Şegui Kağan

Şegui Kağan, 611’den 618 ya da 619’a kadar batı Göktürklerini yönetti. Heshana’nın alçalışından sonra, kendi küçük kardeşi Tong Yabgu’nun büyük yıllarından önce geldi.^[1] Tahta bir Çin planı ve bir okla çıktı. Batıyı bulduğundan daha güçlü bıraktı.^[1] Yeşim Kapı’nın batısındaki devletler ona bağlıydı, hükümdarlık merkezi Kuça’nın kuzeyindeki Sanmi Dağı’ndaydı. Doğu Göktürkleri yeniden onun efendisi değil, rakibiydi.^[1]

Soyu ve konumu

Şegui, Tarduş’un küçük kardeşiydi.^[2] Çin tarihleri onu bir kuşak aşağıya koyar. Sui Shu soyunu stratejist Pei Ju’nun sözleriyle verir. Şegui, Duliu’nun oğlu ve Datou’nun, yani Tarduş’un torunuydu. Soyu kuşaklar boyu kağanlık etmiş ve batıda hüküm sürmüştü.^[3] Şegui sonra konumunu yitirmiş ve Chuluo’ya, yani Heshana’ya bağlı kalmıştı. Bu yüzden destek aramak için elçi gönderdi.^[3] Xin Tang Shu ona yalnızca Datou’nun torunu der.^[1] Soyuna dair iki ifade uzlaştırılmış değildir. Şegui, bir süredir bir Sui prensesinin elini isteyen alt düzey bir kağandı. Sui Shu tam bunu gösterir: henüz kağan olmayan bir reis, elçisi evlilik istemek için Sui sarayına gelmişti.^[4]

Pei Ju’nun oku

Olayın nedeni Heshana’nın reddiydi. Daye’nin altıncı yılında, 610’da, imparator Yangdi batıya yolculuğa çıkmak üzereydi. Wei Jie’yi, Heshana’yı Dadouba vadisinde imparatorluk alayıyla buluşmaya çağırması için gönderdi.^[3] Heshana’nın halkı buna razı olmadı. Heshana elçiye başka gerekçeler öne sürerek özür diledi, imparator öfkelendi ama bir şey yapamadı.^[3] Sui Shu’nun Batı Bölgeleri bölümü, imparatorun batıdaki barbarların topraklarına gönderdiği elçiler arasında bir sansür görevlisini, Wei Jie’yi anar.^[5] O, 610 elçisiyle aynı kişi olabilir.^[6] Tam o sırada Şegui’nin elçisi evlilik istemeye geldi ve Pei Ju planını ortaya koydu. Heshana gücüne güvendiği için saraya gelmiyordu, onu zayıflatmanın yolu da devletini bölmekti.^[3] Pei Ju, Şegui’nin elçisine cömert davranılmasını ve Şegui’nin Büyük Kağan atanmasını önerdi. Göktürk gücü böylece bölünecek, iki yarı da Çin’i izleyecekti.^[3] İmparator kabul etti. Pei Ju’yu sabah akşam elçinin konağına gönderip planı ima ettirdi.^[3] Sonra elçiyi Renfeng salonunda kabul etti, Heshana’nın itaatsizliğinden ve Şegui’nin iyi niyetinden söz etti. Şegui’yi Büyük Kağan yapacağını ve Heshana’yı cezalandırmak için ona asker toplattıracağını, bunun ardından evliliğin geleceğini söyledi.^[3] Beyaz tüylü, şeftali bambusundan bir ok alıp Şegui için verdi ve şöyle dedi: “Bu iş çabuk olmalı, ok gibi hızlı.”^[3] Dönüş yolunda elçi Heshana’nın ülkesinden geçti.^[3] Heshana oku beğendi ve almak istedi. Elçi ancak bir hileyle kurtuldu.^[3]

Şegui haberi duyunca sevindi. Ordusunu toplayıp Heshana’nın üzerine yürüdü ve onu ağır bir yenilgiye uğrattı.^[3] Heshana karısını ve çocuklarını bırakıp maiyetindeki birkaç bin atlıyla doğuya kaçtı. Yolda soyuldu ve Gaochang’ın doğusunda Shiluoman Dağı’na saklandı. Orada Gaochang kralı Qu Boya onu saraya bildirdi.^[3] Sonrası Heshana’nın hikâyesidir. Pei Ju kağanın Çinli annesi Xiang Hanım’ı Yeşim Kapı’ya getirdi, annenin habercisi oğlunu saraya gitmeye ikna etti. Sui ona 611’de Heshana Kağan unvanını verdi, bundan sonra batı Şegui’nin oldu.^[3] Xin Tang Shu aynı değişimi öbür taraftan anlatır. Heshana Sui sarayına gittiğinde halkı buna karşıydı. Heshana alıkonulup geri gönderilmeyince halk Tarduş’un torununu birlikte tahta çıkardı ve ona Şegui Kağan unvanını verdi.^[1] Saldırı ve unvan 611’e düşer. Sui Shu, Pei Ju’nun planını 610’a koyar ve saldırının kendisini daha yakın bir tarihe bağlamaz.^[7]

Saltanatı

Jiu Tang Shu, doğuda Altın Dağ’a, yani Altay’a, batıda denize kadar gittiğini söyler.^[8] Yeşim Kapı’nın batısındaki devletlerin hepsi ona bağlıydı. Kuzey Göktürklerinin rakibi oldu ve merkezini Kuça’nın kuzeyindeki Sanmi Dağı’na kurdu.^[8] Xin Tang Shu aynısını daha az sözle söyler. Merkezi Kuça’nın kuzeyindeki Sanmi Dağı’ndaydı, Yeşim Kapı’nın batısındaki devletlerin çoğu ona hizmet ediyordu, doğu Göktürklerine karşı duruyordu.^[1] Modern anlatımlar Sanmi’yi Tekes vadisi sayar. Aynı anlatımlar, Bizans elçilerinin İstemi’ye ve Tarduş’a giderken andığı Ektag’ın aranacağı bölgenin de orası olduğunu düşünür.^[9] Silahları yeniden güç kazanınca, Heshana’ya karşı kendi kağanlarını çıkarmış olan Xueyantuo ve Qibi unvanlarını bıraktı ve ona boyun eğdi.^[10] Siriderya kıyısındaki Çaç Göktürklere bağlılığında sendelemişti. Şegui Çaç’ı ezdi ve ülkenin başına Dianzhi adlı bir tegin koydu.^[5] Tarım kentleri ve Heshana döneminde yitirilen Tiele böylece yeniden batı Göktürklerinin eline geçti. Kağanın merkezi, Yedisu’da değil, havzanın kuzey kenarındaydı.

Pers’le ikinci savaş bu yıllara düşer. Modern anlatımlar onu Şegui’ye atfeder.^[7] 588 ve 589’daki ilk savaştan sonra bir Göktürk ordusu 606 ve 607’de Pers topraklarının derinliklerine girdi. Ordu Rey ve İsfahan’a kadar ulaştı. Batı yabgusu Şegui, bilinmeyen bir nedenle onu Orta Asya’ya geri çekti.^[11] Ermeni kökenli Sasani generali Bagratuni ardından Göktürklerin Eftalit tabilerini Belh yakınında zorlanmadan yendi.^[7] Sekiz yıl sonra Tong Yabgu önderliğindeki Göktürkler Baktriya’yı geri aldı.^[7] Çin bölümleri bu savaştan habersizdir.^[11] Jiu Tang Shu’nun Pers kaydı ise batı Göktürklerinin Yabgu Kağanı’nın Sui sonunda Pers’i defalarca yendiğini söyler. Onu adıyla anmaz.^[12] Ermeni tarihçi Sebeos savaşı Pers tarafından anlatır. Ne bir yıl verir ne de kağanın adını.^[13] Büyük Khak’an, Kuşan krallarının çağrısı üzerine Ceyhun’un ötesine bir ordu gönderdi. Ordu Persleri yendi ve Rey ile İsfahan sınırlarına kadar akın etti. Khak’an’ın emri komutanına ulaşınca geri döndü.^[14] Ardından Pers hizmetindeki Ermeni Smbat Bagratuni, Kuşanların kralını teke tek dövüşte öldürdü ve ordusunu Belh’e kadar kovaladı.^[15] Smbat kısa süre sonra, II. Hüsrev’in yirmi sekizinci yılında öldü.^[16] Daha kısa bir anlatım Şegui’nin 611’den 618 ya da 619’a kadar hüküm sürdüğünü söyler. Ona göre Şegui denetimindeki toprakları doğuda Altay’a, batıda “denize” kadar genişletti ve ana ordugâhını Kuça’nın kuzeyinde tuttu.^[2] Böylece küçük kardeşi döneminde batı Göktürk gücünün kısa süren çiçeklenmesinin yolunu açtı.^[2]

Haraç ve Tang

Sui yıkılınca Şegui yeni hanedana yöneldi. Xin Tang Shu’ya göre Wude’nin ilk yılından sonraki yılda, yani 619’da, Şegui aralarındaki kalıtsal kin yüzünden Heshana’nın öldürülmesini istemek için elçi gönderdi.^[1] İmparator Gaozu reddetti. Bakanları, bir adamı korumanın bir devleti yitirmek olduğunu savundu. Gelecekteki Taizong ise teslim olmuş bir adamı öldürmenin uğursuz olduğunu savundu. İmparator yine reddetti.^[1] Sarayda bir ziyafette, şarap akarken, elçiler Sekreterlikte Heshana’nın üzerine salındı. Onu öldürdüler ve bu duyurulmadı.^[1] Şegui ayrıca her yıl Tiaozhi’nin dev yumurtalarını ve aslan postlarını haraç olarak gönderdi. İmparator onu armağanlarla kendine bağladı ve doğu Göktürklerine karşı onunla birleşmeyi kabul etti.^[1] Daha eski Tang anlatımları olayı farklı anlatır. Jiu Tang Shu ve Tongdian, Heshana’nın öldürülmesi isteğini doğu Göktürklerinin kağanı Şibi’ye yükler ve Heshana’yı doğunun elçilerine öldürttürür. Zizhi Tongjian ayrıca kuzey Göktürklerini anar.^[17] Jiu Tang Shu, Tiaozhi yumurtalarını ve doğuya karşı ittifakı da Tong Yabgu’ya verir ve bunu 620’ye koyar.^[18] Xin Tang Shu bu eski anlatımları yeniden işler ve onların yanında bağımsız bir tanık değildir. Tang tarihindeki aynı haraç, batı Göktürklerini Babil’den Chang’an’a uzanan bir ticaretin aracıları olarak gösterir.^[2] Jiu Tang Shu’nun yıllıkları, batı Göktürklerinin “Yabgu Kağan”ı ile Gaochang kralının 619 ve 620’deki ortak elçiliklerini kaydeder. İkincisi “Tiaozhi’nin büyük kuşlarını” getirdi.^[19] Modern anlatımlar o yılların Yabgu Kağan’ını şimdiden Tong Yabgu sayar.^[19] Zizhi Tongjian onu açıkça adlandırır. 619’un yedinci ayında Tong Yabgu Kağan’ın ve Gaochang kralının elçileri birlikte haraç getirdi.^[20]

Ölümü ve halefi

Xin Tang Shu onun sonu için yalnızca şunu söyler: “Şegui ölünce küçük kardeşi Tong Yabgu onun yerine geçti.”^[1] Jiu Tang Shu, merkezini Kuça’nın kuzeyine kurduktan kısa süre sonra öldüğünü ve küçük kardeşinin yerini aldığını söyler.^[18] Bir hesap ölümünü 618 ya da 619’a koyar. Oysa Xin Tang Shu, 619’da hâlâ Şegui’nin elçilerini Chang’an’da gösterir.^[21] İkinci bir hesap, Tang’ın Pers kaydına dayanarak Yabgu Kağan’ın 616’dan önce tahta çıktığını ve Tong Yabgu’nun en geç 618’de onun yerine geçtiğini söyler.^[21] Fark iki üç yıldır. Fark, Çin bölümlerinin tek bir adamı mı yoksa iki adamı mı kastettiğine bağlıdır. Bölümler 619 ve 620 kağanını kimi zaman Şegui, kimi zaman Yabgu Kağan diye adlandırır.

Değerlendirme

Şegui’yi kağan yapan bir Çin okuydu, sonra kendi başına kağan oldu. Onu çıkaran plan Göktürkleri bölmeyi amaçlıyordu ve bölmeyi başardı. Planın doğurduğu yarı daha güçlü olandı. On yıl içinde Altay’dan Ceyhun’a ve ötesine uzandı. Tarım’ı elinde tuttu, merkezi Kuça’nın kuzeyindeki dağdaydı. Tong Yabgu’nun bu mirasla yaptıkları batı Göktürk tarihinin en bilinen bölümüdür. Alınacak bir mirasın bulunması Şegui’nin eseridir.