşina Helu yakalandı ve batı on vilayete bölündü. Tong Yabgu ile Helu arasındaki yılların kağanlarının kendi maddeleri vardır: İşbara Tölis, Yukuk Şad, Irbis İşbara Yabgu ve Irbis Şegui. On Ok’un bir kısmı 660’ların sonunda Tibet egemenliğine girdi. Tang 680’lere kadar eski üstünlüğünü yeniden kazandı. Yeniden canlanan doğu kağanlığı 685 ile 688 arasında On Ok topraklarına defalarca saldırdı ve yağmaladı. Üç Tuğlu kağanı Hushile 690’da Çin’e göç etti. 699’da doğunun Kapgan Kağan’ı, küçük kardeşini ve bir yeğenini iki kolun başına geçirdi. Konfederasyonun içinde Türgişler o sırada üstünlük kazanıyordu. Doğu tarafından yazılan Kül Tegin yazıtı, Türgiş kağanı için onun Göktürklerin kendi soyundan olduğunu söyler. Yazıta göre hataları yüzünden o ve komutanları öldü, On Ok halkı acı çekti.^[7] 766’ya gelindiğinde Karluklar batı Göktürk topraklarının tam efendisiydi. Tang tarihi On Ok’un Karluk otoritesi altına alındığını anlatır.^[1] On Ok evresi boyunca batı Göktürk devleti, kağanlık saygınlığını, unvanlarını ve görevlilerini korudu, ama iç bütünlüğü yoktu. Bir boy birliğine geri dönmüştü ve ancak ara sıra devlet olarak işlev görüyordu.^[1]

Notlar

^ a b c d e f Golden 1992
^ a b c d e f g h i j Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ Markwart 1938, p. 150
^ Markwart 1938, p. 149
^ Kayra 1996, p. 150
^ a b Kül Tegin inscription
^ a b c d Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194

Kaynaklar

Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
Kül Tegin inscription
Tonyukuk inscription

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
Osman Kemal Kayra, Orhun Anıtlarında Sıfatlar, Sıfat Tamlamaları ve Bunlara İlişkin Bazı Açıklamalar (1996)